੪. ਕੁਮਾਰਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਅਟ੍ਠੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿ

ਇਦਾਨਿ ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ ਏਵਮਾਦੀਨਂ ਕੁਮਾਰਪਞ੍ਹਾਨਂ ਅਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾਕ੍ਕਮੋ ਅਨੁਪ੍ਪਤ੍ਤੋ. ਤੇਸਂ ਅਟ੍ਠੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਇਧ ਨਿਕ੍ਖੇਪਪ੍ਪਯੋਜਨਞ੍ਚ ਵਤ੍ਵਾ ਵਣ੍ਣਨਂ ਕਰਿਸ੍ਸਾਮ –

ਅਟ੍ਠੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਤਾਵ ਨੇਸਂ ਸੋਪਾਕੋ ਨਾਮ ਭਗਵਤੋ ਮਹਾਸਾਵਕੋ ਅਹੋਸਿ. ਤੇਨਾਯਸ੍ਮਤਾ ਜਾਤਿਯਾ ਸਤ੍ਤਵਸ੍ਸੇਨੇਵ ਅਞ੍ਞਾ ਆਰਾਧਿਤਾ, ਤਸ੍ਸ ਭਗਵਾ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਉਪਸਮ੍ਪਦਂ ਅਨੁਞ੍ਞਾਤੁਕਾਮੋ ਅਤ੍ਤਨਾ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਥਾਨਂ ਪਞ੍ਹਾਨਂ ਬ੍ਯਾਕਰਣਸਮਤ੍ਥਤਂ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤੋ ‘‘ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ ਏਵਮਾਦਿਨਾ ਪਞ੍ਹੇ ਪੁਚ੍ਛਿ. ਸੋ ਬ੍ਯਾਕਾਸਿ. ਤੇਨ ਚ ਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਭਗਵਤੋ ਚਿਤ੍ਤਂ ਆਰਾਧੇਸਿ. ਸਾਵ ਤਸ੍ਸਾਯਸ੍ਮਤੋ ਉਪਸਮ੍ਪਦਾ ਅਹੋਸਿ.

ਅਯਂ ਤੇਸਂ ਅਟ੍ਠੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿ.

ਨਿਕ੍ਖੇਪਪ੍ਪਯੋਜਨਂ

ਯਸ੍ਮਾ ਪਨ ਸਰਣਗਮਨੇਹਿ ਬੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਸਙ੍ਘਾਨੁਸ੍ਸਤਿਵਸੇਨ ਚਿਤ੍ਤਭਾਵਨਾ, ਸਿਕ੍ਖਾਪਦੇਹਿ ਸੀਲਭਾਵਨਾ, ਦ੍ਵਤ੍ਤਿਂਸਾਕਾਰੇਨ ਚ ਕਾਯਭਾਵਨਾ ਪਕਾਸਿਤਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਇਦਾਨਿ ਨਾਨਪ੍ਪਕਾਰਤੋ ਪਞ੍ਞਾਭਾਵਨਾਮੁਖਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਇਮੇ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣਾ ਇਧ ਨਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਾ. ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ ਸੀਲਪਦਟ੍ਠਾਨੋ ਸਮਾਧਿ, ਸਮਾਧਿਪਦਟ੍ਠਾਨਾ ਚ ਪਞ੍ਞਾ; ਯਥਾਹ – ‘‘ਸੀਲੇ ਪਤਿਟ੍ਠਾਯ ਨਰੋ ਸਪਞ੍ਞੋ, ਚਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਞਞ੍ਚ ਭਾਵਯ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੧.੨੩, ੧੯੨), ਤਸ੍ਮਾ ਸਿਕ੍ਖਾਪਦੇਹਿ ਸੀਲਂ ਦ੍ਵਤ੍ਤਿਂਸਾਕਾਰੇਨ ਤਂਗੋਚਰਂ ਸਮਾਧਿਞ੍ਚ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਸਮਾਹਿਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਨਾਨਾਧਮ੍ਮਪਰਿਕ੍ਖਾਰਾਯ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਭੇਦਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਇਧ ਨਿਕ੍ਖਿਤ੍ਤਾਤਿਪਿ ਵਿਞ੍ਞਾਤਬ੍ਬਾ.

ਇਦਂ ਤੇਸਂ ਇਧ ਨਿਕ੍ਖੇਪਪ੍ਪਯੋਜਨਂ.

ਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਦਾਨਿ ਤੇਸਂ ਅਤ੍ਥਵਣ੍ਣਨਾ ਹੋਤਿ – ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ ਭਗਵਾ ਯਸ੍ਮਿਂ ਏਕਧਮ੍ਮਸ੍ਮਿਂ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਯਸ੍ਮਿਂ ਚਾਯਮਾਯਸ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਮਕਾਸਿ, ਤਂ ਧਮ੍ਮਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ. ‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਸਤ੍ਤਾ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ’’ਤਿ ਥੇਰੋ ਪੁਗ੍ਗਲਾਧਿਟ੍ਠਾਨਾਯ ਦੇਸਨਾਯ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ‘‘ਕਤਮਾ ਚ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸਮ੍ਮਾਸਤਿ? ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਕਾਯੇ ਕਾਯਾਨੁਪਸ੍ਸੀ ਵਿਹਰਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੮) ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਚੇਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਾਨਿ ਏਵਂ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਯੁਤ੍ਤਿਸਮ੍ਭਵੇ ਸਾਧਕਾਨਿ. ਏਤ੍ਥ ਯੇਨਾਹਾਰੇਨ ਸਬ੍ਬੇ ਸਤ੍ਤਾ ‘‘ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਸੋ ਆਹਾਰੋ ਤਂ ਵਾ ਨੇਸਂ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਤ੍ਤਂ ‘‘ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ ਪੁਟ੍ਠੇਨ ਥੇਰੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਤਞ੍ਹਿ ਭਗਵਤਾ ਇਧ ਏਕਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਂ, ਨ ਤੁ ਸਾਸਨੇ ਲੋਕੇ ਵਾ ਅਞ੍ਞਂ ਏਕਂ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥੀਤਿ ਞਾਪੇਤੁਂ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ –

‘‘ਏਕਧਮ੍ਮੇ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਸਮ੍ਮਾ ਵਿਰਜ੍ਜਮਾਨੋ ਸਮ੍ਮਾ ਵਿਮੁਚ੍ਚਮਾਨੋ ਸਮ੍ਮਾ ਪਰਿਯਨ੍ਤਦਸ੍ਸਾਵੀ ਸਮ੍ਮਤ੍ਤਂ ਅਭਿਸਮੇਚ੍ਚ ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮਸ੍ਮਿਂ ਏਕਧਮ੍ਮੇ? ਸਬ੍ਬੇ ਸਤ੍ਤਾ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ. ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਏਕਧਮ੍ਮੇ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਏਕੋ ਪਞ੍ਹੋ ਏਕੋ ਉਦ੍ਦੇਸੋ ਏਕਂ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣ’ਨ੍ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾਤਿ ਚੇਤ੍ਥ ਯਥਾ ‘‘ਅਤ੍ਥਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸੁਭਨਿਮਿਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਅਯੋਨਿਸੋ ਮਨਸਿਕਾਰਬਹੁਲੀਕਾਰੋ, ਅਯਮਾਹਾਰੋ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਵਾ ਕਾਮਚ੍ਛਨ੍ਦਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਾਦਾਯਾ’’ਤਿ ਏਵਮਾਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੨੩੨) ਪਚ੍ਚਯੋ ਆਹਾਰੋਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਏਵਂ ਪਚ੍ਚਯਂ ਆਹਾਰਸਦ੍ਦੇਨ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚਯਟ੍ਠਿਤਿਕਾ ‘‘ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਪਨ ਆਹਾਰੇ ਸਨ੍ਧਾਯ – ‘‘ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਮਾਨੇ ‘‘ਅਸਞ੍ਞਸਤ੍ਤਾ ਦੇਵਾ ਅਹੇਤੁਕਾ ਅਨਾਹਾਰਾ ਅਫਸ੍ਸਕਾ ਅਵੇਦਨਕਾ’’ਤਿ ਵਚਨਤੋ (ਵਿਭ. ੧੦੧੭) ‘‘ਸਬ੍ਬੇ’’ਤਿ ਵਚਨਮਯੁਤ੍ਤਂ ਭਵੇਯ੍ਯ.

ਤਤ੍ਥ ਸਿਯਾ – ਏਵਮ੍ਪਿ ਵੁਚ੍ਚਮਾਨੇ ‘‘ਕਤਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਸਪਚ੍ਚਯਾ? ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾ – ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ…ਪੇ… ਵਿਞ੍ਞਾਣਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿ (ਧ. ਸ. ੧੦੮੯) ਵਚਨਤੋ ਖਨ੍ਧਾਨਂਯੇਵ ਪਚ੍ਚਯਟ੍ਠਿਤਿਕਤ੍ਤਂ ਯੁਤ੍ਤਂ, ਸਤ੍ਤਾਨਨ੍ਤੁ ਅਯੁਤ੍ਤਮੇਵੇਤਂ ਵਚਨਂ ਭਵੇਯ੍ਯਾਤਿ. ਨ ਖੋ ਪਨੇਤਂ ਏਵਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ. ਕਸ੍ਮਾ? ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਖਨ੍ਧੋਪਚਾਰਸਿਦ੍ਧਿਤੋ. ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਹਿ ਖਨ੍ਧੋਪਚਾਰੋ ਸਿਦ੍ਧੋ. ਕਸ੍ਮਾ? ਖਨ੍ਧੇ ਉਪਾਦਾਯ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤਬ੍ਬਤੋ. ਕਥਂ? ਗੇਹੇ ਗਾਮੋਪਚਾਰੋ ਵਿਯ. ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ ਹਿ ਗੇਹਾਨਿ ਉਪਾਦਾਯ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤਬ੍ਬਤ੍ਤਾ ਗਾਮਸ੍ਸ ਏਕਸ੍ਮਿਮ੍ਪਿ ਦ੍ਵੀਸੁ ਤੀਸੁਪਿ ਵਾ ਗੇਹੇਸੁ ਦਡ੍ਢੇਸੁ ‘‘ਗਾਮੋ ਦਡ੍ਢੋ’’ਤਿ ਏਵਂ ਗੇਹੇ ਗਾਮੋਪਚਾਰੋ ਸਿਦ੍ਧੋ, ਏਵਮੇਵ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਪਚ੍ਚਯਟ੍ਠੇਨ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕੇਸੁ ‘‘ਸਤ੍ਤਾ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਾ’’ਤਿ ਅਯਂ ਉਪਚਾਰੋ ਸਿਦ੍ਧੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਚ ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਜਾਯਮਾਨੇਸੁ ਜੀਯਮਾਨੇਸੁ ਮੀਯਮਾਨੇਸੁ ਚ ‘‘ਖਣੇ ਖਣੇ ਤ੍ਵਂ ਭਿਕ੍ਖੁ ਜਾਯਸੇ ਚ ਜੀਯਸੇ ਚ ਮੀਯਸੇ ਚਾ’’ਤਿ ਵਦਤਾ ਭਗਵਤਾ ਤੇਸੁ ਸਤ੍ਤੇਸੁ ਖਨ੍ਧੋਪਚਾਰੋ ਸਿਦ੍ਧੋਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤੋ ਏਵਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਯਤੋ ਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯਾਖ੍ਯੇਨ ਆਹਾਰੇਨ ਸਬ੍ਬੇ ਸਤ੍ਤਾ ਤਿਟ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਸੋ ਆਹਾਰੋ ਤਂ ਵਾ ਨੇਸਂ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਤ੍ਤਂ ਏਕਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਆਹਾਰੋ ਹਿ ਆਹਾਰਟ੍ਠਿਤਿਕਤ੍ਤਂ ਵਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤਾਕਾਰਣਤੋ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤਿ. ਅਥ ਤੇਸੁ ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤਸਞ੍ਞਿਤੇਸੁ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ਅਨਿਚ੍ਚਤਾਦਸ੍ਸਨੇਨ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਪਰਮਤ੍ਥਵਿਸੁਦ੍ਧਿਂ ਪਾਪੁਣਾਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਅਨਿਚ੍ਚਾਤਿ, ਯਦਾ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਸ੍ਸਤਿ;

ਅਥ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਤਿ ਦੁਕ੍ਖੇ, ਏਸ ਮਗ੍ਗੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਯਾ’’ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੨੭੭);

ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਏਕਂ ਨਾਮ ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ ਚ ‘‘ਕਿਹਾ’’ਤਿ ਚ ਦੁਵਿਧੋ ਪਾਠੋ, ਤਤ੍ਥ ਸੀਹਲ਼ਾਨਂ ਕਿਹਾਤਿ ਪਾਠੋ. ਤੇ ਹਿ ‘‘ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੇ ‘‘ਕਿਹਾ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਕੇਚਿ ਭਣਨ੍ਤਿ ‘‘ਹ-ਇਤਿ ਨਿਪਾਤੋ, ਥੇਰਿਯਾਨਮ੍ਪਿ ਅਯਮੇਵ ਪਾਠੋ’’ਤਿ ਉਭਯਥਾਪਿ ਪਨ ਏਕੋਵ ਅਤ੍ਥੋ. ਯਥਾ ਰੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਥਾ ਪਠਿਤਬ੍ਬਂ. ਯਥਾ ਪਨ ‘‘ਸੁਖੇਨ ਫੁਟ੍ਠੋ ਅਥ ਵਾ ਦੁਖੇਨ (ਧ. ਪ. ੮੩), ਦੁਕ੍ਖਂ ਦੋਮਨਸ੍ਸਂ ਪਟਿਸਂਵੇਦੇਤੀ’’ਤਿ ਏਵਮਾਦੀਸੁ ਕਤ੍ਥਚਿ ਦੁਖਨ੍ਤਿ ਚ ਕਤ੍ਥਚਿ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਚ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਏਵਂ ਕਤ੍ਥਚਿ ਏਕਨ੍ਤਿ, ਕਤ੍ਥਚਿ ਏਕ੍ਕਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਇਧ ਪਨ ਏਕਂ ਨਾਮਾਤਿ ਅਯਮੇਵ ਪਾਠੋ.

ਦ੍ਵੇ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਵਂ ਇਮਿਨਾ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਦ੍ਵੇ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਦ੍ਵੇਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਨਾਮਞ੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚਾ’’ਤਿ ਧਮ੍ਮਾਧਿਟ੍ਠਾਨਾਯ ਦੇਸਨਾਯ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਆਰਮ੍ਮਣਾਭਿਮੁਖਂ ਨਮਨਤੋ, ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਚ ਨਤਿਹੇਤੁਤੋ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਅਰੂਪਂ ‘‘ਨਾਮ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਇਧ ਪਨ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਹੇਤੁਤ੍ਤਾ ਸਾਸਵਧਮ੍ਮਮੇਵ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਂ ਰੁਪ੍ਪਨਟ੍ਠੇਨ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾ, ਸਬ੍ਬਞ੍ਚ ਤਦੁਪਾਦਾਯ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਂ ਰੂਪਂ ‘‘ਰੂਪ’’ਨ੍ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਇਧਾਧਿਪ੍ਪੇਤਂ. ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਵਸੇਨੇਵ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਦ੍ਵੇ ਨਾਮ ਨਾਮਞ੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਮਭਾਵਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਦ੍ਵੀਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਦ੍ਵੀਸੁ? ਨਾਮੇ ਚ ਰੂਪੇ ਚ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦ੍ਵੀਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਦ੍ਵੇ ਪਞ੍ਹਾ, ਦ੍ਵੇ ਉਦ੍ਦੇਸਾ, ਦ੍ਵੇ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਏਤ੍ਥ ਚ ਨਾਮਰੂਪਮਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨੇਨ ਅਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠਿਂ ਪਹਾਯ ਅਨਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਮੁਖੇਨੇਵ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਪਰਮਤ੍ਥਵਿਸੁਦ੍ਧਿਂ ਪਾਪੁਣਾਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਧਮ੍ਮਾ ਅਨਤ੍ਤਾਤਿ, ਯਦਾ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਸ੍ਸਤਿ;

ਅਥ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਤਿ ਦੁਕ੍ਖੇ, ਏਸ ਮਗ੍ਗੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਯਾ’’ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੨੭੯);

ਤੀਣਿ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਦਾਨਿ ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਤੀਣਿ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਤੀਣੀਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨ ਬ੍ਯਾਕਰਿਤਬ੍ਬਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਸ੍ਸ ਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਅਥ ਵਾ ‘‘ਯਾ ਭਗਵਤਾ ‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਇਮਾਸਮਤ੍ਥਮਹਂ ਤੀਣੀਤਿ ਪਚ੍ਚੇਮੀ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਆਹਾਤਿ ਏਵਮ੍ਪੇਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਅਨੇਕਮੁਖਾ ਹਿ ਦੇਸਨਾ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਪਭੇਦੇਨ ਦੇਸਨਾਵਿਲਾਸਪ੍ਪਤ੍ਤਾਨਂ. ਕੇਚਿ ਪਨਾਹੁ ‘‘ਤੀਣੀਤਿ ਅਧਿਕਪਦਮਿਦ’’ਨ੍ਤਿ. ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਤਿਣ੍ਣਮਭਾਵਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਤੀਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਤੀਸੁ? ਤੀਸੁ ਵੇਦਨਾਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਤੀਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਤਯੋ ਪਞ੍ਹਾ, ਤਯੋ ਉਦ੍ਦੇਸਾ, ਤੀਣਿ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਵਦਾਮੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੫੯) ਵੁਤ੍ਤਸੁਤ੍ਤਾਨੁਸਾਰੇਨ ਵਾ. –

‘‘ਯੋ ਸੁਖਂ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਅਦ੍ਦ, ਦੁਕ੍ਖਮਦ੍ਦਕ੍ਖਿ ਸਲ੍ਲਤੋ;

ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਂ ਸਨ੍ਤਂ, ਅਦ੍ਦਕ੍ਖਿ ਨਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ’’ਤਿ. (ਇਤਿਵੁ. ੫੩) –

ਏਵਂ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਤਾਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਤਾਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਨੁਸਾਰੇਨ ਵਾ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵਦਸ੍ਸਨੇਨ ਸੁਖਸਞ੍ਞਂ ਪਹਾਯ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਮੁਖੇਨ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਪਰਮਤ੍ਥਵਿਸੁਦ੍ਧਿਂ ਪਾਪੁਣਾਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸਬ੍ਬੇ ਸਙ੍ਖਾਰਾ ਦੁਕ੍ਖਾਤਿ, ਯਦਾ ਪਞ੍ਞਾਯ ਪਸ੍ਸਤਿ;

ਅਥ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਤਿ ਦੁਕ੍ਖੇ, ਏਸ ਮਗ੍ਗੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਯਾ’’ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੨੭੮);

ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਵਂ ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਤਤ੍ਥ ਇਮਸ੍ਸ ਪਞ੍ਹਸ੍ਸ ਬ੍ਯਾਕਰਣਪਕ੍ਖੇ ਕਤ੍ਥਚਿ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਆਹਾਰਾ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਚਤੂਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਚਤੂਸੁ? ਚਤੂਸੁ ਆਹਾਰੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਤੂਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਪਞ੍ਹਾ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਉਦ੍ਦੇਸਾ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਕਤ੍ਥਚਿ ਯੇਸੁ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨਾਨਿ. ਯਥਾਹ ਕਜਙ੍ਗਲਾ ਭਿਕ੍ਖੁਨੀ –

‘‘ਚਤੂਸੁ, ਆਵੁਸੋ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਸਮ੍ਮਾ ਪਰਿਯਨ੍ਤਦਸ੍ਸਾਵੀ ਸਮ੍ਮਤ੍ਤਂ ਅਭਿਸਮੇਚ੍ਚ ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਚਤੂਸੁ? ਚਤੂਸੁ ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ, ਚਤੂਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਪਞ੍ਹਾ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਉਦ੍ਦੇਸਾ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੮).

ਇਧ ਪਨ ਯੇਸਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਨੁਬੋਧਪ੍ਪਟਿਵੇਧਤੋ ਭਵਤਣ੍ਹਾਛੇਦੋ ਹੋਤਿ, ਯਸ੍ਮਾ ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾਨਿ. ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ ਇਮਿਨਾ ਪਰਿਯਾਯੇਨ ਬ੍ਯਾਕਤਂ ਸੁਬ੍ਯਾਕਤਮੇਵ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਥੇਰੋ ਚਤ੍ਤਾਰੀਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀ’’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਚਤ੍ਤਾਰੀਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਅਰਿਯਾਨਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ, ਅਵਿਤਥਾਨਿ ਅਵਿਸਂਵਾਦਕਾਨੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ ਤਥਾਨਿ ਅਵਿਤਥਾਨਿ ਅਨਞ੍ਞਥਾਨਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੯੭).

ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ ਸਦੇਵਕੇਨ ਲੋਕੇਨ ਅਰਣੀਯਤੋ ਅਭਿਗਮਨੀਯਤੋਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਵਾਯਮਿਤਬ੍ਬਟ੍ਠਾਨਸਞ੍ਞਿਤੇ ਅਯੇ ਵਾ ਇਰਿਯਨਤੋ, ਅਨਯੇ ਵਾ ਨ ਇਰਿਯਨਤੋ, ਸਤ੍ਤਤਿਂਸਬੋਧਿਪਕ੍ਖਿਯਅਰਿਯਧਮ੍ਮਸਮਾਯੋਗਤੋ ਵਾ ਅਰਿਯਸਮ੍ਮਤਾ ਬੁਦ੍ਧਪਚ੍ਚੇਕਬੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਸਾਵਕਾ ਏਤਾਨਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਪਿ ‘‘ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਚਤ੍ਤਾਰਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ…ਪੇ… ਇਮਾਨਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ, ਅਰਿਯਾ ਇਮਾਨਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤੀ’’ਤਿ.

ਅਪਿਚ ਅਰਿਯਸ੍ਸ ਭਗਵਤੋ ਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿਪਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸਦੇਵਕੇ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ…ਪੇ… ਸਦੇਵਮਨੁਸ੍ਸਾਯ ਤਥਾਗਤੋ ਅਰਿਯੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੯੮).

ਅਥ ਵਾ ਏਤੇਸਂ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਅਰਿਯਭਾਵਸਿਦ੍ਧਿਤੋਪਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਇਮੇਸਂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਤਥਾਗਤੋ ਅਰਹਂ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੯੩).

ਅਯਮੇਤੇਸਂ ਪਦਤ੍ਥੋ. ਏਤੇਸਂ ਪਨ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਂ ਅਨੁਬੋਧਪ੍ਪਟਿਵੇਧਤੋ ਭਵਤਣ੍ਹਾਛੇਦੋ ਹੋਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਤਯਿਦਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਂ ਅਨੁਬੁਦ੍ਧਂ ਪਟਿਵਿਦ੍ਧਂ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨਿਪਟਿਪਦਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਂ ਅਨੁਬੁਦ੍ਧਂ ਪਟਿਵਿਦ੍ਧਂ, ਉਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਭਵਤਣ੍ਹਾ, ਖੀਣਾ ਭਵਨੇਤ੍ਤਿ, ਨਤ੍ਥਿ ਦਾਨਿ ਪੁਨਬ੍ਭਵੋ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੯੧).

ਪਞ੍ਚ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਪਞ੍ਚ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਪਞ੍ਚਾਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ’’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਪਞ੍ਚਾਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਉਪਾਦਾਨਜਨਿਤਾ ਉਪਾਦਾਨਜਨਕਾ ਵਾ ਖਨ੍ਧਾ ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ. ਯਂਕਿਞ੍ਚਿ ਰੂਪਂ, ਵੇਦਨਾ, ਸਞ੍ਞਾ, ਸਙ੍ਖਾਰਾ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਞ੍ਚ ਸਾਸਵਾ ਉਪਾਦਾਨਿਯਾ, ਏਤੇਸਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਪੁਬ੍ਬਨਯੇਨੇਵ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਪਞ੍ਚੁਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਪਞ੍ਚਨ੍ਨਮਭਾਵਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਪਞ੍ਚਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ? ਪਞ੍ਚਸੁ ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਹਾ, ਪਞ੍ਚ ਉਦ੍ਦੇਸਾ, ਪਞ੍ਚ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਏਤ੍ਥ ਚ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਉਦਯਬ੍ਬਯਵਸੇਨ ਸਮ੍ਮਸਨ੍ਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਮਤਂ ਲਦ੍ਧਾ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਨਿਬ੍ਬਾਨਾਮਤਂ ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਯਤੋ ਯਤੋ ਸਮ੍ਮਸਤਿ, ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਉਦਯਬ੍ਬਯਂ;

ਲਭਤੀ ਪੀਤਿਪਾਮੋਜ੍ਜਂ, ਅਮਤਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨਤ’’ਨ੍ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੩੭੪);

ਛ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਵਂ ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ‘‘ਛ ਨਾਮ ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਛਇਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ‘ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਆਯਤਨਾਨੀ’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਛਇਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ, ਅਜ੍ਝਤ੍ਤੇ ਨਿਯੁਤ੍ਤਾਨਿ, ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਵਾ ਅਧਿਕਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਾਨਿ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ. ਆਯਤਨਤੋ, ਆਯਸ੍ਸ ਵਾ ਤਨਨਤੋ, ਆਯਤਸ੍ਸ ਵਾ ਸਂਸਾਰਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਨਯਨਤੋ ਆਯਤਨਾਨਿ, ਚਕ੍ਖੁਸੋਤਘਾਨਜਿਵ੍ਹਾਕਾਯਮਨਾਨਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਪੁਬ੍ਬਨਯੇਨ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਛ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਆਯਤਨਾਨੀ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਛਨ੍ਨਮਭਾਵਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਛਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਛਸੁ? ਛਸੁ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਆਯਤਨੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਛਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਛ ਪਞ੍ਹਾ ਛ ਉਦ੍ਦੇਸਾ ਛ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਏਤ੍ਥ ਚ ਛ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਿ ਆਯਤਨਾਨਿ, ‘‘ਸੁਞ੍ਞੋ ਗਾਮੋਤਿ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਛਨ੍ਨੇਤਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਾਨਂ ਆਯਤਨਾਨਂ ਅਧਿਵਚਨ’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੩੮) ਵਚਨਤੋ ਸੁਞ੍ਞਤੋ ਪੁਬ੍ਬੁਲ਼ਕਮਰੀਚਿਕਾਦੀਨਿ ਵਿਯ ਅਚਿਰਟ੍ਠਿਤਿਕਤੋ ਤੁਚ੍ਛਤੋ ਵਞ੍ਚਨਤੋ ਚ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਂ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਅਨੁਪੁਬ੍ਬੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਚ੍ਚੁਰਾਜਸ੍ਸ ਅਦਸ੍ਸਨਂ ਉਪੇਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਯਥਾ ਪੁਬ੍ਬੁਲ਼ਕਂ ਪਸ੍ਸੇ, ਯਥਾ ਪਸ੍ਸੇ ਮਰੀਚਿਕਂ;

ਏਵਂ ਲੋਕਂ ਅਵੇਕ੍ਖਨ੍ਤਂ, ਮਚ੍ਚੁਰਾਜਾ ਨ ਪਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੧੭੦);

ਸਤ੍ਤ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਸਤ੍ਤ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇ ਸਤ੍ਤ ਵਿਞ੍ਞਾਣਟ੍ਠਿਤਿਯੋ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਅਪਿਚ ਖੋ ਪਨ ਯੇਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਤੇ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸਤ੍ਤ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ’’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਅਯਮ੍ਪਿ ਚਤ੍ਥੋ ਭਗਵਤਾ ਅਨੁਮਤੋ ਏਵ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਗਹਪਤਯੋ ਕਜਙ੍ਗਲਿਕਾ ਭਿਕ੍ਖੁਨੀ, ਮਹਾਪਞ੍ਞਾ ਗਹਪਤਯੋ ਕਜਙ੍ਗਲਿਕਾ ਭਿਕ੍ਖੁਨੀ, ਮਞ੍ਚੇਪਿ ਤੁਮ੍ਹੇ ਗਹਪਤਯੋ ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਏਤਮਤ੍ਥਂ ਪਟਿਪੁਚ੍ਛੇਯ੍ਯਾਥ, ਅਹਮ੍ਪਿ ਚੇਤਂ ਏਵਮੇਵ ਬ੍ਯਾਕਰੇਯ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਤਂ ਕਜਙ੍ਗਲਿਕਾਯ ਭਿਕ੍ਖੁਨਿਯਾ ਬ੍ਯਾਕਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੮).

ਤਾਯ ਚ ਏਵਂ ਬ੍ਯਾਕਤਂ –

‘‘ਸਤ੍ਤਸੁ, ਆਵੁਸੋ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਸਤ੍ਤਸੁ? ਸਤ੍ਤਸੁ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਸਤ੍ਤ ਪਞ੍ਹਾ ਸਤ੍ਤ ਉਦ੍ਦੇਸਾ ਸਤ੍ਤ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੮).

ਏਵਮਯਮਤ੍ਥੋ ਭਗਵਤਾ ਅਨੁਮਤੋ ਏਵਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਤਤ੍ਥ ਸਤ੍ਤਾਤਿ ਊਨਾਧਿਕਨਿਵਾਰਣਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾਤਿ ਸਤਿਆਦੀਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਪਦਤ੍ਥੋ – ਏਤਾਯ ਲੋਕਿਯਲੋਕੁਤ੍ਤਰਮਗ੍ਗਕ੍ਖਣੇ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾਯ ਲੀਨੁਦ੍ਧਚ੍ਚਪਤਿਟ੍ਠਾਨਾਯੂਹਨਕਾਮਸੁਖਤ੍ਤਕਿਲਮਥਾਨੁਯੋਗਉਚ੍ਛੇਦਸਸ੍ਸਤਾਭਿਨਿਵੇਸਾਦਿ- ਅਨੇਕੁਪਦ੍ਦਵਪ੍ਪਟਿਪਕ੍ਖਭੂਤਾਯ ਸਤਿਧਮ੍ਮਵਿਚਯਵੀਰਿਯਪੀਤਿਪ੍ਪਸ੍ਸਦ੍ਧਿਸਮਾਧੁਪੇਕ੍ਖਾਸਙ੍ਖਾਤਾਯ ਧਮ੍ਮਸਾਮਗ੍ਗਿਯਾ ਅਰਿਯਸਾਵਕੋ ਬੁਜ੍ਝਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਬੋਧਿ, ਕਿਲੇਸਸਨ੍ਤਾਨਨਿਦ੍ਦਾਯ ਉਟ੍ਠਹਤਿ, ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਵਾ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਤਿ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਮੇਵ ਵਾ ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਤੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਯਥਾਹ – ‘‘ਸਤ੍ਤ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗੇ ਭਾਵੇਤ੍ਵਾ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੋਧਿਂ ਅਭਿਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ’’ਤਿ. ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਪ੍ਪਕਾਰਾਯ ਵਾ ਏਤਾਯ ਧਮ੍ਮਸਾਮਗ੍ਗਿਯਾ ਬੁਜ੍ਝਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਅਰਿਯਸਾਵਕੋਪਿ ਬੋਧਿ. ਇਤਿ ਤਸ੍ਸਾ ਧਮ੍ਮਸਾਮਗ੍ਗਿਸਙ੍ਖਾਤਾਯ ਬੋਧਿਯਾ ਅਙ੍ਗਭੂਤਤ੍ਤਾ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ ਝਾਨਙ੍ਗਮਗ੍ਗਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਯ, ਤਸ੍ਸ ਵਾ ਬੋਧੀਤਿ ਲਦ੍ਧਵੋਹਾਰਸ੍ਸ ਅਰਿਯਸਾਵਕਸ੍ਸ ਅਙ੍ਗਭੂਤਤ੍ਤਾਪਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ ਸੇਨਙ੍ਗਰਥਙ੍ਗਾਦਯੋ ਵਿਯ.

ਅਪਿਚ ‘‘ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾਤਿ ਕੇਨਟ੍ਠੇਨ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ? ਬੋਧਾਯ ਸਂਵਤ੍ਤਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ, ਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ, ਅਨੁਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ, ਪਟਿਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ, ਸਮ੍ਬੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ’’ਤਿ (ਪਟਿ. ਮ. ੨.੧੭) ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਯਂ ਵੁਤ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾਨਂ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਟ੍ਠੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਏਵਮਿਮੇ ਸਤ੍ਤ ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗੇ ਭਾਵੇਨ੍ਤੋ ਬਹੁਲੀਕਰੋਨ੍ਤੋ ਨ ਚਿਰਸ੍ਸੇਵ ਏਕਨ੍ਤਨਿਬ੍ਬਿਦਾਦਿਗੁਣਪਟਿਲਾਭੀ ਹੋਤਿ, ਤੇਨ ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਚੇਤਂ ਭਗਵਤਾ –

‘‘ਸਤ੍ਤਿਮੇ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਾ ਭਾਵਿਤਾ ਬਹੁਲੀਕਤਾ ਏਕਨ੍ਤਨਿਬ੍ਬਿਦਾਯ ਵਿਰਾਗਾਯ ਨਿਰੋਧਾਯ ਉਪਸਮਾਯ ਅਭਿਞ੍ਞਾਯ ਸਮ੍ਬੋਧਾਯ ਨਿਬ੍ਬਾਨਾਯ ਸਂਵਤ੍ਤਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੨੦੧).

ਅਟ੍ਠ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਵਂ ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਅਟ੍ਠ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਮਹਾਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇ ਅਟ੍ਠ ਲੋਕਧਮ੍ਮਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਅਪਿਚ ਖੋ ਪਨ ਯੇਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ, ਤੇ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਅਰਿਯਾਨਿ ਅਟ੍ਠ ਮਗ੍ਗਙ੍ਗਾਨੀ’’ਤਿ ਅਵਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਮਾ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤੋ ਮਗ੍ਗੋ ਨਾਮ ਨਤ੍ਥਿ, ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਮਤ੍ਤਮੇਵ ਤੁ ਮਗ੍ਗੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਮਤ੍ਥਂ ਸਾਧੇਨ੍ਤੋ ਦੇਸਨਾਵਿਲਾਸੇਨ ਅਰਿਯੋ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਭਗਵਤਾਪਿ ਚਾਯਮਤ੍ਥੋ ਦੇਸਨਾਨਯੋ ਚ ਅਨੁਮਤੋ ਏਵ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਗਹਪਤਯੋ ਕਜਙ੍ਗਲਿਕਾ ਭਿਕ੍ਖੁਨੀ…ਪੇ… ਅਹਮ੍ਪਿ ਏਵਮੇਵ ਬ੍ਯਾਕਰੇਯ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਤਂ ਕਜਙ੍ਗਲਿਕਾਯ ਭਿਕ੍ਖੁਨਿਯਾ ਬ੍ਯਾਕਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੮).

ਤਾਯ ਚ ਏਵਂ ਬ੍ਯਾਕਤਂ –

‘‘ਅਟ੍ਠਸੁ, ਆਵੁਸੋ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਸੁਭਾਵਿਤਚਿਤ੍ਤੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਅਟ੍ਠ ਪਞ੍ਹਾ, ਅਟ੍ਠ ਉਦ੍ਦੇਸਾ, ਅਟ੍ਠ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਭਗਵਤਾ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੮).

ਏਵਮਯਂ ਅਤ੍ਥੋ ਚ ਦੇਸਨਾਨਯੋ ਚ ਭਗਵਤਾ ਅਨੁਮਤੋ ਏਵਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਤਤ੍ਥ ਅਰਿਯੋਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਤ੍ਥਿਕੇਹਿ ਅਭਿਗਨ੍ਤਬ੍ਬੋ, ਅਪਿਚ ਆਰਕਾ ਕਿਲੇਸੇਹਿ ਵਤ੍ਤਨਤੋ, ਅਰਿਯਭਾਵਕਰਣਤੋ, ਅਰਿਯਫਲਪਟਿਲਾਭਤੋ ਚਾਪਿ ਅਰਿਯੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਅਟ੍ਠ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਅਸ੍ਸਾਤਿ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ. ਸ੍ਵਾਯਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗਿਕਾ ਵਿਯ ਸੇਨਾ, ਪਞ੍ਚਙ੍ਗਿਕਂ ਵਿਯ ਚ ਤੂਰਿਯਂ ਅਙ੍ਗਵਿਨਿਬ੍ਭੋਗੇਨ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਸਭਾਵਤੋ ਅਙ੍ਗਮਤ੍ਤਮੇਵਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਮਗ੍ਗਤਿ ਇਮਿਨਾ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ, ਸਯਂ ਵਾ ਮਗ੍ਗਤਿ, ਕਿਲੇਸੇ ਮਾਰੇਨ੍ਤੋ ਵਾ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਮਗ੍ਗੋ.

ਏਵਮਟ੍ਠਪ੍ਪਭੇਦਞ੍ਚਿਮਂ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕਂ ਮਗ੍ਗਂ ਭਾਵੇਨ੍ਤੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਵਿਜ੍ਜਂ ਭਿਨ੍ਦਤਿ, ਵਿਜ੍ਜਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤਿ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤੀਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸਾਲਿਸੂਕਂ ਵਾ ਯਵਸੂਕਂ ਵਾ ਸਮ੍ਮਾ ਪਣਿਹਿਤਂ ਹਤ੍ਥੇਨ ਵਾ ਪਾਦੇਨ ਵਾ ਅਕ੍ਕਨ੍ਤਂ ਹਤ੍ਥਂ ਵਾ ਪਾਦਂ ਵਾ ਭੇਚ੍ਛਤਿ, ਲੋਹਿਤਂ ਵਾ ਉਪ੍ਪਾਦੇਸ੍ਸਤੀਤਿ ਠਾਨਮੇਤਂ ਵਿਜ੍ਜਤਿ. ਤਂ ਕਿਸ੍ਸ ਹੇਤੁ? ਸਮ੍ਮਾ ਪਣਿਹਿਤਤ੍ਤਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸੂਕਸ੍ਸ, ਏਵਮੇਵ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਸੋ ਵਤ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਪਣਿਹਿਤਾਯ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਸਮ੍ਮਾ ਪਣਿਹਿਤਾਯ ਮਗ੍ਗਭਾਵਨਾਯ ਅਵਿਜ੍ਜਂ ਭੇਚ੍ਛਤਿ, ਵਿਜ੍ਜਂ ਉਪ੍ਪਾਦੇਸ੍ਸਤਿ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਸਚ੍ਛਿਕਰਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ਠਾਨਮੇਤਂ ਵਿਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧.੪੨).

ਨਵ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਨਵ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਥੇਰੋ ਨਵਇਤਿ ਪਚ੍ਚਨੁਭਾਸਿਤ੍ਵਾ ‘‘ਸਤ੍ਤਾਵਾਸਾ’’ਤਿ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਨਵਾਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਸਤ੍ਤਾਤਿ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਪਟਿਬਦ੍ਧੇ ਖਨ੍ਧੇ ਉਪਾਦਾਯ ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਾ ਪਾਣਿਨੋ ਪਣ੍ਣਤ੍ਤਿ ਵਾ. ਆਵਾਸਾਤਿ ਆਵਸਨ੍ਤਿ ਏਤੇਸੂਤਿ ਆਵਾਸਾ, ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਆਵਾਸਾ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸਾ. ਏਸ ਦੇਸਨਾਮਗ੍ਗੋ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਨਵਵਿਧਾਨਂ ਸਤ੍ਤਾਨਮੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਨਾਨਤ੍ਤਕਾਯਾ ਨਾਨਤ੍ਤਸਞ੍ਞਿਨੋ, ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ ਮਨੁਸ੍ਸਾ ਏਕਚ੍ਚੇ ਚ ਦੇਵਾ ਏਕਚ੍ਚੇ ਚ ਵਿਨਿਪਾਤਿਕਾ, ਅਯਂ ਪਠਮੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਨਾਨਤ੍ਤਕਾਯਾ ਏਕਤ੍ਤਸਞ੍ਞਿਨੋ, ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਦੇਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਯਿਕਾ, ਪਠਮਾਭਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਾ, ਅਯਂ ਦੁਤਿਯੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਏਕਤ੍ਤਕਾਯਾ ਨਾਨਤ੍ਤਸਞ੍ਞਿਨੋ, ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਦੇਵਾ ਆਭਸ੍ਸਰਾ, ਅਯਂ ਤਤਿਯੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਏਕਤ੍ਤਕਾਯਾ ਏਕਤ੍ਤਸਞ੍ਞਿਨੋ, ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਦੇਵਾ ਸੁਭਕਿਣ੍ਹਾ, ਅਯਂ ਚਤੁਤ੍ਥੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਅਸਞ੍ਞਿਨੋ ਅਪ੍ਪਟਿਸਂਵੇਦਿਨੋ, ਸੇਯ੍ਯਥਾਪਿ, ਦੇਵਾ ਅਸਞ੍ਞਸਤ੍ਤਾ, ਅਯਂ ਪਞ੍ਚਮੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ ਸਬ੍ਬਸੋ ਰੂਪਸਞ੍ਞਾਨਂ…ਪੇ… ਆਕਾਸਾਨਞ੍ਚਾਯਤਨੂਪਗਾ, ਅਯਂ ਛਟ੍ਠੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ…ਪੇ… ਵਿਞ੍ਞਾਣਞ੍ਚਾਯਤਨੂਪਗਾ, ਅਯਂ ਸਤ੍ਤਮੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ…ਪੇ… ਆਕਿਞ੍ਚਞ੍ਞਾਯਤਨੂਪਗਾ, ਅਯਂ ਅਟ੍ਠਮੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ. ਸਨ੍ਤਾਵੁਸੋ, ਸਤ੍ਤਾ…ਪੇ… ਨੇਵਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾਯਤਨੂਪਗਾ, ਅਯਂ ਨਵਮੋ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੋ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੪੧).

ਪੁਰਿਮਨਯੇਨੇਵ ਚੇਤ੍ਥ ‘‘ਨਵ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਨ ਅਞ੍ਞੇਸਂ ਨਵਨ੍ਨਮਭਾਵਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਨਵਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਨਵਸੁ? ਨਵਸੁ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਨਵਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਨਵ ਪਞ੍ਹਾ, ਨਵ ਉਦ੍ਦੇਸਾ, ਨਵ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਨਵ ਧਮ੍ਮਾ ਪਰਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾ. ਕਤਮੇ ਨਵ? ਨਵ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸਾ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੫੯) ਵਚਨਤੋ ਨਵਸੁ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੇਸੁ ਞਾਤਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਧੁਵਸੁਭਸੁਖਤ੍ਤਭਾਵਦਸ੍ਸਨਂ ਪਹਾਯ ਸੁਦ੍ਧਸਙ੍ਖਾਰਪੁਞ੍ਜਮਤ੍ਤਦਸ੍ਸਨੇਨ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ ਤੀਰਣਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਅਨਿਚ੍ਚਾਨੁਪਸ੍ਸਨੇਨ ਵਿਰਜ੍ਜਮਾਨੋ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਪਸ੍ਸਨੇਨ ਵਿਮੁਚ੍ਚਮਾਨੋ ਅਨਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨੇਨ ਸਮ੍ਮਾ ਪਰਿਯਨ੍ਤਦਸ੍ਸਾਵੀ ਪਹਾਨਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਸਮ੍ਮਤ੍ਤਮਭਿਸਮੇਚ੍ਚ ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਤੇਨੇਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ –

‘‘ਨਵਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਨਵਸੁ? ਨਵਸੁ ਸਤ੍ਤਾਵਾਸੇਸੂ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਦਸ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ

ਏਵਂ ਇਮਿਨਾਪਿ ਪਞ੍ਹਬ੍ਯਾਕਰਣੇਨ ਆਰਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ਉਤ੍ਤਰਿਂ ਪਞ੍ਹਂ ਪੁਚ੍ਛਤਿ ਦਸ ਨਾਮ ਕਿਨ੍ਤਿ? ਤਤ੍ਥ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਇਮਸ੍ਸ ਪਞ੍ਹਸ੍ਸ ਇਤੋ ਅਞ੍ਞਤ੍ਰ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣੇਸੁ ਦਸ ਅਕੁਸਲਕਮ੍ਮਪਥਾ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਦਸਸੁ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ… ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ਕਤਮੇਸੁ ਦਸਸੁ? ਦਸਸੁ ਅਕੁਸਲਕਮ੍ਮਪਥੇਸੁ. ਇਮੇਸੁ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦਸਸੁ ਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਿਕ੍ਖੁ ਸਮ੍ਮਾ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਮਾਨੋ…ਪੇ. … ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਨ੍ਤਕਰੋ ਹੋਤਿ. ‘ਦਸ ਪਞ੍ਹਾ ਦਸ ਉਦ੍ਦੇਸਾ ਦਸ ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਾਨੀ’ਤਿ ਇਤਿ ਯਂ ਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਇਦਮੇਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚ ਵੁਤ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੨੭).

ਇਧ ਪਨ ਯਸ੍ਮਾ ਅਯਮਾਯਸ੍ਮਾ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਅਨੁਪਨੇਤ੍ਵਾ ਅਞ੍ਞਂ ਬ੍ਯਾਕਾਤੁਕਾਮੋ, ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ ਇਮਿਨਾ ਪਰਿਯਾਯੇਨ ਬ੍ਯਾਕਤਂ ਸੁਬ੍ਯਾਕਤਮੇਵ ਹੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯੇਹਿ ਦਸਹਿ ਅਙ੍ਗੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਅਰਹਾਤਿ ਪਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਤੇਸਂ ਅਧਿਗਮਂ ਦੀਪੇਨ੍ਤੋ ਦਸਹਙ੍ਗੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਅਰਹਾਤਿ ਪਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਪੁਗ੍ਗਲਾਧਿਟ੍ਠਾਨਾਯ ਦੇਸਨਾਯ ਵਿਸ੍ਸਜ੍ਜੇਤਿ. ਯਤੋ ਏਤ੍ਥ ਯੇਹਿ ਦਸਹਿ ਅਙ੍ਗੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਅਰਹਾਤਿ ਪਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਾਨਿ ਦਸਙ੍ਗਾਨਿ ‘‘ਦਸ ਨਾਮ ਕਿ’’ਨ੍ਤਿ ਪੁਟ੍ਠੇਨ ਥੇਰੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਾਨੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨਿ. ਤਾਨਿ ਚ ਦਸ –

‘‘ਅਸੇਖੋ ਅਸੇਖੋਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਸੇਖੋ ਹੋਤੀਤਿ? ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਸੇਖਾਯ ਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਸਙ੍ਕਪ੍ਪੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖਾਯ ਸਮ੍ਮਾਵਾਚਾਯ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਕਮ੍ਮਨ੍ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਆਜੀਵੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਵਾਯਾਮੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖਾਯ ਸਮ੍ਮਾਸਤਿਯਾ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਸਮਾਧਿਨਾ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖੇਨ ਸਮ੍ਮਾਞਾਣੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ, ਅਸੇਖਾਯ ਸਮ੍ਮਾਵਿਮੁਤ੍ਤਿਯਾ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਹੋਤਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਅਸੇਖੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧੦.੧੧੧). –

ਏਵਮਾਦੀਸੁ ਸੁਤ੍ਤੇਸੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਨੀਤਿ.

ਪਰਮਤ੍ਥਜੋਤਿਕਾਯ ਖੁਦ੍ਦਕਪਾਠ-ਅਟ੍ਠਕਥਾਯ

ਕੁਮਾਰਪਞ੍ਹਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.