੩. ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗੋ

੧. ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ

੧੭੨. ਯਦਿਪਿ ਧਾਤੁਸਂਯੁਤ੍ਤਾਦੀਸੁ ‘‘ਧਾਤੁਨਾਨਤ੍ਤਂ ਵੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦੇਸੇਸ੍ਸਾਮਿ, ਕਤਮਞ੍ਚ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਾਤੁਨਾਨਤ੍ਤਂ? ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ…ਪੇ… ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਸਂ. ਨਿ. ੨.੮੫) ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਧਾਤੁਯੋ ਆਗਤਾ, ਤਾ ਪਨ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਚ ਆਗਤਾਤਿ ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਤਾ ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਆਗਤੇ ਤਯੋ ਧਾਤੁਛਕ੍ਕੇ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਂ ਵਿਭਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਸਬ੍ਬਾ ਧਾਤੁਯੋਤਿ ਅਟ੍ਠਾਰਸਪਿ. ਸੁਞ੍ਞੇ ਸਭਾਵਮਤ੍ਤੇ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਅਸਮ੍ਫੁਟ੍ਠਧਾਤੂਤਿ ਚਤੂਹਿ ਮਹਾਭੂਤੇਹਿ ਅਬ੍ਯਾਪਿਤਭਾਵੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

੧੭੩. ਪਥਵੀਧਾਤੁਦ੍ਵਯਨ੍ਤਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਪਦੁਦ੍ਧਾਰੋ ਕਤੋ, ਪਾਲ਼ਿਯਂ ਪਨ ‘‘ਦ੍ਵੇਯ’’ਨ੍ਤਿ ਆਗਚ੍ਛਤਿ, ਅਤ੍ਥੋ ਪਨ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੋਵ. ਦ੍ਵਯਨ੍ਤਿ ਪਨ ਪਾਠੇ ਸਤਿ ਅਯਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਸਮ੍ਭਵਤਿ. ਦ੍ਵੇ ਅਵਯਵਾ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਦ੍ਵਯਂ, ਪਥਵੀਧਾਤੂਨਂ ਦ੍ਵਯਂ ਪਥਵੀਧਾਤੁਦ੍ਵਯਂ, ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪਥਵੀਧਾਤੂਨਂ ਸਮੁਦਾਯੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਵਾ ਅਵਯਵਾ ਸਮੁਦਿਤਾ ਦ੍ਵਯਂ, ਪਥਵੀਧਾਤੁਦ੍ਵਯਨ੍ਤਿ. ‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਪਥਵੀਧਾਤੁ? ਪਥਵੀਧਾਤੁਦ੍ਵਯਂ, ਏਸਾ ਪਥਵੀਧਾਤੂ’’ਤਿ ਸਙ੍ਖੇਪੇਨ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਅਤ੍ਥਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾ ਅਤ੍ਥਿ ਬਾਹਿਰਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਬਾਹਿਰ-ਸਦ੍ਦਾ ਨ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਦੁਕੇ ਵਿਯ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਬਾਹਿਰਾਯਤਨਵਾਚਕਾ, ਨਾਪਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਤ੍ਤਿਕੇ ਵੁਤ੍ਤੇਹਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਬਹਿਦ੍ਧਾ-ਸਦ੍ਦੇਹਿ ਸਮਾਨਤ੍ਥਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਦ੍ਧਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਦ੍ਧਵਾਚਕਾ ਪਨ ਏਤੇ. ਤੇਨ ‘‘ਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਨਿਯਕਜ੍ਝਤ੍ਤਾਤਿ ਚ ਨ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਂ ਅਤ੍ਤਨਿ ਜਾਤਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਅਥ ਖੋ ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨੇਸੁ ਜਾਤਤਨ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਂ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵਚਨੇਨ ਹਿ ਸਤ੍ਤਸਨ੍ਤਾਨਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਤਾਯ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਨ ਪਾਟਿਪੁਗ੍ਗਲਿਕਤਾਯ. ਸਭਾਵਾਕਾਰਤੋਤਿ ਆਪਾਦੀਹਿ ਵਿਸਿਟ੍ਠੇਨ ਅਤ੍ਤਨੋ ਏਵ ਸਭਾਵਭੂਤੇਨ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾਕਾਰੇਨ.

ਕੇਸਾ ਕਕ੍ਖਲ਼ਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਾਤਿ ਕਕ੍ਖਲ਼ਤਾਧਿਕਤਾਯ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਪਾਟਿਯੇਕ੍ਕੋ ਕੋਟ੍ਠਾਸੋਤਿ ਪਥਵੀਕੋਟ੍ਠਾਸਮਤ੍ਤੋ ਸੁਞ੍ਞੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਮਤ੍ਥਲੁਙ੍ਗਂ ਅਟ੍ਠਿਮਿਞ੍ਜਗ੍ਗਹਣੇਨ ਗਹਿਤਨ੍ਤਿ ਇਧ ਵਿਸੁਂ ਨ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਇਮਿਨਾਤਿ ‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਿਦਂ ਕੇਸਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ. ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਵਾਤਿ ਪਯੋਗਂ ਵੀਰਿਯਂ ਆਯੂਹਨਂ ਵਾ ਕਤ੍ਵਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਭੋਗਕਾਮੇਨ ਕਸਿਯਾਦੀਸੁ ਵਿਯ ਅਰਹਤ੍ਤਕਾਮੇਨ ਚ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਮਨਸਿਕਾਰੇ ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ. ਪੁਬ੍ਬਪਲਿਬੋਧਾਤਿ ਆਵਾਸਾਦਯੋ ਦੀਘਕੇਸਾਦਿਕੇ ਖੁਦ੍ਦਕਪਲਿਬੋਧੇ ਅਪਰਪਲਿਬੋਧਾਤਿ ਅਪੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਾ.

ਵਣ੍ਣਾਦੀਨਂ ਪਞ੍ਚਨ੍ਨਂ ਵਸੇਨ ਮਨਸਿਕਾਰੋ ਧਾਤੁਪਟਿਕੂਲਵਣ੍ਣਮਨਸਿਕਾਰਾਨਂ ਸਾਧਾਰਣੋ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੋਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਤਧਾਤੁਮਨਸਿਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਅਵਸਾਨੇ ਏਵਂ ਮਨਸਿਕਾਰੋ ਪਵਤ੍ਤੇਤਬ੍ਬੋ’’ਤਿ ਆਹ. ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਂ ਆਭੋਗਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਰਹਿਤਾਤਿ ਕਾਰਣਸ੍ਸ ਚ ਫਲਸ੍ਸ ਚ ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤਾਯ ਧਾਤੁਮਤ੍ਤਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਆਭੋਗਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਾਦੀਨਮ੍ਪਿ ਏਵਮੇਵ ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਨ ਹਿ ਤਾਨਿ, ਤੇਸਞ੍ਚ ਕਾਰਣਾਨਿ ਆਭੁਜਿਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਕਰੋਨ੍ਤਿ ਚਾਤਿ. ਲਕ੍ਖਣਵਸੇਨਾਤਿ ‘‘ਕਕ੍ਖਲ਼ਂ ਖਰਿਗਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਵਚਨਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਵੇਕਨ੍ਤਕਂ ਏਕਾ ਲੋਹਜਾਤਿ. ਨਾਗਨਾਸਿਕਲੋਹਂ ਲੋਹਸਦਿਸਂ ਲੋਹਵਿਜਾਤਿ ਹਲਿਦ੍ਦਿਵਿਜਾਤਿ ਵਿਯ. ਤਿਪੁਤਮ੍ਬਾਦੀਹਿ ਮਿਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਕਤਂ ਕਰਣੇਨ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਕਿਤ੍ਤਿਮਲੋਹਂ. ਮੋਰਕ੍ਖਾਦੀਨਿ ਏਵਂਨਾਮਾਨੇਵੇਤਾਨਿ. ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਮੁਤ੍ਤਾਤਿ ਨਿਦਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤਮੇਤਂ, ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਪਨ ਮੁਤ੍ਤਾ ਮੁਤ੍ਤਾ ਏਵ.

੧੭੪. ਅਪ੍ਪੇਤੀਤਿ ਆਪੋ, ਆਬਨ੍ਧਨਵਸੇਨ ਸੇਸਭੂਤਤ੍ਤਯਂ ਪਾਪੁਣਾਤਿ ਸਿਲੇਸਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯੂਸਭੂਤੋਤਿ ਰਸਭੂਤੋ. ਵਕ੍ਕਹਦਯਯਕਨਪਪ੍ਫਾਸਾਨਿ ਤੇਮੇਨ੍ਤਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਯਕਨਂ ਹੇਟ੍ਠਾਭਾਗਪੂਰਣੇਨ, ਇਤਰਾਨਿ ਤੇਸਂ ਉਪਰਿ ਥੋਕਂ ਥੋਕਂ ਪਗ੍ਘਰਣੇਨ ਤੇਮੇਤਿ. ਹੇਟ੍ਠਾ ਲੇਡ੍ਡੁਖਣ੍ਡਾਨਿ ਤੇਮਯਮਾਨੇਤਿ ਤੇਮਕਤੇਮਿਤਬ੍ਬਾਨਂ ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਸਾਮਞ੍ਞਨਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਾਯੇਵ ਉਪਮਾ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਨ ਠਾਨਸਾਮਞ੍ਞਨਿਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਾਯ. ਸਨ੍ਨਿਚਿਤਲੋਹਿਤੇਨ ਤੇਮੇਤਬ੍ਬਾਨਂ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਹੇਟ੍ਠਾ, ਕਸ੍ਸਚਿ ਉਪਰਿ ਠਿਤਤਞ੍ਹਿ ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨਵਿਭਙ੍ਗੇ ਵਕ੍ਖਤੀਤਿ, ਯਕਨਸ੍ਸ ਹੇਟ੍ਠਾਭਾਗੋ ‘‘ਠਿਤਂ ਮਯਿ ਲੋਹਿਤ’’ਨ੍ਤਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ, ਵਕ੍ਕਾਦੀਨਿ ‘‘ਅਮ੍ਹੇ ਤੇਮਯਮਾਨਂ ਲੋਹਿਤਂ ਠਿਤ’’ਨ੍ਤਿ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤੀਤਿ ਏਵਂ ਯੋਜਨਾ ਕਾਤਬ੍ਬਾ. ਯਥਾ ਪਨ ਭੇਸਜ੍ਜਸਿਕ੍ਖਾਪਦੇ ਨਿਯਮੋ ਅਤ੍ਥਿ ‘‘ਯੇਸਂ ਮਂਸਂ ਕਪ੍ਪਤਿ, ਤੇਸਂ ਖੀਰ’’ਨ੍ਤਿ, ਏਵਮਿਧ ਨਤ੍ਥਿ.

੧੭੫. ਤੇਜਨਵਸੇਨਾਤਿ ਨਿਸਿਤਭਾਵੇਨ ਤਿਕ੍ਖਭਾਵੇਨ. ਸਰੀਰਸ੍ਸ ਪਕਤਿਂ ਅਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਉਣ੍ਹਭਾਵੋ ਸਨ੍ਤਾਪੋ, ਸਰੀਰਦਹਨਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤੋ ਮਹਾਦਾਹੋ ਪਰਿਦਾਹੋ. ਅਯਮੇਤੇਸਂ ਵਿਸੇਸੋ. ਯੇਨ ਜੀਰੀਯਤੀਤਿ ਏਕਾਹਿਕਾਦਿਜਰਰੋਗੇਨ ਜੀਰੀਯਤੀਤਿਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਸਤਵਾਰਂ ਤਾਪੇਤ੍ਵਾ ਉਦਕੇ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਉਦ੍ਧਟਸਪ੍ਪਿ ਸਤਧੋਤਸਪ੍ਪੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਰਸਸੋਣਿਤਮੇਦਮਂਸਨ੍ਹਾਰੁਅਟ੍ਠਿਅਟ੍ਠਿਮਿਞ੍ਜਾ ਰਸਾਦਯੋ. ਕੇਚਿ ਨ੍ਹਾਰੁਂ ਅਪਨੇਤ੍ਵਾ ਸੁਕ੍ਕਂ ਸਤ੍ਤਮਧਾਤੁਂ ਅਵੋਚੁਨ੍ਤਿ. ਪਾਕਤਿਕੋਤਿ ਖੋਭਂ ਅਪ੍ਪਤ੍ਤੋ ਸਦਾ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨੋ. ਪੇਤਗ੍ਗਿ ਮੁਖਤੋ ਬਹਿ ਨਿਗ੍ਗਤੋਵ ਇਧ ਗਹਿਤੋ.

੧੭੬. ਵਾਯਨਵਸੇਨਾਤਿ ਸਵੇਗਗਮਨਵਸੇਨ, ਸਮੁਦੀਰਣਵਸੇਨ ਵਾ.

੧੭੭. ਇਮਿਨਾ ਯਸ੍ਮਿਂ ਆਕਾਸੇ…ਪੇ… ਤਂ ਕਥਿਤਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਕਸਿਣੁਗ੍ਘਾਟਿਮਾਕਾਸਸ੍ਸ ਅਕਥਿਤਤਂ, ਅਜਟਾਕਾਸਸ੍ਸ ਚ ਕਥਿਤਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਵੁਤ੍ਤਂ.

੧੭੯. ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਾਨਂ ਫਰਣਭਾਵੋ ਸਰੀਰਟ੍ਠਕਉਤੁਸ੍ਸ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਸਮੁਟ੍ਠਾਨਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇਨ ਯਥਾਬਲਂ ਸਰੀਰੇਕਦੇਸਸਕਲਸਰੀਰਫਰਣਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਸੋਮਨਸ੍ਸਦੋਮਨਸ੍ਸਾਨਂ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਚਿਤ੍ਤਜਸਮੁਟ੍ਠਾਪਨੇਨ ਤਥੇਵ ਫਰਣਸਮਤ੍ਥਤਾਯ. ਏਵਂ ਏਤੇਸਂ ਸਰੀਰਫਰਣਤਾਯ ਏਕਸ੍ਸ ਠਾਨਂ ਇਤਰਂ ਪਹਰਤਿ, ਇਤਰਸ੍ਸ ਚ ਅਞ੍ਞਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞੇਨ ਸਪ੍ਪਟਿਪਕ੍ਖਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ, ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਟਿਪਕ੍ਖਓਲ਼ਾਰਿਕਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਏਵ ਵਾ ਏਤੇਸਂ ਫਰਣਂ. ਵਤ੍ਥਾਰਮ੍ਮਣਾਨਿ ਚ ਪਬਨ੍ਧੇਨ ਪਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਭੂਤਾਨਿ ਫਰਣਟ੍ਠਾਨਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ, ਉਭਯਵਤੋ ਚ ਪੁਗ੍ਗਲਸ੍ਸ ਵਸੇਨ ਅਯਂ ਸਪ੍ਪਟਿਪਕ੍ਖਤਾ ਦਸ੍ਸਿਤਾ ਸੁਖਦਸ੍ਸਨੀਯਤ੍ਤਾ.

੧੮੧. ਕਿਲੇਸਕਾਮਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਤਿ ‘‘ਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ ਕਾਮੋ ਰਾਗੋ ਕਾਮੋ’’ਤਿ (ਮਹਾਨਿ. ੧; ਚੂਲ਼ਨਿ. ਅਜਿਤਮਾਣਵਪੁਚ੍ਛਾਨਿਦ੍ਦੇਸ ੮) ਏਤ੍ਥ ਵੁਤ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਪ੍ਪਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਸੋਪਿ ਹਿ ਵਿਬਾਧਤਿ ਉਪਤਾਪੇਤਿ ਚਾਤਿ ਕਿਲੇਸਸਨ੍ਥਵਸਮ੍ਭਵਤੋ ਕਿਲੇਸਕਾਮੋ ਵਿਭਤ੍ਤੋ ਕਿਲੇਸਵਤ੍ਥੁਸਮ੍ਭਵਤੋ ਵਾ. ਕਾਮਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਾਤਿ ਕਾਮਰਾਗਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਕਾਮੇਨ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ, ਕਾਮਪਟਿਬਦ੍ਧਾ ਵਾ. ਅਞ੍ਞੇਸੁ ਚ ਕਾਮਪਟਿਸਂਯੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮੇਸੁ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨੇਸੁ ਵਿਤਕ੍ਕੇਯੇਵ ਕਾਮੋਪਪਦੋ ਧਾਤੁਸਦ੍ਦੋ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ ਵਿਤਕ੍ਕਸ੍ਸ ਕਾਮਪ੍ਪਸਙ੍ਗਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਯਾ ਸਾਤਿਸਯਤ੍ਤਾ. ਏਸ ਨਯੋ ਬ੍ਯਾਪਾਦਧਾਤੁਆਦੀਸੁ. ਪਰਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨੋ ਚ ਦੁਕ੍ਖਾਯਨਂ ਵਿਹਿਂਸਾ. ਵਿਹਿਂਸਨ੍ਤੀਤਿ ਹਨ੍ਤੁਂ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ.

੧੮੨. ਉਭਯਤ੍ਥ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਅਭਿਜ੍ਝਾਸਂਯੋਗੇਨ ਕਮ੍ਮਪਥਜਨਨਤੋ ਅਨਭਿਜ੍ਝਾਕਮ੍ਮਪਥਭਿਨ੍ਦਨਤੋ ਚ ਕਾਮਵਿਤਕ੍ਕੋ ‘‘ਕਮ੍ਮਪਥਭੇਦੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਬ੍ਯਾਪਾਦੋ ਪਨਾਤਿ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਚਨੇਨ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਿਤਕ੍ਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਸੋ ਹਿ ਬ੍ਯਾਪਾਦਧਾਤੂਤਿ. ਤਥਾ ਵਿਹਿਂਸਾਯ ਵਿਹਿਂਸਾਧਾਤੁਯਾ ਚ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਸੇਨ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿਵਸੇਨ ਚ ਕਮ੍ਮਪਥਭੇਦੋ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬੋ. ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਦ੍ਵੀਸੁ ਤਿਕੇਸੁ. ਸਬ੍ਬਕਾਮਾਵਚਰਸਬ੍ਬਕੁਸਲਸਙ੍ਗਾਹਕੇਹਿ ਇਤਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸਙ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਕਥਨਂ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਗਾਹਿਕਕਥਾ. ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਪਨ ਏਤਸ੍ਮਿਂ ਛਕ੍ਕੇਤਿ ਵੁਚ੍ਚਮਾਨੇ ਕਾਮਧਾਤੁਵਚਨੇਨ ਕਾਮਾਵਚਰਾਨਂ ਨੇਕ੍ਖਮ੍ਮਧਾਤੁਆਦੀਨਞ੍ਚ ਗਹਣਂ ਆਪਜ੍ਜਤਿ.

ਲਭਾਪੇਤਬ੍ਬਾਤਿ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤਾਦਿਭਾਵਂ ਲਭਮਾਨਾ ਧਮ੍ਮਾ ਨੀਹਰਿਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਨੇਨ ਲਭਾਪੇਤਬ੍ਬਾ. ਚਰਤਿ ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਚਾਰੋ, ਕਿਂ ਚਰਤਿ? ਸਮ੍ਮਸਨਂ, ਸਮ੍ਮਸਨਸ੍ਸ ਚਾਰੋ ਸਮ੍ਮਸਨਚਾਰੋ, ਤੇਭੂਮਕਧਮ੍ਮਾਨਂ ਅਧਿਵਚਨਂ.

ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੨. ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ

੧੮੩. ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸਾਤਿ ਵਿਸੇਸਕਾਰਣਂ ਅਸਾਧਾਰਣਸਾਮਿਭਾਵੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਂ. ਤਞ੍ਹਿ ਪੁਗ੍ਗਲਨ੍ਤਰਾਸਾਧਾਰਣਂ ਨੀਲਾਦਿਸਬ੍ਬਰੂਪਸਾਧਾਰਣਞ੍ਚ. ਵਿਦਹਤੀਤਿ ਏਵਂ ਏਵਞ੍ਚ ਤਯਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਵਿਨਿਯੁਜ੍ਜਮਾਨਂ ਵਿਯ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਵਿਦਹਤੀਤਿ ਚ ਧਾਤੁਅਤ੍ਥੋ ਏਵ ਵਿਸਿਟ੍ਠੋ ਉਪਸਗ੍ਗੇਨ ਦੀਪਿਤੋਤਿ ਵਿਨਾਪਿ ਉਪਸਗ੍ਗੇਨ ਧਾਤੂਤਿ ਏਸੋ ਸਦ੍ਦੋ ਤਮਤ੍ਥਂ ਵਦਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਕਤ੍ਤੁਕਮ੍ਮਭਾਵਕਰਣਅਧਿਕਰਣੇਸੁ ਧਾਤੁਪਦਸਿਦ੍ਧਿ ਹੋਤੀਤਿ ਪਞ੍ਚਪਿ ਏਤੇ ਅਤ੍ਥਾ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਸੁਵਣ੍ਣਰਜਤਾਦਿਧਾਤੁਯੋ ਸੁਵਣ੍ਣਾਦੀਨਂ ਬੀਜਭੂਤਾ ਸੇਲਾਦਯੋ.

ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਭਾਵਂ ਧਾਰੇਨ੍ਤੀਤਿ ਧਾਤੁਯੋਤਿ ਏਤ੍ਥਾਪਿ ਧਾਤੀਤਿ ਧਾਤੂਤਿ ਪਦਸਿਦ੍ਧਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੋ ਏਵ ਹਿ ਧਾਰਣਤ੍ਥੋਪਿ ਹੋਤੀਤਿ. ਕਤ੍ਤੁਅਤ੍ਥੋਪਿ ਚਾਯਂ ਪੁਰਿਮੇਨ ਅਸਦਿਸੋਤਿ ਨਿਸ੍ਸਤ੍ਤਸਭਾਵਮਤ੍ਤਧਾਰਣਞ੍ਚ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਪਧਾਨੋ ਅਤ੍ਥੋਤਿ ਵਿਸੁਂ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਧਾਤੁਯੋ ਵਿਯ ਧਾਤੁਯੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸੀਹ-ਸਦ੍ਦੋ ਵਿਯ ਕੇਸਰਿਮ੍ਹਿ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਪੁਰਿਸੇਸੁ, ਸੇਲਾਵਯਵੇਸੁ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੋ ਚ ਚਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਉਪਚਰਿਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਞਾਣਞ੍ਚ ਞੇਯ੍ਯਞ੍ਚ ਞਾਣਞੇਯ੍ਯਾਨਿ, ਤੇਸਂ ਅਵਯਵਾ ਤਪ੍ਪਭੇਦਭੂਤਾ ਧਾਤੁਯੋ ਞਾਣਞੇਯ੍ਯਾਵਯਵਾ. ਤਤ੍ਥ ਞਾਣਪ੍ਪਭੇਦਾ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਏਕਦੇਸੋ, ਞੇਯ੍ਯਪ੍ਪਭੇਦਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸਾਪੀਤਿ ਞਾਣਞੇਯ੍ਯਾਵਯਵਮਤ੍ਤਾ ਧਾਤੁਯੋ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਅਥ ਵਾ ਞਾਣੇਨ ਞਾਤਬ੍ਬੋ ਸਭਾਵੋ ਧਾਤੁਸਦ੍ਦੇਨ ਵੁਚ੍ਚਮਾਨੋ ਅਵਿਪਰੀਤਤੋ ਞਾਣਞੇਯ੍ਯੋ, ਨ ਦਿਟ੍ਠਿਆਦੀਹਿ ਵਿਪਰੀਤਗ੍ਗਾਹਕੇਹਿ ਞੇਯ੍ਯੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਤਸ੍ਸ ਞਾਣਞੇਯ੍ਯਸ੍ਸ ਅਵਯਵਾ ਚਕ੍ਖਾਦਯੋ. ਵਿਸਭਾਗਲਕ੍ਖਣਾਵਯਵੇਸੁ ਰਸਾਦੀਸੁ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੋ ਤਾਦਿਸੇਸੁ ਅਞ੍ਞਾਵਯਵੇਸੁ ਚਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਉਪਚਰਿਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ, ਰਸਾਦੀਸੁ ਵਿਯ ਵਾ ਚਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋਵ. ਨਿਜ੍ਜੀਵਮਤ੍ਤਸ੍ਸੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਨ੍ਤਿ ਏਤੇਨ ਨਿਜ੍ਜੀਵਮਤ੍ਤਪਦਤ੍ਥੇ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਛ ਧਾਤੁਯੋ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਛਧਾਤੁਯੋ, ਯੋ ਲੋਕੇ ‘‘ਪੁਰਿਸੋ’’ਤਿ ਧਮ੍ਮਸਮੁਦਾਯੋ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਸੋ ਛਧਾਤੁਰੋ ਛਨ੍ਨਂ ਪਥਵੀਆਦੀਨਂ ਨਿਜ੍ਜੀਵਮਤ੍ਤਸਭਾਵਾਨਂ ਸਮੁਦਾਯਮਤ੍ਤੋ, ਨ ਏਤ੍ਥ ਜੀਵੋ ਪੁਰਿਸੋ ਵਾ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਕਮੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਇਧ ਏਕੇਕਸ੍ਮਿਂ ਤਿਕੇ ਤਿਣ੍ਣਂ ਤਿਣ੍ਣਂ ਧਾਤੂਨਂ ਕਮਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਹੇਤੁਫਲਾਨੁਪੁਬ੍ਬਵਵਤ੍ਥਾਨਵਸੇਨਾ’’ਤਿ. ਹੇਤੁਫਲਾਨਂ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬਵਵਤ੍ਥਾਨਂ ਹੇਤੁਫਲਭਾਵੋਵ. ਤਤ੍ਥ ਹੇਤੂਤਿ ਪਚ੍ਚਯੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ. ਫਲਨ੍ਤਿ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੂ’’ਤਿਆਦਿ. ਮਨੋਧਾਤੁਧਮ੍ਮਧਾਤੂਨਞ੍ਚ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਹੇਤੁਭਾਵੋ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬੋ, ਦ੍ਵਾਰਭੂਤਮਨੋਵਸੇਨ ਵਾ ਤਸ੍ਸਾ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾ.

ਸਬ੍ਬਾਸਂ ਵਸੇਨਾਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਾਨਂ ਆਭਾਧਾਤੁਆਦੀਨਂ ਪਞ੍ਚਤਿਂਸਾਯ ਧਾਤੂਨਂ ਵਸੇਨ. ਅਪਰਮਤ੍ਥਸਭਾਵਸ੍ਸ ਪਰਮਤ੍ਥਸਭਾਵੇਸੁ ਨ ਕਦਾਚਿ ਅਨ੍ਤੋਗਧਤਾ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਭਾਵਤੋ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਾਨ’’ਨ੍ਤਿ. ਚਨ੍ਦਾਭਾਸੂਰਿਯਾਭਾਦਿਕਾ ਵਣ੍ਣਨਿਭਾ ਏਵਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਰੂਪਧਾਤੁਯੇਵ ਹਿ ਆਭਾਧਾਤੂ’’ਤਿ. ਰੂਪਾਦਿਪਟਿਬਦ੍ਧਾਤਿ ਰਾਗਵਤ੍ਥੁਭਾਵੇਨ ਗਹੇਤਬ੍ਬਾਕਾਰੋ ਸੁਭਨਿਮਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਰੂਪਾਦਯੋਵਾ’’ਤਿ ਅਵਤ੍ਵਾ ਪਟਿਬਦ੍ਧਵਚਨਂ ਆਹ. ਅਸਤਿਪਿ ਰਾਗਵਤ੍ਥੁਭਾਵੇ ‘‘ਕੁਸਲਵਿਪਾਕਾਰਮ੍ਮਣਾ ਸੁਭਾ ਧਾਤੂ’’ਤਿ ਦੁਤਿਯੋ ਵਿਕਪ੍ਪੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਵਿਹਿਂਸਾਧਾਤੁ ਚੇਤਨਾ, ਪਰਵਿਹੇਠਨਛਨ੍ਦੋ ਵਾ. ਅਵਿਹਿਂਸਾ ਕਰੁਣਾ.

ਉਭੋਪੀਤਿ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ. ਹੀਨਾਦੀਸੁ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨ ਹੀਲ਼ਿਤਾ ਚਕ੍ਖਾਦਯੋ ਹੀਨਾ, ਸਮ੍ਭਾਵਿਤਾ ਪਣੀਤਾ, ਨਾਤਿਹੀਲ਼ਿਤਾ ਨਾਤਿਸਮ੍ਭਾਵਿਤਾ ਮਜ੍ਝਿਮਾਤਿ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗੇ ਆਗਤਹੀਨਦੁਕਤੋਯੇਵ ਨੀਹਰਿਤ੍ਵਾ ਮਜ੍ਝਿਮਾ ਧਾਤੁ ਵੁਤ੍ਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਯਦਿਪਿ ਛਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਵਸੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਤਥਾਪਿ ‘‘ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਗ੍ਗਹਣੇਨ ਤਸ੍ਸਾ ਪੁਰੇਚਾਰਿਕਪਚ੍ਛਾਚਾਰਿਕਤ੍ਤਾ ਮਨੋਧਾਤੁ ਗਹਿਤਾਵ ਹੋਤੀ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਆਹ ‘‘ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ…ਪੇ… ਸਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਸਙ੍ਖੇਪੋਯੇਵਾ’’ਤਿ. ਅਨੇਕੇਸਂ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁਆਦੀਨਂ, ਤਾਸੁ ਚ ਏਕੇਕਿਸ੍ਸਾ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਤਾਯ ਨਾਨਾਧਾਤੂਨਂ ਵਸੇਨ ਅਨੇਕਧਾਤੁਨਾਨਾਧਾਤੁਲੋਕੋ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਟ੍ਠਾਰਸਧਾਤੁਪ੍ਪਭੇਦਮਤ੍ਤਮੇਵਾ’’ਤਿ.

‘‘ਚਕ੍ਖੁਸੋਤਘਾਨਜਿਵ੍ਹਾਕਾਯਮਨੋਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭੇਦੇਨਾ’’ਤਿ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਲਿਖਿਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਨ ਚਕ੍ਖਾਦੀਨਂ ਕੇਵਲੇਨ ਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ ਵਿਜਾਨਨਸਭਾਵਸ੍ਸ ਪਭੇਦਵਚਨਤੋ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਕਰਿਯਮਾਨੇ ਦ੍ਵੇ ਮਨੋਗਹਣਾਨਿ ਨ ਕਤ੍ਤਬ੍ਬਾਨਿ. ਨ ਹਿ ਦ੍ਵੇ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ ਅਤ੍ਥੀਤਿ. ‘‘ਚਕ੍ਖੁ…ਪੇ… ਕਾਯਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਮਨੋਧਾਤੂ’’ਤਿ ਵਾ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਅਤੁਲ੍ਯਯੋਗੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦਸਮਾਸਾਭਾਵਤੋ. ਅਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਪਾਠੋ ਸਿਯਾ ‘‘ਚਕ੍ਖੁ…ਪੇ… ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਮਨੋਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭੇਦੇਨਾ’’ਤਿ.

ਖਨ੍ਧਾਯਤਨਦੇਸਨਾ ਸਙ੍ਖੇਪਦੇਸਨਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਸਨਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਦੇਸਨਾਤਿ ਤਦੁਭਯਂ ਅਪੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਨਾਤਿਸਙ੍ਖੇਪਵਿਤ੍ਥਾਰਾ ਧਾਤੁਦੇਸਨਾ. ਅਥ ਵਾ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਵੁਤ੍ਤਧਾਤੁਦੇਸਨਾ ਅਤਿਸਙ੍ਖੇਪਦੇਸਨਾ, ਆਭਾਧਾਤੁਆਦੀਨਂ ਅਨੇਕਧਾਤੁਨਾਨਾਧਾਤੁਅਨ੍ਤਾਨਂ ਵਸੇਨ ਦੇਸੇਤਬ੍ਬਾ ਅਤਿਵਿਤ੍ਥਾਰਦੇਸਨਾਤਿ ਤਦੁਭਯਂ ਅਪੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਅਯਂ ‘‘ਨਾਤਿਸਙ੍ਖੇਪਵਿਤ੍ਥਾਰਾ’’ਤਿ.

ਭੇਰੀਤਲਂ ਵਿਯ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁ ਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਵਿਯ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਨਿਸ੍ਸਯਭਾਵਤੋ. ਏਤਾਹਿ ਚ ਉਪਮਾਹਿ ਨਿਜ੍ਜੀਵਾਨਂ ਭੇਰੀਤਲਦਣ੍ਡਾਦੀਨਂ ਸਮਾਯੋਗੇ ਨਿਜ੍ਜੀਵਾਨਂ ਸਦ੍ਦਾਦੀਨਂ ਵਿਯ ਨਿਜ੍ਜੀਵਾਨਂ ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦੀਨਂ ਸਮਾਯੋਗੇ ਨਿਜ੍ਜੀਵਾਨਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਂ ਪਵਤ੍ਤੀਤਿ ਕਾਰਣਫਲਾਨਂ ਧਾਤੁਮਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਕਾਰਕਵੇਦਕਭਾਵਵਿਰਹਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ.

ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾ ਵਿਯਾਤਿ ਨਿਜ੍ਜੀਵਸ੍ਸ ਕਸ੍ਸਚਿ ਕੇਚਿ ਨਿਜ੍ਜੀਵਾ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾ ਵਿਯਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਮਨੋਧਾਤੁਯੇਵ ਵਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਖਣਂ ਅਨਤਿਵਤ੍ਤਨ੍ਤੀ ਅਤ੍ਤਨੋ ਖਣਂ ਅਨਤਿਵਤ੍ਤਨ੍ਤਾਨਂਯੇਵ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਂ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨੇਪਿ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਭਾਵੇ ਪੁਬ੍ਬਕਾਲਾਪਰਕਾਲਤਾਯ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾ ਵਿਯ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਲ੍ਲਮਿਵ ਸੂਲਮਿਵ ਤਿਵਿਧਦੁਕ੍ਖਤਾਸਮਾਯੋਗਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਆਸਾਯੇਵ ਦੁਕ੍ਖਂ ਆਸਾਦੁਕ੍ਖਂ, ਆਸਾਵਿਘਾਤਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਵਾ. ਸਞ੍ਞਾ ਹਿ ਅਭੂਤਂ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਮ੍ਪਿ ਸੁਭਾਦਿਤੋ ਸਞ੍ਜਾਨਨ੍ਤੀ ਤਂ ਆਸਂ ਤਸ੍ਸਾ ਚ ਵਿਘਾਤਂ ਆਸੀਸਿਤਸੁਭਾਦਿਅਸਿਦ੍ਧਿਯਾ ਜਨੇਤੀਤਿ. ਕਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨਾ ਸਙ੍ਖਾਰਾਤਿ ‘‘ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਯਂ ਪਕ੍ਖਿਪਨਤੋ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ. ਜਾਤਿਦੁਕ੍ਖਾਨੁਬਨ੍ਧਨਤੋਤਿ ਅਤ੍ਤਨਾ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਯਮਾਨੇਨ ਜਾਤਿਦੁਕ੍ਖੇਨ ਅਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਤਾ. ਭਵਪਚ੍ਚਯਾ ਜਾਤਿ ਹਿ ਜਾਤਿਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ. ਪਦੁਮਂ ਵਿਯ ਦਿਸ੍ਸਮਾਨਂ ਖੁਰਚਕ੍ਕਂ ਵਿਯ ਰੂਪਮ੍ਪਿ ਇਤ੍ਥਿਯਾਦਿਭਾਵੇਨ ਦਿਸ੍ਸਮਾਨਂ ਨਾਨਾਵਿਧੁਪਦ੍ਦਵਂ ਜਨੇਤਿ. ਸਬ੍ਬੇ ਅਨਤ੍ਥਾ ਰਾਗਾਦਯੋ ਜਾਤਿਆਦਯੋ ਚ ਵਿਸਭੂਤਾ ਅਸਨ੍ਤਾ ਸਪ੍ਪਟਿਭਯਾ ਚਾਤਿ ਤਪ੍ਪਟਿਪਕ੍ਖਭੂਤਤ੍ਤਾ ਅਮਤਾਦਿਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ.

ਮੁਞ੍ਚਿਤ੍ਵਾਪਿ ਅਞ੍ਞਂ ਗਹੇਤ੍ਵਾਵਾਤਿ ਏਤੇਨ ਮਕ੍ਕਟਸ੍ਸ ਗਹਿਤਂ ਸਾਖਂ ਮੁਞ੍ਚਿਤ੍ਵਾਪਿ ਆਕਾਸੇ ਠਾਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਤਾ ਵਿਯ ਗਹਿਤਾਰਮ੍ਮਣਂ ਮੁਞ੍ਚਿਤ੍ਵਾਪਿ ਅਞ੍ਞਂ ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਮਕ੍ਕਟਸਮਾਨਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਅਟ੍ਠਿਵੇਧਵਿਦ੍ਧੋਪਿ ਦਮਥਂ ਅਨੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋ ਦੁਟ੍ਠਸ੍ਸੋ ਅਸ੍ਸਖਲ਼ੁਙ੍ਕੋ. ਰਙ੍ਗਗਤੋ ਨਟੋ ਰਙ੍ਗਨਟੋ.

੧੮੪. ਚਕ੍ਖੁਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਰੂਪੇ ਚਾਤਿਆਦਿਨਾ ਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣੇਸੁ ਏਕਵਚਨਬਹੁਵਚਨਨਿਦ੍ਦੇਸਾ ਏਕਨਾਨਾਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਂ ਏਕਸਨ੍ਤਾਨਗਤਵਿਞ੍ਞਾਣਪਚ੍ਚਯਭਾਵਤੋ ਏਕਨਾਨਾਜਾਤਿਕਤ੍ਤਾ ਚ.

ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮੇਸੂਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬ-ਸਦ੍ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਵਸੇਨ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਸਙ੍ਖਾਤੇ ਆਰਮ੍ਮਣਸਙ੍ਖਾਤੇ ਵਾ ਪਦੇਸਸਬ੍ਬਸ੍ਮਿਂ ਤਿਟ੍ਠਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਨਿਦ੍ਦੇਸੇ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਮਨੋਧਾਤੁ, ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਮਨੋਧਾਤੁ ਵਿਯ ਮਨੋਧਾਤਾਨਨ੍ਤਰਮ੍ਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਯਾਵ ਅਞ੍ਞਾ ਮਨੋਧਾਤੁ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਸ੍ਸਤਿ, ਤਾਵ ਪਵਤ੍ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਏਕਤ੍ਤੇਨ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਏਵਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਲਬ੍ਭਤਿ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਸਤਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤਾਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਪ੍ਪਸਙ੍ਗੋ ਨ ਹੋਤਿਯੇਵ. ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਮਨੋਧਾਤੁਕ੍ਕਮਨਿਦਸ੍ਸਨਞ੍ਹਿ ਤਬ੍ਬਿਧੁਰਸਭਾਵੇਨ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਟ੍ਠਾਨੇਨ ਚ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਸ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ, ਨ ਅਨਨ੍ਤਰੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤੇਨਾਤਿ ਤਬ੍ਬਿਧੁਰਸਭਾਵੇ ਏਕਤ੍ਤਂ ਉਪਨੇਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਨਂ ਯੁਜ੍ਜਤਿ. ਅਨੁਪਨੀਤੇਪਿ ਏਕਤ੍ਤੇ ਤਬ੍ਬਿਧੁਰਸਭਾਵੇ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਦਸ੍ਸਿਤੇ ਸਾਮਞ੍ਞਵਸੇਨ ਅਞ੍ਞਮ੍ਪਿ ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਸਭਾਵਂ ਦਸ੍ਸਿਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਪਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਨੇ ਚ ਸਤਿ ‘‘ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾਪਿ ਸਮਨਨ੍ਤਰਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਤਜ੍ਜਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਗ੍ਗਹਣੇਨ ਭਵਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮਨੋਧਾਤੁਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਵਤ੍ਤਿਤਂ ਹੋਤੀਤਿ ਚੇ? ਨ, ਤਸ੍ਸਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਾਸਿਦ੍ਧਿਤੋ. ਨ ਹਿ ਯਂ ਚੋਦੀਯਤਿ, ਤਦੇਵ ਪਰਿਹਾਰਾਯ ਹੋਤੀਤਿ.

ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾਪੀਤਿ ਮਨਦ੍ਵਯਵਚਨੇਨ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਵਿਧੁਰਸਭਾਵਤਾ ਦਸ੍ਸਿਤਾਤਿ ਤੇਨੇਵ ਮਨੋਧਾਤਾਵਜ੍ਜਨਸ੍ਸ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਤੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਵੁਤ੍ਤੋ ਹਿ ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਵਿਧੁਰੋ ਮਨੋਧਾਤੁਸਭਾਵੋ ‘‘ਸਬ੍ਬਧਮ੍ਮੇਸੁ ਵਾ ਪਨ ਪਠਮਸਮਨ੍ਨਾਹਾਰੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ. ਸਾ ਸਬ੍ਬਾਪੀਤਿ ਏਤਂ ਮੁਖਮਤ੍ਤਨਿਦਸ੍ਸਨਂ. ਨ ਹਿ ਜਵਨਪਰਿਯੋਸਾਨਾ ਏਵ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ, ਤਦਾਰਮ੍ਮਣਾਦੀਨਿਪਿ ਪਨ ਹੋਨ੍ਤਿਯੇਵਾਤਿ. ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਮਨੋਧਾਤੁਵਿਸਿਟ੍ਠਸਭਾਵਵਸੇਨ ਸਬ੍ਬਂ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਪੁਨ ਮਨੋਦ੍ਵਾਰਵਸੇਨ ਸਾਤਿਸਯਂ ਜਵਨਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ. ਯਦਿ ਪਨ ਛਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਾਰਾਨਂ ਵਸੇਨ ਜਵਨਾਵਸਾਨਾਨੇਵ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਇਧ ‘‘ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤਾਨੀਤਿ ਅਯਮਤ੍ਥੋ ਗਯ੍ਹੇਯ੍ਯ, ਚੁਤਿਪਟਿਸਨ੍ਧਿਭਵਙ੍ਗਾਨਂ ਅਗ੍ਗਹਿਤਤ੍ਤਾ ਸਾਵਸੇਸਾ ਦੇਸਨਾ ਆਪਜ੍ਜਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਨ ਨਯੇਨ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਛਦ੍ਵਾਰਿਕਚਿਤ੍ਤੇਹਿ ਵਾ ਸਮਾਨਲਕ੍ਖਣਾਨਿ ਅਞ੍ਞਾਨਿਪਿ ‘‘ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤਾਨੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ.

ਪਟਿਚ੍ਚਾਤਿ ਆਗਤਟ੍ਠਾਨੇਤਿ ਏਤ੍ਥ ‘‘ਮਨੋ ਚ ਨੇਸਂ ਗੋਚਰਵਿਸਯਂ ਪਚ੍ਚਨੁਭੋਤੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੫੫) ਵਿਸੁਂ ਕਾਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਂ, ਇਧ ਪਨ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ ਚ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੇਤ੍ਵਾ ਆਵਜ੍ਜਨਸ੍ਸਪਿ ਚਕ੍ਖਾਦਿਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤਤਾਕਰਣਂ ਵਿਯ ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾਤਿ ਆਗਤਟ੍ਠਾਨੇ ਮਨੋਦ੍ਵਾਰਸਙ੍ਖਾਤਭਵਙ੍ਗਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤਮੇਵ ਆਵਜ੍ਜਨਂ ਕਾਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ.

ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੩. ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕਵਣ੍ਣਨਾ

ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕਂ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਨਯਤ੍ਤਾ ਉਤ੍ਤਾਨਮੇਵਾਤਿ.

ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.