੩. ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗੋ
੧. ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ
੧੭੨. ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਚ ਆਗਤਾਤਿ ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗੇ ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕੇਸੁ, ਨਿਕ੍ਖੇਪਕਣ੍ਡਧਮ੍ਮਹਦਯਵਿਭਙ੍ਗਾਦੀਸੁ ਚ ਦੇਸਨਾਰੁਲ਼੍ਹਾ. ਯਥਾ ਪਨ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਚ ਆਗਤਾ ਖਨ੍ਧਾਦਯੋ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦੇਸਿਤਨਿਯਾਮੇਨ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਾਦੀਸੁ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਸੇਨ ਵਿਭਤ੍ਤਾ, ਏਵਮਿਧਾਪਿ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤਾਦਯੋ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਸੇਨ ਵਿਭਜਿਤਬ੍ਬਾ ਸਿਯੁਂ. ਤਤ੍ਥ ਖਨ੍ਧਾਦੀਨਂ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਗਾਹਕੋ ਅਭਿਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਵਿਸਿਟ੍ਠੋ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਆਗਤੋ ਅਞ੍ਞੋ ਦੇਸੇਤਬ੍ਬਾਕਾਰੋ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਤੇ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦਿਵਸੇਨੇਵ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯੇ ਦੇਸਿਤਾ, ਧਾਤੂਨਂ ਪਨ ਸੋ ਅਤ੍ਥੀਤਿ ਤੇ ਤਿਣ੍ਣਂ ਧਾਤੁਛਕ੍ਕਾਨਂ ਵਸੇਨ ਇਧ ਦੇਸਿਤਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹ ‘‘ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤੇਸ੍ਵੇਵ…ਪੇ… ਵਿਭਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬ’’ਨ੍ਤਿ. ਤੇਨਾਹ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ‘‘ਸਬ੍ਬਾ ਧਾਤੁਯੋ ਛਹਿ ਛਹਿ ਧਾਤੂਹਿ ਸਙ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ’’ਤਿ.
ਕਥਂ ਪਨ ਛਸੁ ਛਸੁ ਧਾਤੂਸੁ ਅਟ੍ਠਾਰਸਨ੍ਨਂ ਧਾਤੂਨਂ ਸਮਵਰੋਧੋਤਿ? ਸਭਾਵਨਿਸ੍ਸਯਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਸਮ੍ਪਯੋਗਸਾਮਞ੍ਞਤੋ. ਤਤ੍ਥ ਪਠਮਛਕ੍ਕੇ ਤਾਵ ਪਥਵੀਤੇਜੋਵਾਯੋਧਾਤੁਯੋ ਸਭਾਵਤੋ ਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਧਾਤੁ. ਆਪੋਧਾਤੁਆਕਾਸਧਾਤੁਯੋ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਏਕਦੇਸੋ. ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਸਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ. ਚਤੁਧਾਤੁਗ੍ਗਹਣੇਨ ਚੇਤ੍ਥ ਤਦਾਯਤ੍ਤਵੁਤ੍ਤਿਕਾ ਨਿਸ੍ਸਯਾਪਦੇਸੇਨ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ ਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਭਾਵੇਨ ਵਾ ਅਵਸਿਟ੍ਠਾ ਰੂਪਧਾਤੁਯੋ ਸਮਵਰੁਦ੍ਧਾ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਗ੍ਗਹਣੇਨ ਤਂਸਮ੍ਪਯੋਗਤੋ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਏਕਦੇਸੋਤਿ ਏਵਂ ਸਬ੍ਬਧਾਤੁਸਮਵਰੋਧੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਦੁਤਿਯੇ ਛਪਿ ਧਾਤੁਯੋ ਸਭਾਵਤੋ, ਧਮ੍ਮਾਯਤਨੇਕਦੇਸੋ, ਤਂਸਮ੍ਪਯੋਗਤੋ ਸਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ, ਯਥਾਰਹਂ ਤੇਸਂ ਨਿਸ੍ਸਯਦ੍ਵਾਰਾਰਮ੍ਮਣਭਾਵਤੋ ਅਵਸਿਟ੍ਠਧਾਤੁਯੋ ਸਮਵਰੁਦ੍ਧਾ. ਤਤਿਯਛਕ੍ਕੇਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋ. ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਛਸੁ ਛਸੁ ਧਾਤੂਸੁ ਅਟ੍ਠਾਰਸਨ੍ਨਂ ਧਾਤੂਨਂ ਸਮਵਰੋਧੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਤੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਬ੍ਬਾ ਧਾਤੁਯੋ ਛਹਿ ਛਹਿ ਧਾਤੂਹਿ ਸਙ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ’’ਤਿ.
ਸੁਞ੍ਞੋਤਿ ਅਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞੋ, ਤੇਨ ਸਸਭਾਵਤਾਯ ਚ ਇਧ ਧਾਤੁਵੋਹਾਰੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਸੁਞ੍ਞੇ ਸਭਾਵਮਤ੍ਤੇ ਨਿਰੁਲ਼੍ਹੋ ਧਾਤੁਸਦ੍ਦੋ’’ਤਿ. ਤਂਤਂਭੂਤਵਿਵਿਤ੍ਤਤਾ ਰੂਪਪਰਿਯਨ੍ਤੋਵ ਆਕਾਸੋਤਿ ਯੇਹਿ ਵਿਵਿਤ੍ਤੋ, ਯੇਸਞ੍ਚ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ, ਤੇਹਿ ਅਸਮ੍ਫੁਟ੍ਠਤਾ ਤੇਸਂ ਬ੍ਯਾਪਕਭਾਵੇ ਸਤਿ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਚਤੂਹਿ ਮਹਾਭੂਤੇਹਿ ਅਬ੍ਯਾਪਿਤਭਾਵੋ’’ਤਿ. ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵੁਤ੍ਤੀਨਿ ਹਿ ਭੂਤਾਨੀਤਿ.
੧੭੩. ਅਵਯਵਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤੋ ਸਮੁਦਾਯੋ ਨਾਮ ਕੋਚਿ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਪੁਰਿਮਤ੍ਥਂ ਅਸਮ੍ਭਾਵੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਵਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਵਿਨਾ ਦੁਤਿਯਤ੍ਥਮਾਹ. ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਂ ਅਤ੍ਤਨਿ ਜਾਤਤਨ੍ਤਿ ਪਾਟਿਪੁਗ੍ਗਲਿਕਤਂ.
ਪਾਟਿਯੇਕ੍ਕੋ ਕੋਟ੍ਠਾਸੋਤਿ ਵਾ ਲੋਮਾਦਿਇਤਰਕੋਟ੍ਠਾਸੇਹਿ ਅਸਮ੍ਮਿਸ੍ਸੋ ਵਿਸੁਂ ਏਕੋ ਪਥਵੀਕੋਟ੍ਠਾਸੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.
ਪਯੋਗਨ੍ਤਿ ਭਾਵਨਾਪਯੋਗਂ. ਵੀਰਿਯਨ੍ਤਿ ਭਾਵਨਾਨਿਪ੍ਫਾਦਕਂ ਉਸ੍ਸਾਹਂ. ਆਯੂਹਨਨ੍ਤਿ ਤਾਦਿਸਂ ਚੇਤਨਂ.
ਧਾਤੁਪਟਿਕ੍ਕੂਲਵਣ੍ਣਮਨਸਿਕਾਰਾਨਨ੍ਤਿ ਧਾਤੁਮਨਸਿਕਾਰਪਟਿਕ੍ਕੂਲਮਨਸਿਕਾਰਵਣ੍ਣਮਨਸਿਕਾਰਾਨਂ. ਅਬ੍ਯਾਪਾਰਤਾਯਾਤਿ ‘‘ਅਹਮੇਤਂ ਨਿਪ੍ਫਾਦੇਮਿ, ਮਮ ਏਸਾ ਨਿਪ੍ਫਾਦਨਾ’’ਤਿ ਚੇਤਨਾਰਹਿਤਤਾਯ. ਕਰੋਨ੍ਤੀਤਿ ਆਭੋਗਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਾਨਿ ਉਪ੍ਪਾਦੇਨ੍ਤਿ.
ਲਕ੍ਖਣਵਸੇਨਾਤਿ ਸਭਾਵਵਸੇਨ. ਸੋ ਪਨ ਯਸ੍ਮਾ ਪਥਵੀਧਾਤੁਯਾ ਕਕ੍ਖਲ਼ਖਰਤਾ ਹੋਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਕਕ੍ਖਲ਼ਂ ਖਰਿਗਤਨ੍ਤਿਆਦਿਵਚਨਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ.
ਵੇਕਨ੍ਤਕਂ ਨਾਮ ਸਬ੍ਬਲੋਹਚ੍ਛੇਦਨਸਮਤ੍ਥਂ ਲੋਹਂ. ਤਥਾ ਹਿ ਤਂ ਵਿਕਨ੍ਤਤਿ ਛਿਨ੍ਦਤੀਤਿ ਵਿਕਨ੍ਤਂ, ਵਿਕਨ੍ਤਮੇਵ ਵੇਕਨ੍ਤਕਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਲੋਹਸਦਿਸਨ੍ਤਿ ਲੋਹਾਕਾਰਂ ਲੋਹਮਲਂ ਵਿਯ ਘਨਸਹਿਤਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਤਿਟ੍ਠਤਿ. ਤਾਪੇਤ੍ਵਾ ਤਾਲ਼ਿਤਂ ਪਨ ਛਿਨ੍ਨਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਵਿਸਰਤਿ, ਮੁਦੁ ਮਟ੍ਠਂ ਕਮ੍ਮਨਿਯਂ ਵਾ ਨ ਹੋਤਿ, ਤੇਨ ‘‘ਲੋਹਵਿਜਾਤੀ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ. ਤਿਪੁਤਮ੍ਬਾਦੀਹੀਤਿ ਤਿਪੁਤਮ੍ਬੇ ਮਿਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਕਤਂ ਕਂਸਲੋਹਂ, ਸੀਸਤਮ੍ਬੇ ਮਿਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਕਤਂ ਵਟ੍ਟਲੋਹਂ, ਜਸਦਤਮ੍ਬੇ ਮਿਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਕਤਂ ਆਰਕੂਟਂ. ਯਂ ਪਨ ਕੇਵਲਂ ਜਸਦਧਾਤੁਵਿਨਿਗ੍ਗਤਂ, ਯਂ ‘‘ਪਿਤ੍ਤਲ’’ਨ੍ਤਿਪਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਇਧ ਨਾਧਿਪ੍ਪੇਤਂ, ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਮਿਸ੍ਸਕਮੇਵ ਪਨ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਕਿਤ੍ਤਿਮ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ.
ਨਿਦਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਜਾਤਿਤੋ ਅਨੇਕਭੇਦਤ੍ਤਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਥਾ ਹਿ ਹਤ੍ਥਿਕੁਮ੍ਭਂ ਵਰਾਹਦਾਠਂ ਭੁਜਙ੍ਗਸੀਸਂ ਵਲਾਹਕੂਟਂ ਵੇਣੁਪਬ੍ਬਂ ਮਚ੍ਛਸਿਰੋ ਸਙ੍ਖੋ ਸਿਪ੍ਪੀਤਿ ਅਟ੍ਠ ਮੁਤ੍ਤਾਯੋਨਿਯੋ. ਤਤ੍ਥ ਹਤ੍ਥਿਕੁਮ੍ਭਜਾ ਪੀਤਵਣ੍ਣਾ ਪਭਾਹੀਨਾ. ਵਰਾਹਦਾਠਜਾ ਵਰਾਹਦਾਠਵਣ੍ਣਾਵ. ਭੁਜਙ੍ਗਸੀਸਜਾ ਨੀਲਾਦਿਵਣ੍ਣਾ ਸੁਵਿਸੁਦ੍ਧਾ, ਵਟ੍ਟਲਾ ਚ. ਵਲਾਹਕਜਾ ਭਾਸੁਰਾ ਦੁਬ੍ਬਿਭਾਗਰੂਪਾ ਰਤ੍ਤਿਭਾਗੇ ਅਨ੍ਧਕਾਰਂ ਵਿਧਮਨ੍ਤਾ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਦੇਵੂਪਭੋਗਾ ਏਵ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਵੇਣੁਪਬ੍ਬਜਾ ਕਾਰਫਲਸਮਾਨਵਣ੍ਣਾ, ਨ ਭਾਸੁਰਾ, ਤੇ ਚ ਵੇਲ਼ਵੋ ਅਮਨੁਸ੍ਸਗੋਚਰੇ ਏਵ ਪਦੇਸੇ ਜਾਯਨ੍ਤਿ. ਮਚ੍ਛਸੀਸਜਾ ਪਾਠੀਨਪਿਟ੍ਠਿਸਮਾਨਵਣ੍ਣਾ, ਵਟ੍ਟਲਾ, ਲਘਵੋ ਚ ਹੋਨ੍ਤਿ ਪਭਾਵਿਹੀਨਾ, ਤੇ ਚ ਮਚ੍ਛਾ ਸਮੁਦ੍ਦਮਜ੍ਝੇਯੇਵ ਜਾਯਨ੍ਤਿ. ਸਙ੍ਖਜਾ ਸਙ੍ਖੋਰਚ੍ਛਵਿਵਣ੍ਣਾ, ਕੋਲਪ੍ਪਮਾਣਾਪਿ ਹੋਨ੍ਤਿ ਪਭਾਵਿਹੀਨਾਵ. ਸਿਪ੍ਪਿਜਾ ਪਨ ਪਭਾਵਿਸੇਸਯੁਤ੍ਤਾਵ ਹੋਨ੍ਤਿ ਨਾਨਾਸਣ੍ਠਾਨਾ. ਏਵਂ ਜਾਤਿਤੋ ਅਟ੍ਠਵਿਧਾਸੁ ਮੁਤ੍ਤਾਸੁ ਯਾ ਮਚ੍ਛਸਙ੍ਖਸਿਪ੍ਪਿਜਾ, ਤਾ ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਾ. ਭੁਜਙ੍ਗਜਾਪਿ ਕਾਚਿ ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਾਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਇਤਰਾ ਅਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਾ. ਤੇਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਮੁਤ੍ਤਾਤਿ ਨਿਦਸ੍ਸਨਮਤ੍ਤਮੇਤਂ, ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਪਨ ਮੁਤ੍ਤਾ ਮੁਤ੍ਤਾ ਏਵਾ’’ਤਿ. ਬਹੁਲਤੋ ਵਾ ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਏਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਮੁਤ੍ਤਾਤਿ ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਮੁਤ੍ਤਾ’’ਤਿ. ਬਹੁਲਞ੍ਹਿ ਲੋਕੇ ਸਾਮੁਦ੍ਦਿਕਾਵ ਮੁਤ੍ਤਾ ਦਿਸ੍ਸਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥਾਪਿ ਸਿਪ੍ਪਿਜਾਵ, ਇਤਰਾ ਕਦਾਚਿ ਕਾਚੀਤਿ.
੧੭੪. ਇਧ ਨਤ੍ਥਿ ਨਿਯਮੋ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਰਵਭਾਵਸ੍ਸੇਵ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਤਾ.
੧੭੫. ਨਿਸਿਤਭਾਵੇਨਾਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਨਾਦਿਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤੇਨ ਤਿਖਿਣਭਾਵੇਨ. ਉਸ੍ਮਾਕਾਰਞ੍ਹਿ ਨਿਸਾਨਂ ਇਧ ਨਿਸਿਤਭਾਵੋ. ਪਾਕਤਿਕੋਤਿ ਸਾਭਾਵਿਕੋ ਕਾਯੁਸ੍ਮਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋ. ਸਦਾਤਿ ਸਬ੍ਬਕਾਲਂ ਯਾਵ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਪੇਤਗ੍ਗਿ ਨਿਜ੍ਝਾਮਤਣ੍ਹਿਕਪੇਤਗ੍ਗਿ. ਇਧਾਤਿ ਬਾਹਿਰਤੇਜੋਧਾਤੁਕਥਾਯਂ.
੧੭੬. ਵਾਯਨਂ ਬੀਜਨਂ, ਤਂ ਪਨ ਥਾਮਸਾ ਪਵਤ੍ਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਵੇਗਗਮਨਵਸੇਨਾ’’ਤਿ. ਸਮੁਦੀਰਣਂ ਅਲ੍ਲਪਰਿਸੋਸਨਂ, ਭੂਤਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਸ ਦੇਸਨ੍ਤਰੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਭਾਵੋ ਵਾ.
੧੭੭. ਭਿਤ੍ਤਿਚ੍ਛਿਦ੍ਦਾਦਿਵਸੇਨ ਲਬ੍ਭਮਾਨਂ ਅਜਟਾਕਾਸਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯੇਵ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਾਕਾਸਸ੍ਸ ਪਰਿਕਮ੍ਮਕਰਣਨ੍ਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਜਟਾਕਾਸਸ੍ਸ ਚ ਕਥਿਤਤ’’ਨ੍ਤਿ.
੧੭੯. ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਸਮੁਟ੍ਠਾਪਨਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇਨਾਤਿ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕਭੂਤੇਨ ਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇਨ. ਕਸ੍ਸ ਪਨ ਸੋ ਪਚ੍ਚਯਭਾਵੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਸਰੀਰਟ੍ਠਕਉਤੁਸ੍ਸਾ’’ਤਿ. ਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇਨਾਤਿ ਚ ਹੇਤੁਮ੍ਹਿ ਕਰਣਵਚਨਂ. ਤੇਨ ਹਿ ਕਾਰਣਭੂਤੇਨ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਾਨਂ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਸਮਤ੍ਥਤਾ ਹੋਤੀਤਿ. ‘‘ਤਥੇਵਾ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ‘‘ਯਥਾਬਲਂ ਸਰੀਰੇਕਦੇਸਸਕਲਸਰੀਰ’’ਨ੍ਤਿ ਇਦਂ ਅਨੁਕਡ੍ਢਤਿ. ਏਵਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲੂਪਚਾਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਫਰਣਪ੍ਪਕਾਰੇਨ. ਏਤੇਸਨ੍ਤਿ ਸੁਖਾਦੀਨਂ. ‘‘ਓਲ਼ਾਰਿਕਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਏਵ ਵਾ ਫਰਣ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਨਿਰੁਪਚਾਰਂ ਏਤੇਸਂ ਫਰਣਟ੍ਠਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਉਭਯਵਤੋਤਿ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵਤੋ, ਸੋਮਨਸ੍ਸਦੋਮਨਸ੍ਸਵਤੋ ਚ, ਫਰਣਾਫਰਣਟ੍ਠਾਨਵਤੋ ਵਾ.
੧੮੧. ਏਤ੍ਥ ਵੁਤ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਪ੍ਪਨ੍ਤਿ ਏਤਸ੍ਮਿਂ ‘‘ਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ ਕਾਮੋ’’ਤਿਆਦਿਕੇ (ਮਹਾਨਿ. ੧; ਚੂਲ਼ਨਿ. ਅਜਿਤਮਾਣਵਪੁਚ੍ਛਾਨਿਦ੍ਦੇਸ ੮) ਨਿਦ੍ਦੇਸਪਦੇਸੇ ਵੁਤ੍ਤਂ ਸਙ੍ਕਪ੍ਪਂ. ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਕਿਲੇਸਕਾਮੋਵ ‘‘ਸਙ੍ਕਪ੍ਪਰਾਗੋ ਪੁਰਿਸਸ੍ਸ ਕਾਮੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਅ. ਨਿ. ੬.੬੩; ਕਥਾ. ੫੧੩) ਵਿਯ. ਵਤ੍ਥੁਕਾਮਸ੍ਸ ਤਥਾ ਤਥਾ ਸਙ੍ਕਪ੍ਪਨਤੋ ਪਰਿਕਪ੍ਪਨਤੋ ‘‘ਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤੋ, ਨ ਵਿਤਕ੍ਕੋਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਟੀਕਾਯਂ ਪਨ ਵਿਤਕ੍ਕਵਸੇਨ ਅਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸੋਪਿ ਹੀ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪੁਰਿਮੋ ਏਵਤ੍ਥੋ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤੋਤਿ ਚੇ, ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਨਤ੍ਥੋ ਪਿ-ਸਦ੍ਦੋ ਨਿਰਤ੍ਥਕੋ ਸਿਯਾ, ‘‘ਕਿਲੇਸਸਨ੍ਥਵਸਮ੍ਭਵਤੋ’’ਤਿ ਚ ਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਸਿਯਾ, ਪਰਤੋ ਚ ‘‘ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਚਨੇਨ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਿਤਕ੍ਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤੀ’’ਤਿ ਵਕ੍ਖਤਿ. ਕਿਲੇਸਕਾਮੋ ਵਿਭਤ੍ਤੋ ਕਿਲੇਸਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਕਾਮਪਟਿਬਦ੍ਧਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਕਾਮ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਵਤ੍ਥੁਕਾਮਾਪਿ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ.
੧੮੨. ਉਭਯਤ੍ਥ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿ ਸਤ੍ਤੇਸੁ, ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੂਤਿ ਉਭਯਤ੍ਥ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੋ, ਸਤ੍ਤਾਕਾਰੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਾਕਾਰੋਤਿ ਵਾ ਆਰਮ੍ਮਣਸ੍ਸ ਉਭਯਾਕਾਰਗ੍ਗਹਣਵਸੇਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੋ. ਕਮ੍ਮਪਥਵਿਸੇਸੋ, ਕਮ੍ਮਪਥਵਿਨਾਸਕੋ ਚ ਕਮ੍ਮਪਥਭੇਦੋਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਅਭਿਜ੍ਝਾਸਂਯੋਗੇਨਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਥਾ ਵਿਹਿਂਸਾਯ ਵਿਹਿਂਸਾਵਿਤਕ੍ਕਂ ਦਸ੍ਸੇਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ. ਵਿਹਿਂਸਾਯਾਤਿ ਚ ਵਿਹਿਂਸਾਵਚਨੇਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿਵਸੇਨਾਤਿ ਆਦਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਅਦਿਨ੍ਨਾਦਾਨਮੁਸਾਵਾਦਪੇਸੁਞ੍ਞਫਰੁਸਵਾਚਾਸਮ੍ਫਪ੍ਪਲਾਪੇ ਸਙ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਸਬ੍ਬ…ਪੇ… ਸਙ੍ਗਾਹਕੇਹਿ ਕਾਮਨੇਕ੍ਖਮ੍ਮਧਾਤੂਹਿ. ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇਤਿ ਬ੍ਯਾਪਾਦਵਿਹਿਂਸਾਧਾਤੁਯੋ, ਅਬ੍ਯਾਪਾਦਅਵਿਹਿਂਸਾਧਾਤੁਯੋ ਚ. ‘‘ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਪਨਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਸਂਕਿਲੇਸਵੋਦਾਨਾਨਂ ਸਙ੍ਕਰਭਾਵਸ੍ਸ ਅਨਿਟ੍ਠਾਪਜ੍ਜਨਸ੍ਸ ਚ ਦਸ੍ਸਨੇਨ ਪੁਰਿਮਂਯੇਵ ਅਤ੍ਥਂ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕਮੁਖੇਨ ਸਮ੍ਪਾਦੇਤਿ.
ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
੨. ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ
੧੮੩. ਆਵੇਣਿਕਤ੍ਥੋ ਅਤਿਸਯਤ੍ਥੋ ਚ ਵਿਸੇਸਸਦ੍ਦੋ ਹੋਤੀਤਿ ਤਦੁਭਯਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਪੁਗ੍ਗਲਨ੍ਤਰਾਸਾਧਾਰਣਂ, ਨੀਲਾਦਿਸਬ੍ਬਰੂਪਸਾਧਾਰਣਞ੍ਚਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਸਾਧਾਰਣਕਾਰਣੇਨਾਪਿ ਹਿ ਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਹੋਤਿ ਯਥਾ ‘‘ਭੇਰਿਸਦ੍ਦੋ, ਯਵਙ੍ਕੁਰੋ’’ਤਿ. ਅਤਿਸਯਕਾਰਣੇਨਪਿ ਯਥਾ ‘‘ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾਨਂ ਕਮ੍ਮਸਮਾਦਾਨਾਨਂ ਠਾਨਸੋ ਹੇਤੁਸੋ ਵਿਪਾਕਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਪਜਾਨਾਤੀ’’ਤਿ (ਕਥਾ. ੩੫੫; ਪਟਿ. ਮ. ੨.੪੪). ਧਾਤੁਅਤ੍ਥੋ ਏਵਾਤਿ ‘‘ਧਾਤੁ’’ਇਤਿ ਇਮਸ੍ਸ ਧਾਤੁਸਦ੍ਦਸ੍ਸੇਵ ਅਤ੍ਥੋ. ਧਾਤੁਵਚਨੀਯੋ ਹਿ ਅਤ੍ਥੋ ਉਪਸਗ੍ਗੇਨ ਜੋਤੀਯਤਿ.
ਪੁਰਿਮੇਨ ਅਸਦਿਸੋ ਵਿਧਾਨਧਾਰਣਤ੍ਥਾਨਂ ਪਾਕਟੋ ਭੇਦੋਤਿ. ਵਿਸਭਾਗਲਕ੍ਖਣਾ ਵਿਸਦਿਸਸਭਾਵਾ ਅਵਯਵਾ ਭਾਗਾ, ਤੇਸੁ.
ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਰਿਯਾਮਨੋਧਾਤੁ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਕੋਟਿਯਾ, ਵਿਪਾਕਮਨੋਧਾਤੁ ਵਿਪਾਕਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਅਨਨ੍ਤਰਾਦਿਨਾਪਿ, ਇਤਰਸ੍ਸ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਕੋਟਿਯਾਵ. ਧਮ੍ਮਧਾਤੁ ਪਨ ਵੇਦਨਾਦਿਕਾ ਸਹਜਾਤਾ ਸਹਜਾਤਾਦਿਨਾ, ਅਸਹਜਾਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾਦਿਨਾ, ਉਪਨਿਸ੍ਸਯੇਨ ਆਰਮ੍ਮਣਾਦਿਨਾ ਚ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋਤਿ ਏਵਂ ਮਨੋਧਾਤੁਧਮ੍ਮਧਾਤੂਨਂ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਹੇਤੁਭਾਵੋ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬੋ. ਦ੍ਵਾਰਭੂਤਮਨੋਪਿ ਸੁਤ੍ਤੇ ‘‘ਮਨੋਧਾਤੂ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਦ੍ਵਾਰਭੂਤਮਨੋਵਸੇਨ ਵਾ’’ਤਿ. ਤਸ੍ਸਾ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਹੇਤੁਭਾਵੋ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਯੋਜੇਤਬ੍ਬੋਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ.
ਪੁਰਿਮਨਯੇਨਾਤਿ ਵਿਸੇਸਨਂ ਦੁਤਿਯਨਯਸ੍ਸ ਹੀਨਤ੍ਤਿਕਵਸੇਨੇਵ ਵਿਭਤ੍ਤਤ੍ਤਾ. ਨਾਨਾਧਾਤੂਨਞ੍ਚ ਚਕ੍ਖੁਧਾਤੁਆਦੀਨਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ.
ਨ ਹਿ ਦ੍ਵੇ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋ ਸਨ੍ਤਿ ਅਟ੍ਠਾਰਸਧਾਤੁਵਿਭਾਗਦਸ੍ਸਨੇਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਖਨ੍ਧਾਯਤਨਧਾਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂਯੇਵ ਵਸੇਨ ਸਙ੍ਖੇਪਾਦਿਵਿਭਾਗਦਸ੍ਸਨਂ ਤੇਸਂ ਬਹੁਲਂ ਪਰਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮਸਙ੍ਗਣ੍ਹਨਤੋ. ਸਚ੍ਚਦੇਸਨਾ ਪਨ ਅਤਿਸਂਖਿਤ੍ਤਭਾਵਤੋਯੇਵੇਤ੍ਥ ਬਹਿਕਤਾ.
ਨਿਜ੍ਜੀਵਸ੍ਸਾਤਿਆਦਿ ਵਿਸੇਸਤੋ ਸਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞਤਾਦੀਪਨਤ੍ਥਾ ਧਾਤੁਦੇਸਨਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਪੁਰਿਮਨਯੋ ਅਞ੍ਞੇਸਮ੍ਪਿ ਕਮਵੁਤ੍ਤੀਨਂ ਧਾਤੂਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ‘‘ਮਨੋਧਾਤੁਯੇਵ ਵਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਦੁਤਿਯਨਯੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਤਤ੍ਥ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨੇਪਿ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਭਾਵੇਤਿ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾਭਿਸਨ੍ਧਿਯਾ ਅਭਾਵੇਪਿ ਕੇਵਲਂ ਅਨਨ੍ਤਰਪੁਬ੍ਬਕਾਲਅਨਨ੍ਤਰਾਪਰਕਾਲਤਾਯ ਮਨੋਧਾਤੁ ਪੁਰੇਚਰਾਨੁਚਰਾ ਵਿਯ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ.
‘‘ਅਞ੍ਞਂ ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਤਾਯਾ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਏਕਨ੍ਤਸਾਰਮ੍ਮਣਤਾਦਸ੍ਸਨੇਨ ‘‘ਆਰਮ੍ਮਣੇਨ ਵਿਨਾ ਸਯਮੇਵ ਨੀਲਾਦਿਆਭਾਸਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪਵਤ੍ਤਤੀ’’ਤਿ ਏਵਂ ਪਵਤ੍ਤਿਤਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਵਾਦਂ ਪਟਿਸੇਧੇਤਿ.
੧੮੪. ਏਕਨਾਨਾਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਨ੍ਤਿ ਏਕਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਂ ਅਭਿਨ੍ਨਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਂ ਦ੍ਵਾਰਾਨਂ, ਨਾਨਾਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਂ ਭਿਨ੍ਨਸਨ੍ਤਾਨਗਤਾਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣਾਨਨ੍ਤਿ ਯੋਜਨਾ. ਏਕਨਾਨਾਜਾਤਿਕਤ੍ਤਾਤਿ ਚਕ੍ਖਾਦਿਏਕੇਕਜਾਤਿਕਤ੍ਤਾ ਦ੍ਵਾਰਾਨਂ, ਨੀਲਾਦਿਅਨੇਕਜਾਤਿਕਤ੍ਤਾ ਆਰਮ੍ਮਣਾਨਂ.
ਚਕ੍ਖਾਦਿ ਏਕਮ੍ਪਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ, ਰੂਪਾਦਿ ਪਨ ਅਨੇਕਮੇਵ ਸਂਹਤਨ੍ਤਿ ਇਮਸ੍ਸ ਵਾ ਅਤ੍ਥਵਿਸੇਸਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦੀਸੁ ਵਚਨਭੇਦੋ ਕਤੋ. ਕਿਂ ਪਨ ਕਾਰਣਂ ਚਕ੍ਖਾਦਿ ਏਕਮ੍ਪਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ, ਰੂਪਾਦਿ ਪਨ ਅਨੇਕਮੇਵਾਤਿ? ਪਚ੍ਚਯਭਾਵਵਿਸੇਸਤੋ. ਚਕ੍ਖੁ ਹਿ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਨਿਸ੍ਸਯਪੁਰੇਜਾਤਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਨ੍ਤਂ ਅਤ੍ਥਿਭਾਵੇਨੇਵ ਹੋਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਤਿ ਤਸ੍ਸ ਭਾਵਤੋ, ਅਸਤਿ ਅਭਾਵਤੋ, ਯਤੋ ਤਂ ਅਤ੍ਥਿਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯੇਹਿਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ. ਤਂਨਿਸ੍ਸਯਤਾ ਚਸ੍ਸ ਨ ਏਕਦੇਸੇਨ ਅਲ੍ਲੀਯਨਵਸੇਨ ਇਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਾ ਅਰੂਪਭਾਵਤੋ, ਅਥ ਖੋ ਗਰੁਰਾਜਾਦੀਸੁ ਸਿਸ੍ਸਰਾਜਪੁਰਿਸਾਦੀਨਂ ਵਿਯ ਤਪ੍ਪਟਿਬਦ੍ਧਵੁਤ੍ਤਿਤਾਯ. ਇਤਰੇ ਚ ਪਚ੍ਚਯਾ ਤੇਨ ਤੇਨ ਵਿਸੇਸੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਸ੍ਵਾਯਂ ਪਚ੍ਚਯਭਾਵੋ ਨ ਏਕਸ੍ਮਿਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਏਕਮ੍ਪਿ ਚਕ੍ਖੁ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ਪਾਲ਼ਿਯਂ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾ’’ਤਿ ਏਕਵਚਨਨਿਦ੍ਦੇਸੋ ਕਤੋ.
ਰੂਪਂ ਪਨ ਯਦਿਪਿ ਚਕ੍ਖੁ ਵਿਯ ਪੁਰੇਜਾਤਅਤ੍ਥਿਅਵਿਗਤਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ ਪੁਰੇਤਰਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਵਿਜ੍ਜਮਾਨਕ੍ਖਣੇਯੇਵ ਉਪਕਾਰਕਤ੍ਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਅਨੇਕਮੇਵ ਸਂਹਤਂ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤਿ ਆਰਮ੍ਮਣਭਾਵਤੋ. ਯਞ੍ਹਿ ਪਚ੍ਚਯਧਮ੍ਮਂ ਸਭਾਵਭੂਤਂ, ਪਰਿਕਪ੍ਪਿਤਾਕਾਰਮਤ੍ਤਂ ਵਾ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਵਿਭਾਵੇਨ੍ਤਂ ਪਵਤ੍ਤਤਿ, ਤਦਞ੍ਞੇਸਞ੍ਚ ਸਤਿਪਿ ਪਚ੍ਚਯਭਾਵੇ ਸੋ ਤਸ੍ਸ ਸਾਰਮ੍ਮਣਸਭਾਵਤੋ ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਨਾਲਮ੍ਬਿਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਸ੍ਸ ਓਲੁਬ੍ਭ ਪਵਤ੍ਤਿਕਾਰਣਤਾਯ ਆਲਮ੍ਬਨੀਯਤੋ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਨਾਮ. ਤਸ੍ਸ ਯਸ੍ਮਾ ਯਥਾ ਯਥਾ ਸਭਾਵੂਪਲਦ੍ਧਿ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਲਾਭੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਰੂਪਂ ਆਰਬ੍ਭ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਂ ਤਸ੍ਸ ਸਭਾਵਂ ਵਿਭਾਵੇਨ੍ਤਮੇਵ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਸਾ ਚਸ੍ਸ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧੀਨਵੁਤ੍ਤਿਕਸ੍ਸ ਆਰਮ੍ਮਣਸਭਾਵੂਪਲਦ੍ਧਿ ਨ ਏਕਦ੍ਵਿਕਲਾਪਗਤਵਣ੍ਣਵਸੇਨੇਵ ਹੋਤਿ, ਨਾਪਿ ਕਤਿਪਯਕਲਾਪਵਣ੍ਣਵਸੇਨ, ਅਥ ਖੋ ਆਭੋਗਾਨੁਰੂਪਂ ਆਪਾਥਗਤਵਣ੍ਣਵਸੇਨਾਤਿ ਅਨੇਕਮੇਵ ਰੂਪਂ ਸਂਹਚ੍ਚਕਾਰਿਤਾਯ ਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਯੋ ਹੋਤੀਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਭਗਵਾ ‘‘ਰੂਪੇ ਚਾ’’ਤਿ ਬਹੁਵਚਨੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਸਿ.
ਯਂ ਪਨ ‘‘ਰੂਪਾਯਤਨਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ, ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਕਾਨਞ੍ਚ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ੧.੧.੧) ਵੁਤ੍ਤਂ, ਤਂ ਕਥਨ੍ਤਿ? ਤਮ੍ਪਿ ਯਾਦਿਸਂ ਰੂਪਾਯਤਨਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯੋ, ਤਾਦਿਸਮੇਵ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਕੀਦਿਸਂ ਪਨ ਤਨ੍ਤਿ? ਸਮੁਦਿਤਨ੍ਤਿ ਪਾਕਟੋਯਮਤ੍ਥੋ. ਏਵਞ੍ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਯਦੇਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ‘‘ਆਯਤਨਸਲ੍ਲਕ੍ਖਣਵਸੇਨ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦਯੋ ਸਲ੍ਲਕ੍ਖਣਾਰਮ੍ਮਣਾ, ਨ ਦਬ੍ਯਸਲ੍ਲਕ੍ਖਣਵਸੇਨਾ’’ਤਿ, ਤਂ ਯੁਤ੍ਤਮੇਵ ਹੋਤਿ. ਨ ਚੇਤ੍ਥ ਸਮੁਦਾਯਾਰਮ੍ਮਣਤਾ ਆਸਙ੍ਕਿਤਬ੍ਬਾ ਸਮੁਦਾਯਾਭੋਗਸ੍ਸੇਵ ਅਭਾਵਤੋ, ਸਮੁਦਿਤਾ ਪਨ ਵਣ੍ਣਧਮ੍ਮਾ ਆਰਮ੍ਮਣਪਚ੍ਚਯਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਕਥਂ ਪਨ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਅਸਮਤ੍ਥਾ ਸਮੁਦਿਤਾ ਆਰਮ੍ਮਣਾ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਨ ਹਿ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਦਟ੍ਠੁਂ ਅਸਕ੍ਕੋਨ੍ਤਾ ਅਨ੍ਧਾ ਸਮੁਦਿਤਾ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤੀਤਿ? ਨਯਿਦਮੇਕਨ੍ਤਿਕਂ ਵਿਸੁਂ ਅਸਮਤ੍ਥਾਨਂ ਸਿਵਿਕਾਵਹਨਾਦੀਸੁ ਸਮਤ੍ਥਤਾਯ ਦਸ੍ਸਨਤੋ. ਕੇਸਾਦੀਨਞ੍ਚ ਯਸ੍ਮਿਂ ਠਾਨੇ ਠਿਤਾਨਂ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਵਣ੍ਣਂ ਗਹੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕਾ, ਤਸ੍ਮਿਂਯੇਵ ਠਾਨੇ ਸਮੁਦਿਤਾਨਂ ਤਂ ਗਹੇਤੁਂ ਸਕ੍ਕਾਤਿ ਭਿਯ੍ਯੋਪਿ ਤੇਸਂ ਸਂਹਚ੍ਚਕਾਰਿਤਾ ਪਰਿਬ੍ਯਤ੍ਤਾ. ਏਤੇਨ ਕਿਂ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਸ੍ਸ ਪਰਮਾਣੁਰੂਪਂ ਆਰਮ੍ਮਣਂ, ਉਦਾਹੁ ਤਂਸਮੁਦਾਯੋਤਿਆਦਿਕਾ ਚੋਦਨਾ ਪਟਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ‘‘ਸੋਤਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚ ਸਦ੍ਦੇ ਚਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁਪਿ ਅਯਮੇਵ ਨਯੋ.
ਏਵਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਲਬ੍ਭਤੀਤਿ ‘‘ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪੀ’’ਤਿ ਪਿ-ਸਦ੍ਦੇਨ ਨ ਕੇਵਲਂ ਜਵਨਪਰਿਯੋਸਾਨਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੇਵ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੀਯਤਿ, ਅਥ ਖੋ ਤਦਾਰਮ੍ਮਣਭਵਙ੍ਗਸਙ੍ਖਾਤਾਪਿ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡੀਯਤੀਤਿ ਏਵਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥੋ ਲਬ੍ਭਤਿ, ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਵਂ ਸਤੀਤਿ ਏਵਂ ਅਞ੍ਞਮਨੋਧਾਤੁਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਯਾ ਓਰਂ ਪਵਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਨਂ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਤਾਦਸ੍ਸਨੇ ਸਤਿ. ਸਤਿਪਿ ਮਨਸੋ ਸਮ੍ਭੂਤਭਾਵੇ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਪ੍ਪਸਙ੍ਗੋ ਨ ਹੋਤਿਯੇਵ ਤਂਸਭਾਵਸ੍ਸੇਵ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ. ਇਦਾਨਿ ਤਮੇਵਤ੍ਥਂ ‘‘ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਮਨੋਧਾਤੂ’’ਤਿਆਦਿਨਾ ਪਾਕਟਤਰਂ ਕਰੋਤਿ. ਤਬ੍ਬਿਧੁਰਸਭਾਵੇਨਾਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂਹਿ ਵਿਸਦਿਸਸਭਾਵੇਨ. ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਟ੍ਠਾਨੇਨ ਚਾਤਿ ਮਨੋਧਾਤੁਕਿਰਿਯਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਆਦੀਹਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇਨ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਟ੍ਠਾਨੇਨ ਚ. ਇਦਾਨਿ ਏਕਤ੍ਤਗ੍ਗਹਣਂ ਵਿਨਾਪਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ਸਮ੍ਭਵਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਅਨੁਪਨੀਤੇਪੀ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਸਾਮਞ੍ਞਵਸੇਨਾਤਿ ਸਦਿਸਤਾਵਸੇਨ. ਤਸ੍ਸਾਤਿ ਭਵਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ. ਅਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਾਸਿਦ੍ਧਿਤੋਤਿ ਮਨੋਧਾਤੁਭਾਵਾਸਿਦ੍ਧਿਤੋ. ਨ ਹਿ ‘‘ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ ਚਿਤ੍ਤਂ…ਪੇ… ਤਜ੍ਜਾ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂ’’ਤਿ ਇਦਂ ਵਚਨਂ ਭਵਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਧਾਤੁਭਾਵਂ ਸਾਧੇਤਿ. ਸਿਦ੍ਧੇ ਹਿ ਮਨੋਧਾਤੁਭਾਵੇ ਤਂ ਤਸ੍ਸ ਨਿਵਤ੍ਤਕਂ ਸਿਯਾਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯਾ ਪਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਦੀਪਕਂ ਵਚਨਂ ਤਾਦਿਸਾਯ ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪਿ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਮੇਵ ਦੀਪੇਯ੍ਯਾਤਿ ਕਥਂ ਤਸ੍ਸਾ ਨਿਵਤ੍ਤਕਂ ਸਿਯਾਤਿ ਆਹ ‘‘ਨ ਹਿ ਯਂ ਚੋਦੀਯਤਿ, ਤਦੇਵ ਪਰਿਹਾਰਾਯ ਹੋਤੀ’’ਤਿ.
ਯਦਿ ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦ੍ਵਾਰਾਵਜ੍ਜਨਸ੍ਸ ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਭਾਵਾਪਤ੍ਤਿ ਏਵਾਤਿ ਚੋਦਨਂ ਮਨਸਿ ਕਤ੍ਵਾ ਆਹ ‘‘ਮਨੋਧਾਤੁਯਾਪੀ’’ਤਿਆਦਿ. ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣੇਹਿ ਮਨੋਧਾਤੂਹਿ ਚ ਵਿਸਿਟ੍ਠੋ ਸਭਾਵੋ ਪਞ੍ਚਵਿਞ੍ਞਾਣ…ਪੇ… ਸਭਾਵੋ, ਤਸ੍ਸ ਵਸੇਨ. ਚੁਤਿਪਟਿਸਨ੍ਧਿਭਵਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਿ ਤਦਾਰਮ੍ਮਣਮ੍ਪਿ ਭਵਙ੍ਗਨ੍ਤੋਗਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਜਵਨਾਵਸਾਨਾਨੀਤਿ ਵਾ ਜਵਨਾਰਮ੍ਮਣਤ੍ਤਾ ਤਦਾਰਮ੍ਮਣਮ੍ਪਿ ਗਹਿਤਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਛਦ੍ਵਾਰਿਕਚਿਤ੍ਤੇਹਿ ਵਾ’’ਤਿਆਦਿ.
ਵਿਸੁਂ ਕਾਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਨ੍ਤਿ ਆਵਜ੍ਜਨਮ੍ਪਿ ਯਦਿਪਿ ਰੂਪਾਦਿਵਿਸਯਂ ਹੋਤਿ, ਜਵਨਂ ਵਿਯ ਆਰਮ੍ਮਣਰਸਾਨੁਭਵਨਂ ਪਨ ਨ ਹੋਤੀਤਿ ਏਦਿਸੇ ਠਾਨੇ ਵਿਸੁਂ ਕਾਤਬ੍ਬਮੇਵ. ਮਨੋ ਚਾਤਿ ਚ-ਸਦ੍ਦੋ ‘‘ਮਨਞ੍ਚ ਪਟਿਚ੍ਚਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ ਵਿਯ ਨ ਸਮ੍ਪਿਣ੍ਡਨਤ੍ਥੋ, ਅਥ ਖੋ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕਤ੍ਥੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ.
ਅਭਿਧਮ੍ਮਭਾਜਨੀਯਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
੩. ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕਵਣ੍ਣਨਾ
ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਨਯਤ੍ਤਾਤਿ ਧਮ੍ਮਧਾਤੁਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੂਨਂ ‘‘ਪਞ੍ਚਪਣ੍ਣਾਸ ਕਾਮਾਵਚਰਧਮ੍ਮੇ ਆਰਬ੍ਭ ਰਜ੍ਜਨ੍ਤਸ੍ਸਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਵਿਭ. ਅਟ੍ਠ. ੧੫੦; ੧੬੮) ਪਰਿਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਾਦਿਭਾਵੇ ਦਸ੍ਸਿਯਮਾਨੇ ‘‘ਚਿਤ੍ਤੁਪ੍ਪਾਦਰੂਪਵਸੇਨ ਤਂ ਤਂ ਸਮੁਦਾਯਂ ਏਕੇਕਂ ਧਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਵਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਵਿਭ. ਮੂਲਟੀ. ੧੫੦) ਤਦਤ੍ਥਸ੍ਸ ਖਨ੍ਧਵਿਭਙ੍ਗਵਣ੍ਣਨਾਦੀਸੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯਤ੍ਤਾ.
ਪਞ੍ਹਪੁਚ੍ਛਕਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਧਾਤੁਵਿਭਙ੍ਗਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.