੩. ਤਿਕਨਿਪਾਤੋ

੧. ਪਠਮਵਗ੍ਗੋ

੧. ਮੂਲਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੦. ਤਿਕਨਿਪਾਤਸ੍ਸ ਪਠਮੇ ਤੀਣੀਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਇਮਾਨੀਤਿ ਅਭਿਮੁਖੀਕਰਣਂ. ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨੀਤਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਮ੍ਮਨਿਦਸ੍ਸਨਂ. ਤਤ੍ਥ ਅਕੁਸਲਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਮੂਲਾਨਿ ਚਾਤਿ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ. ਅਥ ਵਾ ਅਕੁਸਲਾਨਂ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਪਭਵਜਨਕਸਮੁਟ੍ਠਾਪਕਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕਟ੍ਠੇਨ ਮੂਲਾਨਿ ਚਾਤਿ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ, ਅਕੁਸਲਧਮ੍ਮਾਨਂ ਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਕਾਰਣਞ੍ਹਿ ਯਥਾ ਹਿਨੋਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾ ਫਲਂ ਪਵਤ੍ਤਤੀਤਿ ਹੇਤੁ, ਪਟਿਚ੍ਚ ਏਤਸ੍ਮਾ ਏਤੀਤਿ ਪਚ੍ਚਯੋ, ਪਭਵਤਿ ਏਤਸ੍ਮਾਤਿ ਪਭਵੋ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਂ ਜਨੇਤੀਤਿ ਜਨਕਂ, ਸਮੁਟ੍ਠਾਪੇਤੀਤਿ ਸਮੁਟ੍ਠਾਪਕਂ, ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਤੀਤਿ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕਨ੍ਤਿ ਚ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਏਵਂ ਪਤਿਟ੍ਠਟ੍ਠੇਨ ਮੂਲਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨੀਤਿ ਅਕੁਸਲਾਨਂ ਸੁਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਭਾਵਸਾਧਨਾਨਿ, ਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ.

ਕੇਚਿ ਪਨ ‘‘ਸਾਲਿਆਦੀਨਂ ਸਾਲਿਬੀਜਾਦੀਨਿ ਵਿਯ ਮਣਿਪ੍ਪਭਾਦੀਨਂ ਮਣਿਵਣ੍ਣਾਦਯੋ ਵਿਯ ਚ ਅਕੁਸਲਾਨਂ ਅਕੁਸਲਭਾਵਸਾਧਕੋ ਲੋਭਾਦੀਨਂ ਮੂਲਟ੍ਠੋ’’ਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਏਵਂ ਸਨ੍ਤੇ ਅਕੁਸਲਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨਰੂਪੇਸੁ ਤੇਸਂ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਭਾਵੋ ਨ ਸਿਯਾ. ਨ ਹਿ ਤਾਨਿ ਤੇਸਂ ਅਕੁਸਲਭਾਵਂ ਸਾਧੇਨ੍ਤਿ, ਨ ਚ ਪਚ੍ਚਯਾ ਨ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਹੇਤੂ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਕਾਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਤਂਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾਨਞ੍ਚ ਰੂਪਾਨਂ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿ (ਪਟ੍ਠਾ. ੧.ਪਚ੍ਚਯਨਿਦ੍ਦੇਸ.੧).

ਅਹੇਤੁਕਸ੍ਸ ਚ ਮੋਹਸ੍ਸ ਅਕੁਸਲਭਾਵੋ ਨ ਸਿਯਾ ਅਕੁਸਲਭਾਵਸਾਧਕਸ੍ਸ ਮੂਲਨ੍ਤਰਸ੍ਸ ਅਭਾਵਤੋ. ਅਥਾਪਿ ਸਿਯਾ ਲੋਭਾਦੀਨਂ ਸਭਾਵਸਿਦ੍ਧੋ ਅਕੁਸਲਾਦਿਭਾਵੋ, ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾਨਂ ਪਨ ਲੋਭਾਦਿਪਟਿਬਦ੍ਧੋਤਿ. ਏਵਮ੍ਪਿ ਯਥਾ ਲੋਭਾਦੀਨਂ, ਏਵਂ ਅਲੋਭਾਦੀਨਮ੍ਪਿ ਸਭਾਵਸਿਦ੍ਧੋ ਕੁਸਲਾਦਿਭਾਵੋਤਿ ਅਲੋਭਾਦਯੋ ਕੁਸਲਾ ਏਵ ਸਿਯੁਂ, ਨ ਅਬ੍ਯਾਕਤਾ, ਨ ਚ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੇਸੁ, ਏਵਂ ਮੂਲੇਸੁਪਿ ਕੁਸਲਾਦਿਭਾਵੋ ਪਰਿਯੇਸਿਤਬ੍ਬੋ. ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਕੋ ਵਿਯ ਹਿ ਕੁਸਲਭਾਵਸ੍ਸ, ਅਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਕੋ ਅਕੁਸਲਭਾਵਸ੍ਸ ਕਾਰਣਨ੍ਤਿ ਗਹੇਤਬ੍ਬਂ. ਏਵਂ ਅਕੁਸਲਭਾਵਸਾਧਨਵਸੇਨ ਲੋਭਾਦੀਨਂ ਮੂਲਟ੍ਠਂ ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਸੁਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਭਾਵਸਾਧਨਵਸੇਨ ਗਯ੍ਹਮਾਨੇ ਨ ਕੋਚਿ ਦੋਸੋ. ਲਦ੍ਧਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਾ ਹਿ ਧਮ੍ਮਾ ਵਿਰੂਲ਼੍ਹਮੂਲਾ ਵਿਯ ਪਾਦਪਾ ਥਿਰਾ ਹੋਨ੍ਤਿ ਸੁਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ, ਹੇਤੁਰਹਿਤਾ ਪਨ ਤਿਲਬੀਜਕਾਦਿਸੇਵਾਲਾ ਵਿਯ ਨ ਸੁਪ੍ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾਤਿ ਹੇਤੁਆਦਿਅਤ੍ਥੇਨ ਅਕੁਸਲਾਨਂ ਉਪਕਾਰਕਤ੍ਤਾ ਮੂਲਾਨੀਤਿ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ. ਯਸ੍ਮਾ ਪਨ ਮੂਲੇਨ ਮੁਤ੍ਤੋ ਅਕੁਸਲਚਿਤ੍ਤੁਪ੍ਪਾਦੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਤੀਹਿ ਮੂਲੇਹਿ ਸਬ੍ਬੋ ਅਕੁਸਲਰਾਸਿ ਪਰਿਯਾਦਿਯਿਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਿਤੋਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.

ਤਾਨਿ ਅਕੁਸਲਮੂਲਾਨਿ ਸਰੂਪਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਲੋਭੋ ਅਕੁਸਲਮੂਲ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਲੋਭਾਦੀਸੁ ਯਂ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ, ਤਂ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਮੇਵ. ਤਤ੍ਥ ਪਨ ਤਤਿਯਮਗ੍ਗਵਜ੍ਝਾ ਲੋਭਾਦਯੋ ਆਗਤਾ, ਇਧ ਪਨ ਅਨਵਸੇਸਾਤਿ ਅਯਮੇਵ ਵਿਸੇਸੋ.

ਗਾਥਾਯਂ ਪਾਪਚੇਤਸਨ੍ਤਿ ਅਕੁਸਲਧਮ੍ਮਸਮਾਯੋਗਤੋ ਲਾਮਕਚਿਤ੍ਤਂ. ਹਿਂਸਨ੍ਤੀਤਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਵਤ੍ਤਿਕ੍ਖਣੇ ਆਯਤਿਂ ਵਿਪਾਕਕ੍ਖਣੇ ਚ ਵਿਬਾਧੇਨ੍ਤਿ. ਅਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾਤਿ ਅਤ੍ਤਨਿ ਜਾਤਾ. ਤਚਸਾਰਨ੍ਤਿ ਗਣ੍ਠਿਤਂ, ਵੇਲ਼ੁਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਮ੍ਫਲਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਂ. ਇਦਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਖਦਿਰਸੀਸਪਾਦਯੋ ਵਿਯ ਅਨ੍ਤੋਸਾਰੋ ਅਹੁਤ੍ਵਾ ਬਹਿਸਾਰਤਾਯ ਤਚਸਾਰਨ੍ਤਿ ਲਦ੍ਧਨਾਮਂ ਵੇਲ਼ੁਆਦਿਂ ਯਥਾ ਅਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਮੇਵ ਫਲਂ ਹਿਂਸਤਿ ਵਿਨਾਸੇਤਿ, ਏਵਮੇਵ ਅਨ੍ਤੋ ਸੀਲਾਦਿਸਾਰਰਹਿਤਂ ਲਾਮਕਚਿਤ੍ਤਂ ਪੁਗ੍ਗਲਂ ਅਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਾਯੇਵ ਲੋਭਾਦਯੋ ਵਿਨਾਸੇਨ੍ਤੀਤਿ.

ਪਠਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੨. ਧਾਤੁਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੧. ਦੁਤਿਯੇ ਧਾਤੁਯੋਤਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਸ੍ਸ ਸਭਾਵਸ੍ਸ ਚ ਧਾਰਣਟ੍ਠੇਨ ਧਾਤੁਯੋ. ਯਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਫਲਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕਂ, ਤਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਸ੍ਸ ਸਭਾਵਸ੍ਸ ਚ, ਇਤਰਂ ਸਭਾਵਸ੍ਸੇਵ ਧਾਰਣਟ੍ਠੇਨ ਧਾਤੁ. ਰੂਪਧਾਤੂਤਿ ਰੂਪਭਵੋ. ਧਾਤੁਯਾ ਆਗਤਟ੍ਠਾਨੇ ਭਵੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਿਤਬ੍ਬਂ, ਭਵਸ੍ਸ ਆਗਤਟ੍ਠਾਨੇ ਧਾਤੁਯਾ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਿਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ ਇਧ ਭਵੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਕਥਿਤੋ. ਤਸ੍ਮਾ –

‘‘ਕਤਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਰੂਪਾਵਚਰਾ? ਹੇਟ੍ਠਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਪਰਿਯਨ੍ਤਂ ਕਰਿਤ੍ਵਾ ਉਪਰਿਤੋ ਅਕਨਿਟ੍ਠੇ ਦੇਵੇ ਅਨ੍ਤੋ ਕਰਿਤ੍ਵਾ ਏਤ੍ਥਾਵਚਰਾ ਏਤ੍ਥ ਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਾ ਖਨ੍ਧਧਾਤੁਆਯਤਨਾ, ਇਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਰੂਪਾਵਚਰਾ’’ਤਿ (ਧ. ਸ. ੧੨੮੯) –

ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਾ ਰੂਪਾਵਚਰਧਮ੍ਮਾ ਰੂਪਧਾਤੁ. ਅਰੂਪਧਾਤੂਤਿ ਅਰੂਪਭਵੋ. ਇਧਾਪਿ ਭਵੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਕਥਿਤੋਤਿ –

‘‘ਕਤਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਅਰੂਪਾਵਚਰਾ? ਹੇਟ੍ਠਤੋ ਆਕਾਸਾਨਞ੍ਚਾਯਤਨੂਪਗੇ ਦੇਵੇ ਅਨ੍ਤੋ ਕਰਿਤ੍ਵਾ, ਉਪਰਿਤੋ ਨੇਵਸਞ੍ਞਾਨਾਸਞ੍ਞਾਯਤਨੂਪਗੇ ਦੇਵੇ ਅਨ੍ਤੋ ਕਰਿਤ੍ਵਾ, ਏਤ੍ਥਾਵਚਰਾ ਏਤ੍ਥ ਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਾ ਖਨ੍ਧਧਾਤੁਆਯਤਨਾ, ਇਮੇ ਧਮ੍ਮਾ ਅਰੂਪਾਵਚਰਾ’’ਤਿ (ਧ. ਸ. ੧੨੯੧) –

ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਾ ਅਰੂਪਾਵਚਰਧਮ੍ਮਾ ਅਰੂਪਧਾਤੁ. ਨਿਰੋਧਧਾਤੂਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਅਪਰੋ ਨਯੋ – ਰੂਪਸਹਿਤਾ, ਰੂਪਪਟਿਬਦ੍ਧਾ, ਧਮ੍ਮਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਰੂਪਧਾਤੁ, ਪਞ੍ਚਵੋਕਾਰਭਵੋ, ਏਕਵੋਕਾਰਭਵੋ ਚ, ਤੇਨ ਸਕਲੋ ਕਾਮਭਵੋ ਰੂਪਭਵੋ ਚ ਸਙ੍ਗਹਿਤੋ. ਰੂਪਰਹਿਤਾ ਧਮ੍ਮਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਅਰੂਪਧਾਤੁ, ਚਤੁਵੋਕਾਰਭਵੋ, ਤੇਨ ਅਰੂਪਭਵੋ ਸਙ੍ਗਹਿਤੋ. ਇਤਿ ਦ੍ਵੀਹਿ ਪਦੇਹਿ ਤਯੋ ਭਵਾ ਸਬ੍ਬਾ ਸਂਸਾਰਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤਾ. ਤਤਿਯਪਦੇਨ ਪਨ ਅਸਙ੍ਖਤਧਾਤੁਯੇਵ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾਤਿ ਮਗ੍ਗਫਲਾਨਿ ਇਧ ਤਿਕਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਾ ਨਾਮ ਜਾਤਾ. ਕੇਚਿ ਪਨ ‘‘ਰੂਪਧਾਤੂਤਿ ਰੂਪਸਭਾਵਾ ਧਮ੍ਮਾ, ਅਰੂਪਧਾਤੂਤਿ ਅਰੂਪਸਭਾਵਾ ਧਮ੍ਮਾਤਿ ਪਦਦ੍ਵਯੇਨ ਅਨਵਸੇਸਤੋ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਗਹਿਤਾ’’ਤਿ. ‘‘ਰੂਪਤਣ੍ਹਾਯ ਵਿਸਯਭੂਤਾ ਧਮ੍ਮਾ ਰੂਪਧਾਤੁ, ਅਰੂਪਤਣ੍ਹਾਯ ਵਿਸਯਭੂਤਾ ਅਰੂਪਧਾਤੂ’’ਤਿ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਇਧ ਨਾਧਿਪ੍ਪੇਤਂ. ਤਸ੍ਮਾ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਅਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਗਾਥਾਸੁ ਰੂਪਧਾਤੁਂ ਪਰਿਞ੍ਞਾਯਾਤਿ ਰੂਪਪਟਿਬਦ੍ਧਧਮ੍ਮਪਵਤ੍ਤਿਂ ਞਾਤਪਰਿਞ੍ਞਾਦੀਹਿ ਤੀਹਿ ਪਰਿਞ੍ਞਾਹਿ ਪਰਿਜਾਨਿਤ੍ਵਾ. ਆਰੁਪ੍ਪੇਸੁ ਅਸਣ੍ਠਿਤਾਤਿ ਅਰੂਪਾਵਚਰਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਵਰਾਗਵਸੇਨ ਭਵਦਿਟ੍ਠਿਵਸੇਨ ਚ ਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ ਅਨਲ੍ਲੀਨਾ. ‘‘ਅਰੂਪੇਸੁ ਅਸਣ੍ਠਿਤਾ’’ਤਿ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸੋ ਏਵ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਤੇਭੂਮਕਧਮ੍ਮਾਨਂ ਪਰਿਞ੍ਞਾ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਨਿਰੋਧੇ ਯੇ ਵਿਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤੀਤਿ ਯੇ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਆਰਮ੍ਮਣਭੂਤੇ ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗਫਲਵਸੇਨ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਦ੍ਧੀਹਿ ਅਨਵਸੇਸਕਿਲੇਸਤੋ ਵਿਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ. ਤੇ ਜਨਾ ਮਚ੍ਚੁਹਾਯਿਨੋਤਿ ਤੇ ਖੀਣਾਸਵਜਨਾ ਮਰਣਂ ਸਮਤੀਤਾ.

ਏਵਂ ਧਾਤੁਤ੍ਤਯਸਮਤਿਕ੍ਕਮੇਨ ਅਮਤਾਧਿਗਮਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਅਯਞ੍ਚ ਪਟਿਪਦਾ ਮਯਾ ਗਤਮਗ੍ਗੋ ਚ ਤੁਮ੍ਹਾਕਂ ਦਸ੍ਸਿਤੋ’’ਤਿ ਤਤ੍ਥ ਨੇਸਂ ਉਸ੍ਸਾਹਂ ਜਨੇਨ੍ਤੋ ਦੁਤਿਯਂ ਗਾਥਮਾਹ. ਤਤ੍ਥ ਕਾਯੇਨਾਤਿ ਨਾਮਕਾਯੇਨ ਮਗ੍ਗਫਲੇਹਿ. ਫੁਸਯਿਤ੍ਵਾਤਿ ਪਤ੍ਵਾ. ਨਿਰੂਪਧਿਨ੍ਤਿ ਖਨ੍ਧਾਦਿਸਬ੍ਬੂਪਧਿਰਹਿਤਂ. ਉਪਧਿਪ੍ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਗ੍ਗਨ੍ਤਿ ਤੇਸਂਯੇਵ ਚ ਉਪਧੀਨਂ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਕਾਰਣਂ. ਨਿਬ੍ਬਾਨਸ੍ਸ ਹਿ ਮਗ੍ਗਞਾਣੇਨ ਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾਯ ਸਬ੍ਬੇ ਉਪਧਯੋ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਟ੍ਠਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਤਂ ਤੇਸਂ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਜ੍ਜਨਕਾਰਣਂ. ਸਚ੍ਛਿਕਤ੍ਵਾਤਿ ਕਾਲੇਨ ਕਾਲਂ ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਸਮਾਪਜ੍ਜਨੇਨ ਅਤ੍ਤਪਚ੍ਚਕ੍ਖਂ ਕਤ੍ਵਾ ਅਨਾਸਵੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਤਮੇਵ ਅਸੋਕਂ ਵਿਰਜਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਪਦਂ ਦੇਸੇਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਦਧਿਗਮਾਯ ਉਸ੍ਸੁਕ੍ਕਂ ਕਾਤਬ੍ਬਨ੍ਤਿ.

ਦੁਤਿਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੩. ਪਠਮਵੇਦਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੨. ਤਤਿਯੇ ਵੇਦਨਾਤਿ ਆਰਮ੍ਮਣਰਸਂ ਵੇਦਿਯਨ੍ਤਿ ਅਨੁਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵੇਦਨਾ. ਤਾ ਵਿਭਾਗਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਸੁਖ-ਸਦ੍ਦੋ ਅਤ੍ਥੁਦ੍ਧਾਰਵਸੇਨ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤੋਯੇਵ. ਦੁਕ੍ਖ-ਸਦ੍ਦੋ ਪਨ ‘‘ਜਾਤਿਪਿ ਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਦੀ. ਨਿ. ੨.੩੮੭; ਵਿਭ. ੧੯੦) ਦੁਕ੍ਖਵਤ੍ਥੁਸ੍ਮਿਂ ਆਗਤੋ. ‘‘ਯਸ੍ਮਾ ਚ ਖੋ, ਮਹਾਲਿ, ਰੂਪਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਪਤਿਤਂ ਦੁਕ੍ਖਾਵਕ੍ਕਨ੍ਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੩.੬੦) ਦੁਕ੍ਖਾਰਮ੍ਮਣੇ. ‘‘ਦੁਕ੍ਖੋ ਪਾਪਸ੍ਸ ਉਚ੍ਚਯੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਧ. ਪ. ੧੧੭) ਦੁਕ੍ਖਪਚ੍ਚਯੇ. ‘‘ਯਾਵਞ੍ਚਿਦਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਨ ਸੁਕਰਾ ਅਕ੍ਖਾਨੇਨ ਪਾਪੁਣਿਤੁਂ, ਯਾਵ ਦੁਕ੍ਖਾ ਨਿਰਯਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਮ. ਨਿ. ੩.੨੫੦) ਦੁਕ੍ਖਪਚ੍ਚਯਟ੍ਠਾਨੇ. ‘‘ਸੁਖਸ੍ਸ ਚ ਪਹਾਨਾ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਚ ਪਹਾਨਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਦੀ. ਨਿ. ੧.੨੩੨; ਧ. ਸ. ੧੬੫) ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯਂ. ਇਧਾਪਿ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯਮੇਵ.

ਵਚਨਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਸੁਖਯਤੀਤਿ ਸੁਖਾ. ਦੁਕ੍ਖਯਤੀਤਿ ਦੁਕ੍ਖਾ. ਨ ਦੁਕ੍ਖਾ ਨ ਸੁਖਾਤਿ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ, ਮਕਾਰੋ ਪਦਸਨ੍ਧਿਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਤਾਸੁ ਇਟ੍ਠਾਨੁਭਵਨਲਕ੍ਖਣਾ ਸੁਖਾ, ਅਨਿਟ੍ਠਾਨੁਭਵਨਲਕ੍ਖਣਾ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਉਭਯਵਿਪਰੀਤਾਨੁਭਵਨਲਕ੍ਖਣਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ. ਤਸ੍ਮਾ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਨਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਪਾਕਟਾ, ਨ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ. ਯਦਾ ਹਿ ਸੁਖਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਸਕਲਸਰੀਰਂ ਭੇਨ੍ਤਂ ਮਦ੍ਦਨ੍ਤਂ ਫਰਮਾਨਂ ਸਤਧੋਤਸਪ੍ਪਿਂ ਖਾਦਾਪੇਨ੍ਤਂ ਵਿਯ, ਸਤਪਾਕਤੇਲਂ ਮਕ੍ਖੇਨ੍ਤਂ ਵਿਯ, ਘਟਸਹਸ੍ਸੇਨ ਪਰਿਲ਼ਾਹਂ ਨਿਬ੍ਬਾਪਯਮਾਨਂ ਵਿਯ ਚ ‘‘ਅਹੋ ਸੁਖਂ, ਅਹੋ ਸੁਖ’’ਨ੍ਤਿ ਵਾਚਂ ਨਿਚ੍ਛਾਰਯਮਾਨਮੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਯਦਾ ਦੁਕ੍ਖਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਸਕਲਸਰੀਰਂ ਖੋਭੇਨ੍ਤਂ ਮਦ੍ਦਨ੍ਤਂ ਫਰਮਾਨਂ ਤਤ੍ਤਫਾਲਂ ਪਵੇਸੇਨ੍ਤਂ ਵਿਯ ਵਿਲੀਨਤਮ੍ਬਲੋਹਂ ਆਸਿਞ੍ਚਨ੍ਤਂ ਵਿਯ ਚ ‘‘ਅਹੋ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਅਹੋ ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਪਲਾਪੇਨ੍ਤਮੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਇਤਿ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਨਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਪਾਕਟਾ.

ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਪਨ ਦੁਬ੍ਬਿਜਾਨਾ ਦੁਦ੍ਦੀਪਨਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰਾ ਅਵਿਭੂਤਾ. ਸਾ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਾਨਂ ਅਪਗਮੇ ਸਾਤਾਸਾਤਪਟਿਪਕ੍ਖਵਸੇਨ ਮਜ੍ਝਤ੍ਤਾਕਾਰਭੂਤਾ ਨਯਤੋ ਗਣ੍ਹਨ੍ਤਸ੍ਸੇਵ ਪਾਕਟਾ ਹੋਤਿ. ਯਥਾ ਕਿਂ? ਯਥਾ ਪੁਬ੍ਬਾਪਰਂ ਸਪਂਸੁਕੇ ਪਦੇਸੇ ਉਪਚਰਿਤਮਗ੍ਗਵਸੇਨ ਪਿਟ੍ਠਿਪਾਸਾਣੇ ਮਿਗੇਨ ਗਤਮਗ੍ਗੋ, ਏਵਂ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣੇਸੁ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਾਨੁਭਵਨੇਨਪਿ ਮਜ੍ਝਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਾਨੁਭਵਨਭਾਵੇਨ ਵਿਞ੍ਞਾਯਤਿ. ਮਜ੍ਝਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਗ੍ਗਹਣਂ ਪਿਟ੍ਠਿਪਾਸਾਣਗਮਨਂ ਵਿਯ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਗ੍ਗਹਣਾਭਾਵਤੋ. ਯਞ੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਨੁਭਵਨਂ, ਸਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਤਿ.

ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਭਾਵੇਨ ਤਿਧਾ ਵੁਤ੍ਤਾਪਿ ਕਤ੍ਥਚਿ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਭਾਵੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਯਥਾਹ – ‘‘ਦ੍ਵੇਪਿ ਮਯਾ, ਆਨਨ੍ਦ, ਵੇਦਨਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਪਰਿਯਾਯੇਨ ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੨.੮੯). ਕਤ੍ਥਚਿ ਤਿਸ੍ਸੋਪਿ ਵਿਸੁਂ ਵਿਸੁਂ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਭਾਵੇਨ ‘‘ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਠਿਤਿਸੁਖਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਠਿਤਿਦੁਕ੍ਖਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਸੁਖਾ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਞਾਣਸੁਖਾ ਅਞ੍ਞਾਣਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੫). ਕਤ੍ਥਚਿ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੇਨ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ‘‘ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਵਦਾਮੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੫੯).

ਤਤ੍ਥ ਸਿਯਾ – ਯਦਿ ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ ਯਥਾ ਇਧ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਅਞ੍ਞੇਸੁ ਚ ਏਦਿਸੇਸੁ ਸੁਤ੍ਤੇਸੁ ਅਭਿਧਮ੍ਮੇ ਚ ਏਵਂ ਅਵਤ੍ਵਾ ਕਸ੍ਮਾ ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਵਦਾਮੀ’’ਤਿ, ‘‘ਦ੍ਵੇਪਿ ਮਯਾ, ਆਨਨ੍ਦ, ਵੇਦਨਾ ਵੁਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਚ? ਸਨ੍ਧਾਯਭਾਸਿਤਮੇਤਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਸਾ ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ ਭਗਵਤਾ –

‘‘ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਿਚ੍ਚਤਂ, ਆਨਨ੍ਦ, ਮਯਾ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ਸਙ੍ਖਾਰਵਿਪਰਿਣਾਮਤਂ, ‘ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਮਿ’’’ਨ੍ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੫੯).

‘‘ਦ੍ਵੇਪਿ ਮਯਾ, ਆਨਨ੍ਦ, ਵੇਦਨਾ ਵੁਤ੍ਤਾ ਪਰਿਯਾਯੇਨਾ’’ਤਿ ਚ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੫੯).

ਏਤ੍ਥ ਹਿ ਸੁਖਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਤਿ ਇਮਾਸਂ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯੇਨ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਵੇਨੇਯ੍ਯਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਪਨ ਤਤ੍ਥ ਨਿਚ੍ਛਨ੍ਦਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ ਪਰਿਯਾਯੇਨ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਸਾ ਤਾਦਿਸੀ ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾ. ਅਯਂ ਪਨ ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾ ਸਭਾਵਕਥਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾਤਿ ਅਯਮੇਤ੍ਥ ਆਚਰਿਯਾਨਂ ਸਮਾਨਕਥਾ.

ਵਿਤਣ੍ਡਵਾਦੀ ਪਨਾਹ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਤਾਦ੍ਵਯਵਚਨਤੋ ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾਵ ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾ’’ਤਿ. ਸੋ ‘‘ਮਾ ਹੇਵ’’ਨ੍ਤਿਸ੍ਸ ਵਚਨੀਯੋ, ਯਸ੍ਮਾ ਭਗਵਤਾ ਸਬ੍ਬਾਸਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯਵਸੇਨ ਵੁਤ੍ਤੋ ‘‘ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਿਚ੍ਚਤਂ, ਆਨਨ੍ਦ, ਮਯਾ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ਸਙ੍ਖਾਰਵਿਪਰਿਣਾਮਤਂ ‘ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਵੇਦਯਿਤਂ, ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਮਿ’’’ਨ੍ਤਿ. ਯਦਿ ਪਨੇਤ੍ਥ ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾ ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾ ਸਿਯਾ, ‘‘ਇਦਂ ਮਯਾ ਸਨ੍ਧਾਯ ਭਾਸਿਤਂ ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ ਸਿਯਾ, ਨ ਪਨੇਤਂ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਅਪਿਚਾਯਮੇਵ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ ‘‘ਕੋ, ਪਨਾਵੁਸੋ, ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾਯ ਅਧਿਪ੍ਪਾਯੋ’’ਤਿ? ਸਚੇ ਵਦੇਯ੍ਯ ‘‘ਮੁਦੁਕਾ ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸੁਖਾ, ਅਧਿਮਤ੍ਤਾ ਦੁਕ੍ਖਾ, ਮਜ੍ਝਿਮਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਤਿ ਵੇਨੇਯ੍ਯਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਵੁਤ੍ਤਾ. ਤਾਸੁ ਹਿ ਨ ਸਤ੍ਤਾਨਂ ਸੁਖਾਦਿਵਡ੍ਢੀ’’ਤਿ. ਸੋ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ – ਕੋ ਪਨਾਵੁਸੋ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਸਭਾਵੋ, ਯੇਨ ‘‘ਸਬ੍ਬਾ ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚੇਯ੍ਯੁਂ? ਯਦਿ ਯਾਯ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਸਤ੍ਤਾ ਵਿਯੋਗਮੇਵ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਸੋ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਸਭਾਵੋ. ਯਾਯ ਚ ਪਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾਯ ਸਤ੍ਤਾ ਅਵਿਯੋਗਮੇਵ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਯਾਯ ਨ ਉਭਯਂ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਸਾ ਕਥਂ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾ ਸਿਯਾ? ਅਥ ਯਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਨਿਸ੍ਸਯਸ੍ਸ ਉਪਘਾਤਕਾਰੀ, ਸਾ ਦੁਕ੍ਖਾ. ਯਾ ਅਨੁਗ੍ਗਹਕਾਰੀ, ਸਾ ਕਥਂ ਦੁਕ੍ਖਾ ਸਿਯਾ. ਅਥ ਪਨ ਯਦਰਿਯਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਸੋ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਸਭਾਵੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਵੇਦਨਂ ਅਰਿਯਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤਿ, ਸਾ ਚ ਅਭਿਣ੍ਹਸਭਾਵਾਤਿ ਕਥਂ ਤਾਸਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਮੁਦੁਮਜ੍ਝਿਮਾਧਿਮਤ੍ਤਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਸਿਯਾ? ਯਦਿ ਚ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਏਵ ਵੇਦਨਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਸਿਯਾ, ‘‘ਤਿਸ੍ਸੋ ਇਮਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦੁਕ੍ਖਤਾਯੋ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਤਾ, ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਤਾ, ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੦੫) ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਤਾਨਂ ਵਿਭਾਗਦੇਸਨਾ ਨਿਪ੍ਪਯੋਜਨਾ ਸਿਯਾ. ਤਥਾ ਚ ਸਤਿ ਸੁਤ੍ਤਮੇਵ ਪਟਿਬਾਹਿਤਂ ਸਿਯਾ, ਪੁਰਿਮੇਸੁ ਚ ਤੀਸੁ ਰੂਪਾਵਚਰਜ੍ਝਾਨੇਸੁ ਮੁਦੁਕਾ ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾਤਿ ਆਪਜ੍ਜਤਿ ਸੁਖਵੇਦਨਾਵਚਨਤੋ. ਚਤੁਤ੍ਥਜ੍ਝਾਨੇ ਅਰੂਪਜ੍ਝਾਨੇਸੁ ਚ ਮਜ੍ਝਿਮਾ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਵੇਦਨਾਵਚਨਤੋ. ਏਵਂ ਸਨ੍ਤੇ ਪੁਰਿਮਾ ਤਿਸ੍ਸੋ ਰੂਪਾਵਚਰਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯੋ ਚਤੁਤ੍ਥਜ੍ਝਾਨਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਰੂਪਸਮਾਪਤ੍ਤੀਹਿ ਚ ਸਨ੍ਤਤਰਾਤਿ ਆਪਜ੍ਜਤਿ. ਕਥਂ ਵਾ ਸਨ੍ਤਤਰਪ੍ਪਣੀਤਤਰਾਸੁ ਸਮਾਪਤ੍ਤੀਸੁ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਅਧਿਕਭਾਵੋ ਯੁਜ੍ਜਤਿ? ਤਸ੍ਮਾ ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾਯ ਪਰਿਯਾਯਦੇਸਨਾਭਾਵੋ ਨ ਯੁਤ੍ਤੋਤਿ.

ਯਂ ਪਨ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਦੁਕ੍ਖੇ ਸੁਖਨ੍ਤਿ ਸਞ੍ਞਾਵਿਪਲ੍ਲਾਸੋ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੪.੪੯; ਪਟਿ. ਮ. ੧.੨੩੬), ਤਂ ਕਥਨ੍ਤਿ? ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਚ ਯਥਾਭੂਤਾਨਵਬੋਧੇਨ ਯਾ ਏਕਨ੍ਤਤੋ ਸੁਖਸਞ੍ਞਾ, ਯਾ ਚ ਦੁਕ੍ਖਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਸੁਖਨਿਮਿਤ੍ਤਸਞ੍ਞਾ, ਤਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਏਵਮ੍ਪਿ ‘‘ਸੁਖਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ (ਇਤਿਵੁ. ੫੩) ਇਦਂ ਪਨ ਕਥਨ੍ਤਿ? ਇਦਂ ਪਨ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦਸ੍ਸਨੇ ਸਨ੍ਨਿਯੋਜਨਤ੍ਥਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਸ ਤਤ੍ਥ ਵਿਰਾਗੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਉਪਾਯਭਾਵਤੋ ਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਬਹੁਦੁਕ੍ਖਾਨੁਗਤਭਾਵਤੋ ਚ. ਤਥਾ ਹਿ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਹੇਤੁਭਾਵਤੋ ਅਨੇਕੇਹਿ ਦੁਕ੍ਖਧਮ੍ਮੇਹਿ ਅਨੁਬਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਸੁਖਮ੍ਪਿ ਦੁਕ੍ਖਮਿਚ੍ਚੇਵ ਪਟਿਪਨ੍ਨਾ.

ਏਵਮ੍ਪਿ ਨਤ੍ਥੇਵ ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ, ਸੁਖਹੇਤੂਨਂ ਨਿਯਮਾਭਾਵਤੋ. ਯੇ ਹਿ ਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਹੇਤੁਸਮ੍ਮਤਾ ਘਾਸਚ੍ਛਾਦਨਾਦਯੋ, ਤੇ ਏਵ ਅਧਿਮਤ੍ਤਂ ਅਕਾਲੇ ਚ ਪਟਿਸੇਵਿਯਮਾਨਾ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਹੇਤੁਭਾਵਮਾਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ. ਨ ਚ ਯੇਨੇਵ ਹੇਤੁਨਾ ਸੁਖਂ, ਤੇਨੇਵ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਯੁਤ੍ਤਂ ਵਤ੍ਤੁਂ. ਤਸ੍ਮਾ ਨ ਤੇ ਸੁਖਹੇਤੂ, ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਰਾਪਗਮੇ ਪਨ ਅਵਿਞ੍ਞੂਨਂ ਸੁਖਸਞ੍ਞਾ ਯਥਾ ਚਿਰਤਰਂ ਠਾਨਾਦਿਇਰਿਯਾਪਥਸਮਙ੍ਗੀ ਹੁਤ੍ਵਾ ਤਦਞ੍ਞਇਰਿਯਾਪਥਸਮਾਯੋਗੇ ਮਹਨ੍ਤਞ੍ਚ ਭਾਰਂ ਵਹਤੋ ਭਾਰਨਿਕ੍ਖੇਪੇ ਚੇਵ ਵੂਪਸਮੇ ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਨਤ੍ਥੇਵ ਸੁਖਨ੍ਤਿ? ਤਯਿਦਂ ਸਮ੍ਮਦੇਵ ਸੁਖਹੇਤੁਂ ਅਪਰਿਞ੍ਞਾਯ ਤਸ੍ਸ ਨਿਯਮਾਭਾਵਪਰਿਕਪ੍ਪਨਂ. ਆਰਮ੍ਮਣਮਤ੍ਤਮੇਵ ਹਿ ਕੇਵਲਂ ਸੁਖਹੇਤੁਂ ਮਨਸਿਕਤ੍ਵਾ ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਸਰੀਰਸ੍ਸ ਅਵਤ੍ਥਾਵਿਸੇਸਂ ਸਮੁਦਿਤਂ ਪਨ ਏਕਜ੍ਝਂ ਤਦੁਭਯਂ ਸੁਖਾਦਿਹੇਤੂਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਯਾਦਿਸਞ੍ਚ ਤਦੁਭਯਂ ਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਹੇਤੁ, ਤਾਦਿਸਂ ਨ ਕਦਾਚਿਪਿ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਹੇਤੁ ਹੋਤੀਤਿ ਵਵਤ੍ਥਿਤਾ ਏਵ ਸੁਖਾਦਿਹੇਤੁ. ਯਥਾ ਨਾਮ ਤੇਜੋਧਾਤੁ ਸਾਲਿਯਵਡਾਕਸਸ੍ਸਾਦੀਨਂ ਯਾਦਿਸਮਵਤ੍ਥਨ੍ਤਰਂ ਪਤ੍ਵਾ ਸਾਤਮਧੁਰਭਾਵਹੇਤੁ ਹੋਤਿ, ਨ ਤਾਦਿਸਮੇਵ ਪਤ੍ਵਾ ਕਦਾਚਿਪਿ ਅਸਾਤਅਮਧੁਰਭਾਵਹੇਤੁ ਹੋਤਿ, ਏਵਂਸਮ੍ਪਦਮਿਦਂ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.

ਦੁਕ੍ਖਾਪਗਮੇਵ ਕਦਾਚਿ ਸੁਖਵੇਦਨਨ੍ਤਰਂ ਉਪਲਬ੍ਭਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਸੁਖੇਯੇਵ ਸੁਖਸਞ੍ਞਾ, ਨ ਦੁਕ੍ਖਾਪਗਮਮਤ੍ਤੇ ਯਥਾ ਅਦ੍ਧਾਨਗਮਨਪਰਿਸ੍ਸਮਕਿਲਨ੍ਤਸ੍ਸ ਸਮ੍ਬਾਹਨੇ ਇਰਿਯਾਪਥਪਰਿਵਤ੍ਤਨੇ ਚ, ਅਞ੍ਞਥਾ ਕਾਲਨ੍ਤਰੇਪਿ ਪਰਿਸ੍ਸਮਾਪਗਮੇ ਤਾਦਿਸੀ ਸੁਖਸਞ੍ਞਾ ਸਿਯਾ. ਦੁਕ੍ਖਾਪਗਮਮਤ੍ਤੇ ਪਨ ਸੁਖਨ੍ਤਿ ਪਰਿਕਪ੍ਪਨਾ ਵੇਦਨਾਵਿਸੇਸਸ੍ਸ ਅਨੁਪਲਬ੍ਭਮਾਨਤ੍ਤਾ. ਏਕਨ੍ਤੇਨੇਵ ਚੇਤਂ ਏਵਂ ਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਂ, ਯਤੋ ਪਣੀਤਪ੍ਪਣੀਤਾਨਿਯੇਵ ਆਰਮ੍ਮਣਾਨਿ ਮਹਤਾ ਆਯਾਸੇਨ ਸਤ੍ਤਾ ਅਭਿਪਤ੍ਥਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਚ ਨੇਸਂ ਯੇਨ ਕੇਨਚਿ ਯਥਾਲਦ੍ਧਮਤ੍ਤੇਨ ਪਚ੍ਚਯੇਨ ਪਤਿਕਾਰਂ ਕਾਤੁਂ ਸਕ੍ਕਾ ਤਣ੍ਹੁਪ੍ਪਾਦੇਨਾਤਿ. ਵੇਦਨਾਪਚ੍ਚਯਾ ਹਿ ਤਣ੍ਹਾਉਪਾਦਿ, ਤਥਾਭਾਵੇ ਚ ਸੁਗਨ੍ਧਮਧੁਰਸੁਖਸਮ੍ਫਸ੍ਸਾਦਿਵਤ੍ਥੂਨਂ ਇਤਰੀਤਰਭਾਵੇਨ ਸੁਖਵਿਸੇਸਸਞ੍ਞਾ ਜਾਯਮਾਨਾ ਕਤਮਸ੍ਸ ਦੁਕ੍ਖਵਿਸੇਸਸ੍ਸ ਅਪਗਮਨੇ ਘਾਨਜਿਵ੍ਹਾਕਾਯਦ੍ਵਾਰੇਸੁ, ਸੋਤਦ੍ਵਾਰੇ ਚ ਦਿਬ੍ਬਸਙ੍ਗੀਤਸਦਿਸਪਞ੍ਚਙ੍ਗਿਕਤੂਰਿਯਸਦ੍ਦਾਵਧਾਰਣੇ. ਤਸ੍ਮਾ ਨ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯਮੇਵ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਰਾਪਗਮੇ ਸੁਖਸਞ੍ਞਾ, ਨਾਪਿ ਕੇਵਲੇ ਦੁਕ੍ਖਾਪਗਮਮਤ੍ਤੇਤਿ ਆਗਮਤੋ ਯੁਤ੍ਤਿਤੋਪਿ ਵਵਤ੍ਥਿਤਾ ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾਤਿ ਭਗਵਤੋ ਵੇਦਨਤ੍ਤਯਦੇਸਨਾ ਨੀਤਤ੍ਥਾਯੇਵ, ਨ ਨੇਯ੍ਯਤ੍ਥਾਤਿ ਸਞ੍ਞਾਪੇਤਬ੍ਬਂ. ਏਵਞ੍ਚੇਤਂ ਉਪੇਤਿ, ਇਚ੍ਚੇਤਂ ਕੁਸਲਂ, ਨੋ ਚੇ, ਕਮ੍ਮਂ ਕਤ੍ਵਾ ਉਯ੍ਯੋਜੇਤਬ੍ਬੋ ‘‘ਗਚ੍ਛ ਯਥਾਸੁਖ’’ਨ੍ਤਿ.

ਏਵਮੇਤਾ ਅਞ੍ਞਮਞ੍ਞਪਟਿਪਕ੍ਖਸਭਾਵਵਵਤ੍ਥਿਤਲਕ੍ਖਣਾ ਏਵ ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ ਭਗਵਤਾ ਦੇਸਿਤਾ. ਤਞ੍ਚ ਖੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਿਕਾਨਂ ਯੋਗਾਵਚਰਾਨਂ ਵੇਦਨਾਮੁਖੇਨ ਅਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਦਸ੍ਸਨਤ੍ਥਂ. ਦੁਵਿਧਞ੍ਹਿ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ, ਅਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਭਗਵਾ ਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਕਥੇਨ੍ਤੋ ਸਙ੍ਖੇਪਮਨਸਿਕਾਰਵਸੇਨ ਵਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਮਨਸਿਕਾਰਵਸੇਨ ਵਾ ਚਤੁਧਾਤੁਵਵਤ੍ਥਾਨਾਦਿਵਸੇਨ ਵਾ ਕਥੇਤਿ. ਅਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਪਨ ਕਥੇਨ੍ਤੋ ਫਸ੍ਸਵਸੇਨ ਵਾ ਵੇਦਨਾਵਸੇਨ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਵਸੇਨ ਵਾ ਕਥੇਤਿ. ਏਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਹਿ ਆਪਾਥਗਤੇ ਆਰਮ੍ਮਣੇ ਆਵਜ੍ਜਤੋ ਤਤ੍ਥ ਚਿਤ੍ਤਚੇਤਸਿਕਾਨਂ ਪਠਮਾਭਿਨਿਪਾਤੋ ਫਸ੍ਸੋ ਤਂ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਫੁਸਨ੍ਤੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨੋ ਪਾਕਟੋ ਹੋਤਿ, ਏਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਤਂ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਅਨੁਭਵਨ੍ਤੀ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾ ਵੇਦਨਾ ਪਾਕਟਾ ਹੋਤਿ, ਏਕਚ੍ਚਸ੍ਸ ਤਂ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਪਾਕਟਂ ਹੋਤਿ. ਇਤਿ ਤੇਸਂ ਤੇਸਂ ਪੁਗ੍ਗਲਾਨਂ ਅਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਯਥਾਪਾਕਟਂ ਫਸ੍ਸਾਦਿਮੁਖੇਨ ਤਿਧਾ ਅਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਕਥੇਤਿ.

ਤਤ੍ਥ ਯਸ੍ਸ ਫਸ੍ਸੋ ਪਾਕਟੋ ਹੋਤਿ, ਸੋਪਿ ‘‘ਨ ਕੇਵਲਂ ਫਸ੍ਸੋਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਤੇਨ ਸਦ੍ਧਿਂ ਤਦੇਵ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਅਨੁਭਵਮਾਨਾ ਵੇਦਨਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਸਞ੍ਜਾਨਮਾਨਾ ਸਞ੍ਞਾਪਿ, ਚੇਤਯਮਾਨਾ ਚੇਤਨਾਪਿ, ਵਿਜਾਨਮਾਨਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਮ੍ਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਫਸ੍ਸਪਞ੍ਚਮਕੇਯੇਵ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਯਸ੍ਸ ਵੇਦਨਾ ਪਾਕਟਾ ਹੋਤਿ, ਸੋਪਿ ‘‘ਨ ਕੇਵਲਂ ਵੇਦਨਾਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਤਾਯ ਸਦ੍ਧਿਂ ਫੁਸਮਾਨੋ ਫਸ੍ਸੋਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਸਞ੍ਜਾਨਮਾਨਾ ਸਞ੍ਞਾਪਿ, ਚੇਤਯਮਾਨਾ ਚੇਤਨਾਪਿ, ਵਿਜਾਨਮਾਨਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਮ੍ਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਫਸ੍ਸਪਞ੍ਚਮਕੇਯੇਵ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਯਸ੍ਸ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਪਾਕਟਂ ਹੋਤਿ, ਸੋਪਿ ‘‘ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਮੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਤੇਨ ਸਦ੍ਧਿਂ ਤਦੇਵਾਰਮ੍ਮਣਂ ਫੁਸਮਾਨੋ ਫਸ੍ਸੋਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਅਨੁਭਵਮਾਨਾ ਵੇਦਨਾਪਿ, ਸਞ੍ਜਾਨਮਾਨਾ ਸਞ੍ਞਾਪਿ, ਚੇਤਯਮਾਨਾ ਚੇਤਨਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਫਸ੍ਸਪਞ੍ਚਮਕੇਯੇਵ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ.

ਸੋ ‘‘ਇਮੇ ਫਸ੍ਸਪਞ੍ਚਮਕਾ ਧਮ੍ਮਾ ਕਿਂਨਿਸ੍ਸਿਤਾ’’ਤਿ ਉਪਧਾਰੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਵਤ੍ਥੁਨਿਸ੍ਸਿਤਾ’’ਤਿ ਪਜਾਨਾਤਿ. ਵਤ੍ਥੁ ਨਾਮ ਕਰਜਕਾਯੋ. ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਇਦਞ੍ਚ ਪਨ ਮੇ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਏਤ੍ਥਸਿਤਂ ਏਤ੍ਥਪਟਿਬਦ੍ਧ’’ਨ੍ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੧.੨੩੫; ਮ. ਨਿ. ੨.੨੫੨). ਸੋ ਅਤ੍ਥਤੋ ਭੂਤਾ ਚੇਵ ਉਪਾਦਾਰੂਪਾਨਿ ਚ, ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਵਤ੍ਥੁ ਰੂਪਂ, ਫਸ੍ਸਪਞ੍ਚਮਕਾ ਨਾਮਨ੍ਤਿ ਨਾਮਰੂਪਮਤ੍ਤਮੇਵ ਪਸ੍ਸਤਿ. ਰੂਪਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੋ, ਨਾਮਂ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਅਰੂਪਿਨੋ ਖਨ੍ਧਾਤਿ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਮਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਨਾਮਰੂਪਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤਾ ਹਿ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾ, ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਵਿਨਿਮੁਤ੍ਤਂ ਵਾ ਨਾਮਰੂਪਂ ਨਤ੍ਥਿ. ਸੋ ‘‘ਇਮੇ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਕਿਂਹੇਤੁਕਾ’’ਤਿ ਉਪਪਰਿਕ੍ਖਨ੍ਤੋ ‘‘ਅਵਿਜ੍ਜਾਦਿਹੇਤੁਕਾ’’ਤਿ, ਤਤੋ ‘‘ਪਚ੍ਚਯੋ ਚੇਵ ਪਚ੍ਚਯੁਪ੍ਪਨ੍ਨਞ੍ਚ ਇਦਂ, ਅਞ੍ਞੋ ਸਤ੍ਤੋ ਵਾ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਵਾ ਨਤ੍ਥਿ, ਸੁਦ੍ਧਸਙ੍ਖਾਰਪੁਞ੍ਜਮਤ੍ਤਮੇਵਾ’’ਤਿ ਸਪ੍ਪਚ੍ਚਯਨਾਮਰੂਪਵਸੇਨ ਤਿਲਕ੍ਖਣਂ ਆਰੋਪੇਤ੍ਵਾ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ‘‘ਅਨਿਚ੍ਚਂ ਦੁਕ੍ਖਮਨਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਸਮ੍ਮਸਨ੍ਤੋ ਵਿਚਰਤਿ. ਸੋ ‘‘ਅਜ੍ਜ ਅਜ੍ਜਾ’’ਤਿ ਪਟਿਵੇਧਂ ਆਕਙ੍ਖਮਾਨੋ ਤਥਾਰੂਪੇ ਸਮਯੇ ਉਤੁਸਪ੍ਪਾਯਂ, ਪੁਗ੍ਗਲਸਪ੍ਪਾਯਂ, ਭੋਜਨਸਪ੍ਪਾਯਂ, ਧਮ੍ਮਸ੍ਸਵਨਸਪ੍ਪਾਯਂ ਵਾ ਲਭਿਤ੍ਵਾ ਏਕਪਲ੍ਲਙ੍ਕੇਨ ਨਿਸਿਨ੍ਨੋਵ ਵਿਪਸ੍ਸਨਂ ਮਤ੍ਥਕਂ ਪਾਪੇਤ੍ਵਾ ਅਰਹਤ੍ਤੇ ਪਤਿਟ੍ਠਾਤਿ. ਏਵਂ ਇਮੇਸਂ ਤਿਣ੍ਣਂ ਜਨਾਨਂ ਯਾਵ ਅਰਹਤ੍ਤਾ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਇਧ ਪਨ ਭਗਵਾ ਵੇਦਨਾਵਸੇਨ ਬੁਜ੍ਝਨਕਾਨਂ ਅਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਅਰੂਪਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਕਥੇਨ੍ਤੋ ਵੇਦਨਾਵਸੇਨ ਕਥੇਸਿ. ਤਤ੍ਥ –

‘‘ਲਕ੍ਖਣਞ੍ਚ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਂ, ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ ਅਨੁਸਯੋ ਤਥਾ;

ਠਾਨਂ ਪਵਤ੍ਤਿਕਾਲੋ ਚ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਞ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾਦਿਤਾ’’ਤਿ. –

ਇਦਂ ਪਕਿਣ੍ਣਕਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ – ਤਤ੍ਥ ਲਕ੍ਖਣਂ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਮੇਵ. ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਫਸ੍ਸੋ. ‘‘ਫਸ੍ਸਪਚ੍ਚਯਾ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ ਹਿ ਵਚਨਤੋ ਫਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾਯ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਂ. ਤਥਾ ਹਿ ਸੋ ਵੇਦਨਾਧਿਟ੍ਠਾਨਭਾਵਤੋ ਨਿਚ੍ਚਮ੍ਮਗਾਵੀਉਪਮਾਯ ਉਪਮਿਤੋ. ਤਤ੍ਥ ਸੁਖਵੇਦਨੀਯੋ ਫਸ੍ਸੋ ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਂ, ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨੀਯੋ ਫਸ੍ਸੋ ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਵੇਦਨੀਯੋ ਫਸ੍ਸੋ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਂ, ਆਸਨ੍ਨਕਾਰਣਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਵੇਦਨਾ ਕਸ੍ਸ ਪਦਟ੍ਠਾਨਂ? ‘‘ਵੇਦਨਾਪਚ੍ਚਯਾ ਤਣ੍ਹਾ’’ਤਿ ਵਚਨਤੋ ਤਣ੍ਹਾਯ ਪਦਟ੍ਠਾਨਂ ਅਭਿਪਤ੍ਥਨੀਯਭਾਵਤੋ. ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਤਾਵ ਤਣ੍ਹਾਯ ਪਦਟ੍ਠਾਨਂ ਹੋਤੁ, ਇਤਰਾ ਪਨ ਕਥਨ੍ਤਿ? ਵੁਚ੍ਚਤੇ ਸੁਖਸਮਙ੍ਗੀਪਿ ਤਾਵ ਤਂਸਦਿਸਂ ਤਤੋ ਵਾ ਉਤ੍ਤਰਿਤਰਂ ਸੁਖਂ ਅਭਿਪਤ੍ਥੇਤਿ, ਕਿਮਙ੍ਗ ਪਨ ਦੁਕ੍ਖਸਮਙ੍ਗੀਭੂਤੋ. ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਚ ਸਨ੍ਤਭਾਵੇਨ ਸੁਖਮਿਚ੍ਚੇਵ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਤਿਸ੍ਸੋਪਿ ਵੇਦਨਾ ਤਣ੍ਹਾਯ ਪਦਟ੍ਠਾਨਂ.

ਉਪ੍ਪਤ੍ਤੀਤਿ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ. ਇਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਭੂਤਾ ਹਿ ਸਤ੍ਤਸਙ੍ਖਾਰਾ ਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ, ਤੇ ਏਵ ਅਨਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਭੂਤਾ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ, ਮਜ੍ਝਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਭੂਤਾ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ. ਵਿਪਾਕਤੋ ਤਦਾਕਾਰਗ੍ਗਹਣਤੋ ਚੇਤ੍ਥ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਅਨੁਸਯੋਤਿ ਇਮਾਸੁ ਤੀਸੁ ਵੇਦਨਾਸੁ ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਰਾਗਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਪਟਿਘਾਨੁਸਯੋ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਅਵਿਜ੍ਜਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤਿ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਸੁਖਾਯ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਵੇਦਨਾਯ ਰਾਗਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤੀ’’ਤਿਆਦਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੫).

ਦਿਟ੍ਠਿਮਾਨਾਨੁਸਯਾ ਚੇਤ੍ਥ ਰਾਗਪਕ੍ਖਿਯਾ ਕਾਤਬ੍ਬਾ. ਸੁਖਾਭਿਨਨ੍ਦਨੇਨ ਹਿ ਦਿਟ੍ਠਿਗਤਿਕਾ ‘‘ਸਸ੍ਸਤ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ ਸਕ੍ਕਾਯੇ ਅਭਿਨਿਵਿਸਨ੍ਤਿ, ਮਾਨਜਾਤਿਕਾ ਚ ਮਾਨਂ ਜਪ੍ਪੇਨ੍ਤਿ ‘‘ਸੇਯ੍ਯੋਹਮਸ੍ਮੀ’’ਤਿਆਦਿਨਾ. ਵਿਚਿਕਿਚ੍ਛਾਨੁਸਯੋ ਪਨ ਅਵਿਜ੍ਜਾਪਕ੍ਖਿਕੋ ਕਾਤਬ੍ਬੋ. ਤਥਾ ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਪਟਿਚ੍ਚਸਮੁਪ੍ਪਾਦਵਿਭਙ੍ਗੇ (ਵਿਭ. ੨੮੮-੨੮੯) ‘‘ਵੇਦਨਾਪਚ੍ਚਯਾ ਵਿਚਿਕਿਚ੍ਛਾ’’ਤਿ. ਅਨੁਸਯਾਨਞ੍ਚ ਤਤ੍ਥ ਤਤ੍ਥ ਸਨ੍ਤਾਨੇ ਅਪ੍ਪਹੀਨਭਾਵੇਨ ਥਾਮਗਮਨਂ. ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਰਾਗਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤੀ’’ਤਿ ਮਗ੍ਗੇਨ ਅਪ੍ਪਹੀਨਤ੍ਤਾ ਅਨੁਰੂਪਕਾਰਣਲਾਭੇ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਾਰਹੋ ਰਾਗੋ, ਤਤ੍ਥ ਸਯਿਤੋ ਵਿਯ ਹੋਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਸ ਨਯੋ ਸੇਸੇਸੁਪਿ.

ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਕਾਯੋ ਚਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਵੇਦਨਾਯ ਠਾਨਂ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ – ‘‘ਯਂ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਕਾਯਿਕਂ ਸੁਖਂ ਕਾਯਸਮ੍ਫਸ੍ਸਜਂ ਸਾਤਂ ਸੁਖਂ ਵੇਦਯਿਤਂ (ਧ. ਸ. ੪੪੯). ਯਂ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਮਯੇ ਚੇਤਸਿਕਂ ਸੁਖਂ ਚੇਤੋਸਮ੍ਫਸ੍ਸਜਂ ਸਾਤਂ ਸੁਖਂ ਵੇਦਯਿਤ’’ਨ੍ਤਿ (ਧ. ਸ. ੪੭੧) ਚ.

ਪਵਤ੍ਤਿਕਾਲੋਤਿ ਪਵਤ੍ਤਿਕ੍ਖਣੋ, ਪਵਤ੍ਤਨਾਕਲਨਞ੍ਚ. ਪਵਤ੍ਤਿਕ੍ਖਣੇਨ ਹਿ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਨਂ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਵਵਤ੍ਥਿਤੋ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਸੁਖਾ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਵੇਦਨਾ ਠਿਤਿਸੁਖਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਵੇਦਨਾ ਠਿਤਿਦੁਕ੍ਖਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਸੁਖਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੫).

ਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਅਤ੍ਥਿਭਾਵੋ ਸੁਖਂ, ਨਤ੍ਥਿਭਾਵੋ ਦੁਕ੍ਖਂ. ਦੁਕ੍ਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਅਤ੍ਥਿਭਾਵੋ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਨਤ੍ਥਿਭਾਵੋ ਸੁਖਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਯ ਵੇਦਨਾਯ ਪਵਤ੍ਤਨਾਕਲਨਂ ਪਵਤ੍ਤਿਯਾ ਆਕਲਨਂ ਅਨਾਕਲਨਞ੍ਚ ਜਾਨਨਂ ਅਜਾਨਨਞ੍ਚ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਭਾਵਵਵਤ੍ਥਾਨਂ. ਵੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਚੇਤਂ –

‘‘ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਵੇਦਨਾ ਞਾਣਸੁਖਾ ਅਞ੍ਞਾਣਦੁਕ੍ਖਾ’’ਤਿ.

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਏਤਾ ਹਿ ਸੁਖਾਦਯੋ ਤਿਸ੍ਸੋ ਵੇਦਨਾ ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਦੁਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਸੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਉਪੇਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਧਿਪਤੇਯ੍ਯਟ੍ਠੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤੋ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਿਭਤ੍ਤਾ. ਕਾਯਿਕਞ੍ਹਿ ਸਾਤਂ ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਅਸਾਤਂ ਦੁਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ. ਮਾਨਸਂ ਪਨ ਸਾਤਂ ਸੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ, ਅਸਾਤਂ ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ. ਦੁਵਿਧਮ੍ਪਿ ਨੇਵ ਸਾਤਂ ਨਾਸਾਤਂ ਉਪੇਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ. ਕਿਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਕਾਰਣਂ – ਯਥਾ ਕਾਯਿਕਚੇਤਸਿਕਾ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾ ‘‘ਸੁਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਦੁਕ੍ਖਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਦੋਮਨਸ੍ਸਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯ’’ਨ੍ਤਿ ਵਿਭਜਿਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਾ, ਨ ਏਵਂ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਤਿ? ਭੇਦਾਭਾਵਤੋ. ਯਥੇਵ ਹਿ ਅਨੁਗ੍ਗਹਸਭਾਵਾ ਬਾਧਕਸਭਾਵਾ ਚ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾ ਅਞ੍ਞਥਾ ਕਾਯਸ੍ਸ ਅਨੁਗ੍ਗਹਂ ਬਾਧਕਞ੍ਚ ਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਚ ਅਞ੍ਞਥਾ, ਨ ਏਵਂ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਭੇਦਾਭਾਵਤੋ ਵਿਭਜਿਤ੍ਵਾ ਨ ਵੁਤ੍ਤਾ.

ਦ੍ਵਿਧਾਦਿਤਾਤਿ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਹਿ ਵੇਦਨਾ ਵੇਦਯਿਤਟ੍ਠੇਨ ਏਕਵਿਧਾਪਿ ਨਿਸ੍ਸਯਭੇਦੇਨ ਦੁਵਿਧਾ – ਕਾਯਿਕਾ ਚੇਤਸਿਕਾਤਿ, ਸੁਖਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਤਿ ਤਿਵਿਧਾ, ਚਤੁਯੋਨਿਵਸੇਨ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਸੇਨ, ਗਤਿਵਸੇਨ ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ, ਦ੍ਵਾਰਵਸੇਨ ਚ ਆਰਮ੍ਮਣਵਸੇਨ ਚ ਛਬ੍ਬਿਧਾ, ਸਤ੍ਤਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁਯੋਗੇਨ ਸਤ੍ਤਵਿਧਾ, ਅਟ੍ਠਲੋਕਧਮ੍ਮਪਚ੍ਚਯਤਾਯ ਅਟ੍ਠਵਿਧਾ, ਸੁਖਾਦੀਨਂ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਅਤੀਤਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਨਵਵਿਧਾ, ਤਾ ਏਵ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਬਹਿਦ੍ਧਾਭੇਦੇਨ ਅਟ੍ਠਾਰਸਵਿਧਾ, ਤਥਾ ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਛਸੁ ਆਰਮ੍ਮਣੇਸੁ ਏਕੇਕਸ੍ਮਿਂ ਸੁਖਾਦਿਵਸੇਨ ਤਿਸ੍ਸੋ ਤਿਸ੍ਸੋ ਕਤ੍ਵਾ. ਰੂਪਾਰਮ੍ਮਣਸ੍ਮਿਞ੍ਹਿ ਸੁਖਾਪਿ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਾਪਿ, ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾਪਿ, ਏਵਂ ਇਤਰੇਸੁਪਿ. ਅਥ ਵਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸਮਨੋਪਵਿਚਾਰਵਸੇਨ ਅਟ੍ਠਾਰਸ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹਿ –

‘‘ਚਕ੍ਖੁਨਾ ਰੂਪਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਸੋਮਨਸ੍ਸਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਰੂਪਂ ਉਪਵਿਚਰਤਿ, ਦੋਮਨਸ੍ਸਟ੍ਠਾਨਿਯਂ, ਉਪੇਕ੍ਖਾਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਰੂਪਂ ਉਪਵਿਚਰਤਿ, ਸੋਤੇਨ ਸਦ੍ਦਂ…ਪੇ… ਮਨਸਾ ਧਮ੍ਮਂ ਵਿਞ੍ਞਾਯ ਸੋਮਨਸ੍ਸਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਧਮ੍ਮਂ ਉਪਵਿਚਰਤਿ, ਦੋਮਨਸ੍ਸਟ੍ਠਾਨਿਯਂ, ਉਪੇਕ੍ਖਾਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਧਮ੍ਮਂ ਉਪਵਿਚਰਤੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੩.੬੨).

ਏਵਂ ਅਟ੍ਠਾਰਸਵਿਧਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤਥਾ ਛ ਗੇਹਸ੍ਸਿਤਾਨਿ ਸੋਮਨਸ੍ਸਾਨਿ, ਛ ਗੇਹਸ੍ਸਿਤਾਨਿ ਦੋਮਨਸ੍ਸਾਨਿ, ਛ ਗੇਹਸ੍ਸਿਤਾ ਉਪੇਕ੍ਖਾ, ਤਥਾ ਨੇਕ੍ਖਮ੍ਮਸ੍ਸਿਤਾ ਸੋਮਨਸ੍ਸਾਦਯੋਤਿ ਏਵਂ ਛਤ੍ਤਿਂਸਵਿਧਾ. ਅਤੀਤੇ ਛਤ੍ਤਿਂਸ, ਅਨਾਗਤੇ ਛਤ੍ਤਿਂਸ, ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨੇ ਛਤ੍ਤਿਂਸਾਤਿ ਅਟ੍ਠੁਤ੍ਤਰਸਤਮ੍ਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ. ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਦ੍ਵਿਧਾਦਿਤਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ.

ਪਕਿਣ੍ਣਕਕਥਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਗਾਥਾਸੁ ਸਮਾਹਿਤੋਤਿ ਉਪਚਾਰਪ੍ਪਨਾਭੇਦੇਨ ਸਮਾਧਿਨਾ ਸਮਾਹਿਤੋ. ਤੇਨ ਸਮਥਭਾਵਨਾਨੁਯੋਗਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਸਮ੍ਪਜਾਨੋਤਿ ਸਾਤ੍ਥਕਸਮ੍ਪਜਞ੍ਞਾਦਿਨਾ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧੇਨ ਸਮ੍ਪਜਞ੍ਞੇਨ ਸਮ੍ਪਜਾਨੋ. ਤੇਨ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਨੁਯੋਗਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਸਤੋਤਿ ਸਤੋਕਾਰੀ. ਤੇਨ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਾਨਯੇਨ ਧਮ੍ਮਾ ਭਾਵਨਾਪਾਰਿਪੂਰਿਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ. ਤੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤਤ੍ਤਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਵੇਦਨਾ ਚ ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ‘‘ਇਮਾ ਵੇਦਨਾ, ਏਤ੍ਤਕਾ ਵੇਦਨਾ’’ਤਿ ਸਭਾਵਤੋ ਵਿਭਾਗਤੋ ‘‘ਅਨਿਚ੍ਚਾ ਦੁਕ੍ਖਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਧਮ੍ਮਾ’’ਤਿ ਅਨਿਚ੍ਚਾਦਿਲਕ੍ਖਣਤੋ ਚ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੇ ਤੀਹਿ ਪਰਿਞ੍ਞਾਹਿ ਪਰਿਜਾਨਨ੍ਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨਂ ਵਡ੍ਢੇਤ੍ਵਾ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੇਨ ਪਰਿਞ੍ਞਾਪਟਿਵੇਧੇਨ ਪਜਾਨਾਤਿ. ਵੇਦਨਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਂ. ਯਤ੍ਥ ਚੇਤਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਵੇਦਨਾ ਯਤ੍ਥ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਨਿਰੋਧਸਚ੍ਚਂ. ਖਯਗਾਮਿਨਨ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਨਂ ਖਯਗਾਮਿਨਂ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ. ਵੇਦਨਾਨਂ ਖਯਾਤਿ ਏਵਂ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਸਚ੍ਚਾਨਿ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਨ੍ਤੇਨ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੇਨ ਵੇਦਨਾਨਂ ਅਨੁਪ੍ਪਾਦਨਿਰੋਧਾ. ਨਿਚ੍ਛਾਤੋ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤੋਤਿ ਨਿਤ੍ਤਣ੍ਹੋ, ਪਹੀਨਤਣ੍ਹੋ, ਕਿਲੇਸਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨੇਨ, ਖਨ੍ਧਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨੇਨ ਚ ਪਰਿਨਿਬ੍ਬੁਤੋ ਹੋਤਿ.

ਤਤਿਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੪. ਦੁਤਿਯਵੇਦਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੩. ਚਤੁਤ੍ਥੇ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਤਿ ਸੁਖਵੇਦਨਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਵਸੇਨ ਦੁਕ੍ਖਾਤਿ ਞਾਣਚਕ੍ਖੁਨਾ ਪਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਾ. ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾਤਿ ਦੁਨ੍ਨੀਹਰਣਟ੍ਠੇਨ ਅਨ੍ਤੋਤੁਦਨਟ੍ਠੇਨ ਪੀਲ਼ਨਟ੍ਠੇਨ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਭਾਵੇਨ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਨ੍ਤਿ ਪਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਾ. ਅਨਿਚ੍ਚਤੋਤਿ ਹੁਤ੍ਵਾ ਅਭਾਵਤੋ ਉਦਯਬ੍ਬਯਵਨ੍ਤਤੋ ਤਾਵਕਾਲਿਕਤੋ ਨਿਚ੍ਚਪਟਿਪਕ੍ਖਤੋ ਚ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਾਤਿ ਪਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਾ. ਕਾਮਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਪਸ੍ਸਿਤਬ੍ਬਾ, ਅਨਿਚ੍ਚਦਸ੍ਸਨਤੋ ਪਨ ਸਾਤਿਸਯਂ ਵਿਰਾਗਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਦਸ੍ਸਨਨ੍ਤਿ ਇਮਮਤ੍ਥਂ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ਸਤ੍ਥਾ ‘‘ਸੁਖਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਆਹ. ਅਥ ਵਾ ਯਤ੍ਥ ਪੁਥੁਜ੍ਜਨਾ ਸੁਖਾਭਿਨਿਵੇਸਿਨੋ, ਤਤ੍ਥ ਨਿਬ੍ਬੇਦਜਨਨਤ੍ਥਂ ਤਥਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤੇਨਸ੍ਸਾ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ. ਯਦਨਿਚ੍ਚਂ, ਤਂ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ‘‘ਸੁਖਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਵਤ੍ਵਾ ‘‘ਸੁਖਾਪਿ ਤਾਵ ਏਦਿਸੀ, ਦੁਕ੍ਖਾ ਨੁ ਖੋ ਕੀਦਿਸੀ’’ਤਿ ਚਿਨ੍ਤੇਨ੍ਤਾਨਂ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ‘‘ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਆਹ, ਇਤਰਾ ਪਨ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਤਾਯ ਏਵ ਦੁਕ੍ਖਾਤਿ ਦਸ੍ਸੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਅਵੋਚ.

ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਰਾਗਸ੍ਸ ਸਮੁਗ੍ਘਾਤਨੂਪਾਯੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ. ਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਹਿ ਰਾਗਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤਿ. ‘‘ਦੁਕ੍ਖਾ ਵੇਦਨਾ ਸਲ੍ਲਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਦੋਸਸ੍ਸ ਸਮੁਗ੍ਘਾਤਨੂਪਾਯੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ. ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾਯ ਹਿ ਪਟਿਘਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤਿ. ‘‘ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਮੋਹਸ੍ਸ ਸਮੁਗ੍ਘਾਤਨੂਪਾਯੋ ਦਸ੍ਸਿਤੋ. ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਵੇਦਨਾਯ ਹਿ ਅਵਿਜ੍ਜਾਨੁਸਯੋ ਅਨੁਸੇਤਿ.

ਤਥਾ ਪਠਮੇਨ ਤਣ੍ਹਾਸਂਕਿਲੇਸਸ੍ਸ ਪਹਾਨਂ ਦਸ੍ਸਿਤਂ ਤਸ੍ਸ ਸੁਖਸ੍ਸਾਦਹੇਤੁਕਤ੍ਤਾ, ਦੁਤਿਯੇਨ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਸਂਕਿਲੇਸਸ੍ਸ ਪਹਾਨਂ. ਯਥਾਭੂਤਞ੍ਹਿ ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਪਰਿਜਾਨਨ੍ਤਾ ਤਸ੍ਸ ਪਰਿਹਰਣਤ੍ਥਂ ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਂ ਚਰਨ੍ਤਿ. ਤਤਿਯੇਨ ਦਿਟ੍ਠਿਸਂਕਿਲੇਸਸ੍ਸ ਪਹਾਨਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤਸ੍ਸ ਦਿਟ੍ਠਿਸਂਕਿਲੇਸਾਭਾਵਤੋ ਅਵਿਜ੍ਜਾਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਦਿਟ੍ਠਿਸਂਕਿਲੇਸਸ੍ਸ, ਅਵਿਜ੍ਜਾਨਿਮਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਾ ਵੇਦਨਾ. ਪਠਮੇਨ ਵਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਦੁਕ੍ਖਪਰਿਞ੍ਞਾ, ਦੁਤਿਯੇਨ ਦੁਕ੍ਖਦੁਕ੍ਖਪਰਿਞ੍ਞਾ, ਤਤਿਯੇਨ ਸਙ੍ਖਾਰਦੁਕ੍ਖਪਰਿਞ੍ਞਾ. ਪਠਮੇਨ ਵਾ ਇਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਪਰਿਞ੍ਞਾ, ਦੁਤਿਯੇਨ ਅਨਿਟ੍ਠਾਰਮ੍ਮਣਪਰਿਞ੍ਞਾ, ਤਤਿਯੇਨ ਮਜ੍ਝਤ੍ਤਾਰਮ੍ਮਣਪਰਿਞ੍ਞਾ. ਵਿਰਤ੍ਤੇਸੁ ਹਿ ਤਦਾਰਮ੍ਮਣਧਮ੍ਮੇਸੁ ਆਰਮ੍ਮਣਾਨਿਪਿ ਵਿਰਤ੍ਤਾਨੇਵ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ. ਪਠਮੇਨ ਵਾ ਰਾਗਪ੍ਪਹਾਨਪਰਿਕਿਤ੍ਤਨੇਨ ਦੁਕ੍ਖਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਯ ਅਪ੍ਪਣਿਹਿਤਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਦੀਪਿਤੋ ਹੋਤਿ, ਦੁਤਿਯੇਨ ਦੋਸਪ੍ਪਹਾਨਪਰਿਕਿਤ੍ਤਨੇਨ ਅਨਿਚ੍ਚਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਯ ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਵਿਮੋਕ੍ਖੋ, ਤਤਿਯੇਨ ਮੋਹਪ੍ਪਹਾਨਪਰਿਕਿਤ੍ਤਨੇਨ ਅਨਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਯ ਸੁਞ੍ਞਤਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਦੀਪਿਤੋ ਹੋਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਯਤੋਤਿ ਯਦਾ, ਯਸ੍ਮਾ ਵਾ. ਅਰਿਯੋਤਿ ਕਿਲੇਸੇਹਿ ਆਰਕਾ ਠਿਤੋ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧੋ. ਸਮ੍ਮਦ੍ਦਸੋਤਿ ਸਬ੍ਬਾਸਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਵਾ ਸਚ੍ਚਾਨਂ ਅਵਿਪਰੀਤਦਸ੍ਸਾਵੀ. ਅਚ੍ਛੇਚ੍ਛਿ ਤਣ੍ਹਨ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਮੂਲਕਂ ਤਣ੍ਹਂ ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗੇਨ ਛਿਨ੍ਦਿ, ਅਨਵਸੇਸਤੋ ਸਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਦਿ. ਵਿਵਤ੍ਤਯਿ ਸਂਯੋਜਨਨ੍ਤਿ ਦਸਵਿਧਂ ਸਂਯੋਜਨਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤਯਿ, ਨਿਮ੍ਮੂਲਮਕਾਸਿ. ਸਮ੍ਮਾਤਿ ਹੇਤੁਨਾ ਕਾਰਣੇਨ. ਮਾਨਾਭਿਸਮਯਾਤਿ ਮਾਨਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਨਾਭਿਸਮਯਾ, ਪਹਾਨਾਭਿਸਮਯਾ ਵਾ. ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗੋ ਹਿ ਕਿਚ੍ਚਵਸੇਨ ਮਾਨਂ ਪਸ੍ਸਤਿ, ਅਯਮਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਨਾਭਿਸਮਯੋ. ਤੇਨ ਦਿਟ੍ਠੋ ਪਨ ਸੋ ਤਾਵਦੇਵ ਪਹੀਯਤਿ ਦਿਟ੍ਠਵਿਸੇਨ ਦਿਟ੍ਠਸਤ੍ਤਾਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਵਿਯ, ਅਯਮਸ੍ਸ ਪਹਾਨਾਭਿਸਮਯੋ. ਅਨ੍ਤਮਕਾਸਿ ਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸਾਤਿ ਏਵਂ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗੇਨ ਮਾਨਸ੍ਸ ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ ਪਹੀਨਤ੍ਤਾ ਚ ਸਬ੍ਬਸ੍ਸੇਵ ਵਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖਸ੍ਸ ਕੋਟਿਸਙ੍ਖਾਤਂ ਅਨ੍ਤਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਂ ਪਰਿਵਟੁਮਂ ਅਕਾਸਿ, ਅਨ੍ਤਿਮਸਮੁਸ੍ਸਯਮਤ੍ਤਾਵਸੇਸਂ ਦੁਕ੍ਖਮਕਾਸੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ.

ਗਾਥਾਸੁ ਯੋਤਿ ਯੋ ਅਰਿਯਸਾਵਕੋ. ਅਦ੍ਦਾਤਿ ਅਦ੍ਦਸ, ਸੁਖਵੇਦਨਂ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਪਸ੍ਸੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸੁਖਵੇਦਨਾ ਹਿ ਵਿਸਮਿਸ੍ਸਂ ਵਿਯ ਭੋਜਨਂ ਪਰਿਭੋਗਕਾਲੇ ਅਸ੍ਸਾਦਂ ਦਦਮਾਨਾ ਵਿਪਰਿਣਾਮਕਾਲੇ ਦੁਕ੍ਖਾਯੇਵਾਤਿ. ਦੁਕ੍ਖਮਦ੍ਦਕ੍ਖਿ ਸਲ੍ਲਤੋਤਿ ਯਥਾ ਸਲ੍ਲਂ ਸਰੀਰਂ ਅਨੁਪਵਿਸਨ੍ਤਮ੍ਪਿ ਪਵਿਟ੍ਠਮ੍ਪਿ ਉਦ੍ਧਰਿਯਮਾਨਮ੍ਪਿ ਪੀਲ਼ਮੇਵ ਜਨੇਤਿ, ਏਵਂ ਦੁਕ੍ਖਵੇਦਨਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਾਪਿ ਠਿਤਿਪ੍ਪਤ੍ਤਾਪਿ ਭਿਜ੍ਜਮਾਨਾਪਿ ਵਿਬਾਧਤਿਯੇਵਾਤਿ ਤਂ ਸਲ੍ਲਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਦ੍ਦਕ੍ਖਿ ਨਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋਤਿ ਸੁਖਦੁਕ੍ਖਤੋ ਸਨ੍ਤਸਭਾਵਤਾਯ ਸਨ੍ਤਤਰਜਾਤਿਕਮ੍ਪਿ ਨਂ ਅਦੁਕ੍ਖਮਸੁਖਂ ਅਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿਕਤਾਯ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਪਸ੍ਸਿ.

ਸ ਵੇ ਸਮ੍ਮਦ੍ਦਸੋਤਿ ਸੋ ਏਵਂ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਵੇਦਨਾਨਂ ਸਮ੍ਮਦੇਵ ਦੁਕ੍ਖਾਦਿਤੋ ਦਸ੍ਸਾਵੀ. ਯਤੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾ. ਤਤ੍ਥਾਤਿ ਵੇਦਨਾਯਂ. ਵਿਮੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦਵਿਮੁਤ੍ਤਿਵਸੇਨ ਵਿਮੁਚ੍ਚਤਿ. ਇਦਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ – ਯਸ੍ਮਾ ਸੁਖਾਦੀਨਿ ਦੁਕ੍ਖਾਦਿਤੋ ਅਦ੍ਦਸ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਥ ਵੇਦਨਾਯ ਤਪ੍ਪਟਿਬਦ੍ਧਛਨ੍ਦਰਾਗਪ੍ਪਹਾਨੇਨ ਸਮੁਚ੍ਛੇਦਵਸੇਨ ਵਿਮੁਚ੍ਚਤਿ. ਯਂਸਦ੍ਦੇ ਹਿ ਵੁਤ੍ਤੇ ਤਂਸਦ੍ਦੋ ਆਹਰਿਤ੍ਵਾ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬੋ. ਅਥ ਵਾ ਯਤੋਤਿ ਕਾਯਵਾਚਾਚਿਤ੍ਤੇਹਿ ਸਂਯਤੋ ਯਤਤ੍ਤੋ, ਯਤਤਿ ਪਦਹਤੀਤਿ ਵਾ ਯਤੋ, ਆਯਤਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਭਿਞ੍ਞਾਵੋਸਿਤੋਤਿ ਵੇਦਨਾਮੁਖੇਨ ਚਤੁਸਚ੍ਚਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ ਭਾਵੇਤ੍ਵਾ ਛਟ੍ਠਾਭਿਞ੍ਞਾਯ ਪਰਿਯੋਸਿਤੋ ਕਤਕਿਚ੍ਚੋ. ਸਨ੍ਤੋਤਿ ਰਾਗਾਦਿਕਿਲੇਸਵੂਪਸਮੇਨ ਸਨ੍ਤੋ. ਯੋਗਾਤਿਗੋਤਿ ਕਾਮਯੋਗਾਦਿਂ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਮ੍ਪਿ ਯੋਗਂ ਅਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤੋ. ਉਭਯਹਿਤਮੁਨਨਤੋ ਮੁਨੀਤਿ.

ਚਤੁਤ੍ਥਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੫. ਪਠਮਏਸਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੪. ਪਞ੍ਚਮੇ ਏਸਨਾਤਿ ਗਵੇਸਨਾ ਪਰਿਯੇਸਨਾ ਮਗ੍ਗਨਾ. ਤਾ ਵਿਭਾਗਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਕਾਮੇਸਨਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਕਾਮੇਸਨਾਤਿ ਕਾਮਾਨਂ ਏਸਨਾ, ਕਾਮਸਙ੍ਖਾਤਾ ਵਾ ਏਸਨਾ ਕਾਮੇਸਨਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਕਾਮੇਸਨਾ? ਯੋ ਕਾਮੇਸੁ ਕਾਮਚ੍ਛਨ੍ਦੋ, ਕਾਮਰਾਗੋ, ਕਾਮਨਨ੍ਦੀ, ਕਾਮਸ੍ਨੇਹੋ, ਕਾਮਪਿਪਾਸਾ, ਕਾਮਮੁਚ੍ਛਾ, ਕਾਮਜ੍ਝੋਸਾਨਂ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਕਾਮੇਸਨਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੯੧੯).

ਤਸ੍ਮਾ ਕਾਮਰਾਗੋ ਕਾਮੇਸਨਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਭਵੇਸਨਾਯਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋ. ਵੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਚੇਤਂ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਭਵੇਸਨਾ? ਯੋ ਭਵੇਸੁ ਭਵਚ੍ਛਨ੍ਦੋ…ਪੇ… ਭਵਜ੍ਝੋਸਾਨਂ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਭਵੇਸਨਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੯੧੯).

ਤਸ੍ਮਾ ਭਵੇਸਨਰਾਗੋ ਰੂਪਾਰੂਪਭਵਪਤ੍ਥਨਾ ਭਵੇਸਨਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਸ੍ਸ ਏਸਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ? ਸਸ੍ਸਤੋ ਲੋਕੋਤਿ ਵਾ, ਅਸਸ੍ਸਤੋ ਲੋਕੋਤਿ ਵਾ, ਅਨ੍ਤਵਾ ਲੋਕੋਤਿ ਵਾ, ਅਨਨ੍ਤਵਾ ਲੋਕੋਤਿ ਵਾ, ਤਂ ਜੀਵਂ ਤਂ ਸਰੀਰਨ੍ਤਿ ਵਾ, ਅਞ੍ਞਂ ਜੀਵਂ ਅਞ੍ਞਂ ਸਰੀਰਨ੍ਤਿ ਵਾ, ਹੋਤਿ ਤਥਾਗਤੋ ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਵਾ, ਨ ਹੋਤਿ ਤਥਾਗਤੋ ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਵਾ, ਹੋਤਿ ਚ ਨ ਚ ਹੋਤਿ ਤਥਾਗਤੋ ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਵਾ, ਨੇਵ ਹੋਤਿ ਨ ਨ ਹੋਤਿ ਤਥਾਗਤੋ ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਵਾ, ਯਾ ਏਵਰੂਪਾ ਦਿਟ੍ਠਿ ਦਿਟ੍ਠਿਗਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਗਹਨਂ ਦਿਟ੍ਠਿਕਨ੍ਤਾਰੋ ਦਿਟ੍ਠਿਵਿਸੂਕਾਯਿਕਂ ਦਿਟ੍ਠਿਵਿਪ੍ਫਨ੍ਦਿਤਂ ਦਿਟ੍ਠਿਸਞ੍ਞੋਜਨਂ ਗਾਹੋ ਪਤਿਟ੍ਠਾਹੋ ਅਭਿਨਿਵੇਸੋ ਪਰਾਮਾਸੋ ਕੁਮ੍ਮਗ੍ਗੋ ਮਿਚ੍ਛਾਪਥੋ ਮਿਚ੍ਛਤ੍ਤਂ ਤਿਤ੍ਥਾਯਤਨਂ ਵਿਪਰਿਯੇਸਗ੍ਗਾਹੋ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੯੧੯).

ਤਸ੍ਮਾ ਦਿਟ੍ਠਿਗਤਸਮ੍ਮਤਸ੍ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯਸ੍ਸ ਏਸਨਾ ਦਿਟ੍ਠਿਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾਤਿ. ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਰਾਗਦਿਟ੍ਠਿਯੋ ਏਸਨਾਤਿ ਦਸ੍ਸਿਤਾ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਨ ਕੇਵਲਞ੍ਚ ਰਾਗਦਿਟ੍ਠਿਯੋਵ ਏਸਨਾ, ਤਦੇਕਟ੍ਠਂ ਕਮ੍ਮਮ੍ਪਿ. ਵੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਚੇਤਂ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਕਾਮੇਸਨਾ? ਕਾਮਰਾਗੋ ਤਦੇਕਟ੍ਠਂ ਅਕੁਸਲਂ ਕਾਯਕਮ੍ਮਂ ਵਚੀਕਮ੍ਮਂ ਮਨੋਕਮ੍ਮਂ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਕਾਮੇਸਨਾ. ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਭਵੇਸਨਾ? ਭਵਰਾਗੋ ਤਦੇਕਟ੍ਠਂ ਅਕੁਸਲਂ ਕਾਯਕਮ੍ਮਂ ਵਚੀਕਮ੍ਮਂ ਮਨੋਕਮ੍ਮਂ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਭਵੇਸਨਾ. ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ? ਅਨ੍ਤਗ੍ਗਾਹਿਕਾ ਦਿਟ੍ਠਿ ਤਦੇਕਟ੍ਠਂ ਅਕੁਸਲਂ ਕਾਯਕਮ੍ਮਂ, ਵਚੀਕਮ੍ਮਂ, ਮਨੋਕਮ੍ਮਂ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੯੧੯) –

ਏਵਮੇਤਾ ਤਿਸ੍ਸੋ ਏਸਨਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਗਾਥਾਸੁ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਏਸਨਾਨਂ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਭੂਤਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦਯੋ ਤਣ੍ਹਾ ਚਾਤਿ ਸਮ੍ਭਵੋ, ਸਮੁਦਯੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਯਤ੍ਥ ਚੇਤਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਨ੍ਤੀਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ ਪਠਮਮਗ੍ਗੇਨ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ, ਕਾਮੇਸਨਾ ਅਨਾਗਾਮਿਮਗ੍ਗੇਨ, ਭਵੇਸਨਾ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗੇਨ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਸੇਸਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯਮੇਵ.

ਪਞ੍ਚਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੬. ਦੁਤਿਯਏਸਨਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੫. ਛਟ੍ਠੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ ਸਹਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾਯ ਸਦ੍ਧਿਂ. ਵਿਭਤ੍ਤਿਲੋਪੇਨ ਹਿ ਅਯਂ ਨਿਦ੍ਦੇਸੋ, ਕਰਣਤ੍ਥੇ ਵਾ ਏਤਂ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਵਚਨਂ. ਇਦਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ ‘‘ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾਯ ਸਦ੍ਧਿਂ ਕਾਮੇਸਨਾ, ਭਵੇਸਨਾਤਿ ਤਿਸ੍ਸੋ ਏਸਨਾ’’ਤਿ. ਤਾਸੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਂ ਸਰੂਪਤੋ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਇਤਿਸਚ੍ਚਪਰਾਮਾਸੋ, ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ ਸਮੁਸ੍ਸਯਾ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਸ੍ਸਤ੍ਥੋ – ਇਤਿ ਏਵਂ ਸਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਪਰਾਮਾਸੋ ਇਤਿਸਚ੍ਚਪਰਾਮਾਸੋ. ਇਦਮੇਵ ਸਚ੍ਚਂ, ਮੋਘਮਞ੍ਞਨ੍ਤਿ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਪਵਤ੍ਤਿਆਕਾਰਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ. ਦਿਟ੍ਠਿਯੋ ਏਵ ਸਬ੍ਬਾਨਤ੍ਥਹੇਤੁਭਾਵਤੋ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ – ‘‘ਮਿਚ੍ਛਾਦਿਟ੍ਠਿਪਰਮਾਹਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਵਜ੍ਜਂ ਵਦਾਮੀ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੧.੩੧੦). ਤਾ ਏਵ ਚ ਉਪਰੂਪਰਿ ਵਡ੍ਢਮਾਨਾ ਲੋਭਾਦਿਕਿਲੇਸਸਮੁਸ੍ਸਯੇਨ ਚ ਸਮੁਸ੍ਸਯਾ, ‘‘ਇਦਮੇਵ ਸਚ੍ਚਂ, ਮੋਘਮਞ੍ਞ’’ਨ੍ਤਿ ਮਿਚ੍ਛਾਭਿਨਿਵਿਸਮਾਨਾ ਸਬ੍ਬਾਨਤ੍ਥਹੇਤੁਭੂਤਾ ਕਿਲੇਸਦੁਕ੍ਖੂਪਚਯਹੇਤੁਭੂਤਾ ਚ ਦਿਟ੍ਠਿਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਏਤੇਨ ਪਵਤ੍ਤਿਆਕਾਰਤੋ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਤੋ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾ ਦਸ੍ਸਿਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਸਬ੍ਬਰਾਗਵਿਰਤ੍ਤਸ੍ਸਾਤਿ ਸਬ੍ਬੇਹਿ ਕਾਮਰਾਗਭਵਰਾਗੇਹਿ ਵਿਰਤ੍ਤਸ੍ਸ. ਤਤੋ ਏਵ ਤਣ੍ਹਕ੍ਖਯਸਙ੍ਖਾਤੇ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਵਿਮੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਤਣ੍ਹਕ੍ਖਯਵਿਮੁਤ੍ਤਿਨੋ ਅਰਹਤੋ. ਏਸਨਾ ਪਟਿਨਿਸ੍ਸਟ੍ਠਾਤਿ ਕਾਮੇਸਨਾ, ਭਵੇਸਨਾ ਚ ਸਬ੍ਬਸੋ ਨਿਸ੍ਸਟ੍ਠਾ ਪਹੀਨਾ. ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ ਸਮੂਹਤਾਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰਿਯੇਸਨਾਸਙ੍ਖਾਤਾ ਦਿਟ੍ਠਿਟ੍ਠਾਨਾ ਚ ਪਠਮਮਗ੍ਗੇਨੇਵ ਸਮੁਗ੍ਘਾਤਿਤਾ. ਏਸਨਾਨਂ ਖਯਾਤਿ ਏਵਮੇਤਾਸਂ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਏਸਨਾਨਂ ਖਯਾ ਅਨੁਪ੍ਪਾਦਨਿਰੋਧਾ ਭਿਨ੍ਨਕਿਲੇਸਤ੍ਤਾ. ਭਿਕ੍ਖੂਤਿ ਚ ਸਬ੍ਬਸੋ ਆਸਾਭਾ ਵਾ. ਨਿਰਾਸੋਤਿ ਚ ਦਿਟ੍ਠੇਕਟ੍ਠਸ੍ਸ ਵਿਚਿਕਿਚ੍ਛਾਕਥਂਕਥਾਸਲ੍ਲਸ੍ਸ ਪਹੀਨਤ੍ਤਾ ਅਕਥਂਕਥੀਤਿ ਚ ਵੁਚ੍ਚਤੀਤਿ.

ਛਟ੍ਠਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੭-੮. ਆਸਵਸੁਤ੍ਤਦ੍ਵਯਵਣ੍ਣਨਾ

੫੬-੫੭. ਸਤ੍ਤਮੇ ਕਾਮਾਸਵੋਤਿ ਕਾਮੇਸੁ ਆਸਵੋ, ਕਾਮਸਙ੍ਖਾਤੋ ਵਾ ਆਸਵੋ ਕਾਮਾਸਵੋ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਕਾਮਰਾਗੋ ਰੂਪਾਦਿਅਭਿਰਤਿ ਚ ਕਾਮਾਸਵੋ. ਰੂਪਾਰੂਪਭਵੇਸੁ ਛਨ੍ਦਰਾਗੋ ਝਾਨਨਿਕਨ੍ਤਿ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿਸਹਗਤੋ ਰਾਗੋ ਭਵਪਤ੍ਥਨਾ ਚ ਭਵਾਸਵੋ. ਅਵਿਜ੍ਜਾਵ ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਵੋ.

ਆਸਵਾਨਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਏਤ੍ਥ ਅਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰੋ ਅਵਿਜ੍ਜਾਦਯੋ ਚ ਕਿਲੇਸਾ ਆਸਵਾਨਂ ਸਮ੍ਭਵੋ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਅਯੋਨਿਸੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਮਨਸਿਕਰੋਤੋ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚੇਵ ਆਸਵਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨ੍ਤਿ, ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚ ਆਸਵਾ ਪਵਡ੍ਢਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੧੫).

‘‘ਅਵਿਜ੍ਜਾ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਪੁਬ੍ਬਙ੍ਗਮਾ ਅਕੁਸਲਾਨਂ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨ੍ਵਦੇਵ ਅਹਿਰਿਕਂ ਅਨੋਤ੍ਤਪ੍ਪ’’ਨ੍ਤਿ (ਇਤਿਵੁ. ੪੦) ਚ.

ਮਗ੍ਗਞ੍ਚ ਖਯਗਾਮਿਨਨ੍ਤਿ ਆਸਵਾਨਂ ਖਯਗਾਮਿਨਂ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗਞ੍ਚ. ਤਤ੍ਥ ਕਾਮਾਸਵੋ ਅਨਾਗਾਮਿਮਗ੍ਗੇਨ ਪਹੀਯਤਿ, ਭਵਾਸਵੋ ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਵੋ ਚ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗੇਨ. ਕਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਵਿਯ ਕਾਮਾਸਵੋਪਿ ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗਵਜ੍ਝੋਤਿ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ. ਸੇਸਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯਮੇਵ. ਅਟ੍ਠਮੇ ਅਪੁਬ੍ਬਂ ਨਤ੍ਥਿ.

ਸਤ੍ਤਮਅਟ੍ਠਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੯. ਤਣ੍ਹਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੮. ਨਵਮੇ ਤਣ੍ਹਾਯਨਟ੍ਠੇਨ ਤਣ੍ਹਾ, ਰੂਪਾਦਿਵਿਸਯਂ ਤਸਤੀਤਿ ਵਾ ਤਣ੍ਹਾ. ਇਦਾਨਿ ਤਂ ਵਿਭਜਿਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਪਞ੍ਚਕਾਮਗੁਣਿਕੋ ਰਾਗੋ ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ. ਰੂਪਾਰੂਪਭਵੇਸੁ ਛਨ੍ਦਰਾਗੋ ਝਾਨਨਿਕਨ੍ਤਿ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿਸਹਗਤੋ ਰਾਗੋ ਭਵਵਸੇਨ ਪਤ੍ਥਨਾ ਚ ਭਵਤਣ੍ਹਾ. ਉਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠਿਸਹਗਤੋ ਰਾਗੋ ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ. ਅਪਿਚ ਪਚ੍ਛਿਮਤਣ੍ਹਾਦ੍ਵਯਂ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਸੇਸਾ ਸਬ੍ਬਾਪਿ ਤਣ੍ਹਾ ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ ਏਵ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਭਵਤਣ੍ਹਾ? ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿਸਹਗਤੋ ਰਾਗੋ ਸਾਰਾਗੋ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਾਰਾਗੋ – ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਭਵਤਣ੍ਹਾ. ਤਤ੍ਥ ਕਤਮਾ ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ? ਉਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠਿਸਹਗਤੋ ਰਾਗੋ ਸਾਰਾਗੋ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਾਰਾਗੋ, ਅਯਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ. ਅਵਸੇਸਾ ਤਣ੍ਹਾ ਕਾਮਤਣ੍ਹਾ’’ਤਿ (ਵਿਭ. ੯੧੬).

ਇਮਾ ਚ ਤਿਸ੍ਸੋ ਤਣ੍ਹਾ ਰੂਪਤਣ੍ਹਾ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮਤਣ੍ਹਾਤਿ ਵਿਸਯਭੇਦਤੋ ਪਚ੍ਚੇਕਂ ਛਬ੍ਬਿਧਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਅਟ੍ਠਾਰਸ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਤਾ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਰੂਪਾਦੀਸੁ ਅਟ੍ਠਾਰਸ, ਬਹਿਦ੍ਧਾਰੂਪਾਦੀਸੁ ਅਟ੍ਠਾਰਸਾਤਿ ਛਤ੍ਤਿਂਸ, ਇਤਿ ਅਤੀਤਾ ਛਤ੍ਤਿਂਸ, ਅਨਾਗਤਾ ਛਤ੍ਤਿਂਸ, ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਛਤ੍ਤਿਂਸਾਤਿ ਵਿਭਾਗਤੋ ਅਟ੍ਠਸਤਂ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਪੁਨ ਸਙ੍ਗਹੇ ਕਰਿਯਮਾਨੇ ਕਾਲਭੇਦਂ ਅਨਾਮਸਿਤ੍ਵਾ ਗਯ੍ਹਮਾਨਾ ਛਤ੍ਤਿਂਸੇਵ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਰੂਪਾਦੀਨਂ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਿਕਬਾਹਿਰਵਿਭਾਗੇ ਅਕਰਿਯਮਾਨੇ ਅਟ੍ਠਾਰਸੇਵ, ਰੂਪਾਦਿਆਰਮ੍ਮਣਵਿਭਾਗਮਤ੍ਤੇ ਗਯ੍ਹਮਾਨੇ ਛਲ਼ੇਵ, ਆਰਮ੍ਮਣਵਿਭਾਗਮ੍ਪਿ ਅਕਤ੍ਵਾ ਗਯ੍ਹਮਾਨਾ ਤਿਸ੍ਸੋਯੇਵ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ.

ਗਾਥਾਸੁ ਤਣ੍ਹਾਯੋਗੇਨਾਤਿ ਤਣ੍ਹਾਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਯੋਗੇਨ, ਕਾਮਯੋਗੇਨ, ਭਵਯੋਗੇਨ ਚ. ਸਂਯੁਤ੍ਤਾਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾ, ਭਵਾਦੀਸੁ ਸਂਯੋਜਿਤਾ ਵਾ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਰਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾ ਭਵਾਭਵੇ’’ਤਿ. ਖੁਦ੍ਦਕੇ ਚੇਵ ਮਹਨ੍ਤੇ ਚ ਭਵੇ ਲਗ੍ਗਚਿਤ੍ਤਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਥ ਵਾ ਭਵੋਤਿ ਸਸ੍ਸਤਦਿਟ੍ਠਿ, ਅਭਵੋਤਿ ਉਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਭਵਾਭਵੇ ਸਸ੍ਸਤੁਚ੍ਛੇਦਦਿਟ੍ਠੀਸੁ ਸਤ੍ਤਵਿਸਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਤਿ. ਏਤੇਨ ਭਵਤਣ੍ਹਾ, ਵਿਭਵਤਣ੍ਹਾ ਚ ਦਸ੍ਸਿਤਾ. ਇਮਸ੍ਮਿਂ ਪਕ੍ਖੇ ‘‘ਤਣ੍ਹਾਯੋਗੇਨਾ’’ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਕਾਮਤਣ੍ਹਾਵ ਦਸ੍ਸਿਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ. ਤੇ ਯੋਗਯੁਤ੍ਤਾ ਮਾਰਸ੍ਸਾਤਿ ਤੇ ਏਵਂਭੂਤਾ ਪੁਗ੍ਗਲਾ ਮਾਰਸ੍ਸ ਪਾਸਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਯੁਤ੍ਤਾ ਬਦ੍ਧਾ. ਰਾਗੋ ਹਿ ਮਾਰਯੋਗੋ ਮਾਰਪਾਸੋਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਯਥਾਹ –

‘‘ਅਨ੍ਤਲਿਕ੍ਖਚਰੋ ਪਾਸੋ, ਯ੍ਵਾਯਂ ਚਰਤਿ ਮਾਨਸੋ;

ਤੇਨ ਤਂ ਬਾਧਯਿਸ੍ਸਾਮਿ, ਨ ਮੇ ਸਮਣ ਮੋਕ੍ਖਸੀ’’ਤਿ. (ਸਂ. ਨਿ. ੧.੧੫੧; ਮਹਾਵ. ੩੩);

ਚਤੂਹਿ ਯੋਗੇਹਿ ਅਨੁਪਦ੍ਦੁਤਤ੍ਤਾ ਯੋਗਕ੍ਖੇਮਂ, ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਅਰਹਤ੍ਤਞ੍ਚ, ਤਸ੍ਸ ਅਨਧਿਗਮੇਨ ਅਯੋਗਕ੍ਖੇਮਿਨੋ. ਉਪਰੂਪਰਿ ਕਿਲੇਸਾਭਿਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਜਨਨਤੋ ਜਨਾ, ਪਾਣਿਨੋ. ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਸਤ੍ਤਾ ਵਿਸਤ੍ਤਾਤਿ ਸਤ੍ਤਾ.

‘‘ਖਨ੍ਧਾਨਞ੍ਚ ਪਟਿਪਾਟਿ, ਧਾਤੁਆਯਤਨਾਨ ਚ;

ਅਬ੍ਬੋਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਵਤ੍ਤਮਾਨਾ, ਸਂਸਾਰੋਤਿ ਪਵੁਚ੍ਚਤੀ’’ਤਿ. –

ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਂ ਖਨ੍ਧਾਦੀਨਂ ਅਪਰਾਪਰੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਸਙ੍ਖਾਤਂ ਸਂਸਾਰਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਤੋ ਨ ਮੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ. ਕਸ੍ਮਾ? ਤਣ੍ਹਾਯੋਗਯੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ. ਜਾਤਿਮਰਣਗਾਮਿਨੋ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਂ ਜਨਨਮਰਣਸ੍ਸੇਵ ਉਪਗਮਨਸੀਲਾਤਿ. ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਵਟ੍ਟਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਵਿਵਟ੍ਟਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਯੇ ਚ ਤਣ੍ਹਂ ਪਹਨ੍ਤ੍ਵਾਨਾ’’ਤਿ ਗਾਥਮਾਹ. ਸਾ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਨਯਤ੍ਤਾ ਸੁਵਿਞ੍ਞੇਯ੍ਯਾਵ.

ਨਵਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੧੦. ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੫੯. ਦਸਮਸ੍ਸ ਕਾ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿ? ਏਕਦਿਵਸਂ ਕਿਰ ਸਤ੍ਥਾ ਸੇਕ੍ਖਬਹੁਲਾਯ ਪਰਿਸਾਯ ਪਰਿਵੁਤੋ ਨਿਸਿਨ੍ਨੋ ਤੇਸਂ ਅਜ੍ਝਾਸਯਂ ਓਲੋਕੇਤ੍ਵਾ ਉਪਰਿ ਵਿਸੇਸਾਧਿਗਮਾਯ ਉਸ੍ਸਾਹਂ ਜਨੇਤੁਂ ਅਸੇਕ੍ਖਭੂਮਿਂ ਥੋਮੇਨ੍ਤੋ ਇਦਂ ਸੁਤ੍ਤਂ ਅਭਾਸਿ. ਤਤ੍ਥ ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮਾਤਿਆਦੀਸੁ ਅਯਂ ਸਙ੍ਖੇਪਤ੍ਥੋ – ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮ ਅਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਅਭਿਭਵਿਤ੍ਵਾ. ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਂ ਮਾਰਸ੍ਸ ਵਿਸਯਂ ਇਸ੍ਸਰਿਯਟ੍ਠਾਨਂ. ਆਦਿਚ੍ਚੋਵ ਯਥਾ ਆਦਿਚ੍ਚੋ ਅਬ੍ਭਾਦਿਉਪਕ੍ਕਿਲੇਸਵਿਮੁਤ੍ਤੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਇਦ੍ਧਿਯਾ ਆਨੁਭਾਵੇਨ ਤੇਜਸਾਤਿ ਤੀਹਿ ਗੁਣੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਨਭਂ ਅਬ੍ਭੁਸ੍ਸਕ੍ਕਮਾਨੋ ਸਬ੍ਬਂ ਆਕਾਸਗਤਂ ਤਮਂ ਅਤਿਕ੍ਕਮ੍ਮ ਅਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਅਭਿਭਵਿਤ੍ਵਾ ਵਿਧਮਿਤ੍ਵਾ ਵਿਰੋਚਤਿ, ਓਭਾਸਤਿ, ਤਪਤਿ; ਏਵਮੇਵ ਖੀਣਾਸਵੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਤੀਹਿ ਧਮ੍ਮੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਸਬ੍ਬੁਪਕ੍ਕਿਲੇਸਵਿਮੁਤ੍ਤੋ ਮਾਰਧੇਯ੍ਯਸਙ੍ਖਾਤਂ ਤੇਭੂਮਕਧਮ੍ਮਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਅਭਿਭਵਿਤ੍ਵਾ ਵਿਰੋਚਤੀਤਿ.

ਅਸੇਕ੍ਖੇਨਾਤਿ ਏਤ੍ਥ ਸਿਕ੍ਖਾਸੁ ਜਾਤਾਤਿ ਸੇਕ੍ਖਾ, ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਂ ਸੇਕ੍ਖਾਨਂ ਏਤੇਤਿ ਵਾ ਸੇਕ੍ਖਾ, ਅਪਰਿਯੋਸਿਤਸਿਕ੍ਖਤ੍ਤਾ ਸਯਮੇਵ ਸਿਕ੍ਖਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾ ਸੇਕ੍ਖਾ ਮਗ੍ਗਧਮ੍ਮਾ ਹੇਟ੍ਠਿਮਫਲਤ੍ਤਯਧਮ੍ਮਾ ਚ. ਅਗ੍ਗਫਲਧਮ੍ਮਾ ਪਨ ਉਪਰਿ ਸਿਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਾਭਾਵੇਨ ਨ ਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਅਸੇਕ੍ਖਾ. ਯਤ੍ਥ ਹਿ ਸੇਕ੍ਖਭਾਵਾਸਙ੍ਕਾ ਅਤ੍ਥਿ, ਤਤ੍ਥਾਯਂ ਪਟਿਸੇਧੋਤਿ ਲੋਕਿਯਧਮ੍ਮੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਚ ਅਸੇਕ੍ਖਭਾਵਾਨਾਪਤ੍ਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਾ. ਸੀਲਸਮਾਧਿਪਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਤਾ ਹਿ ਸਿਕ੍ਖਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਟਿਪਕ੍ਖਕਿਲੇਸੇਹਿ ਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਾ ਉਪਕ੍ਕਿਲੇਸਾਨਂ ਆਰਮ੍ਮਣਭਾਵਮ੍ਪਿ ਅਨੁਪਗਮਨਤੋ ਸਾਤਿਸਯਂ ਸਿਕ੍ਖਾਤਿ ਵਤ੍ਤੁਂ ਯੁਤ੍ਤਾ, ਅਟ੍ਠਸੁਪਿ ਮਗ੍ਗਫਲੇਸੁ ਵਿਜ੍ਜਨ੍ਤਿ; ਤਸ੍ਮਾ ਚਤੁਮਗ੍ਗਹੇਟ੍ਠਿਮਫਲਤ੍ਤਯਧਮ੍ਮਾ ਵਿਯ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲਧਮ੍ਮਾਪਿ ‘‘ਤਾਸੁ ਸਿਕ੍ਖਾਸੁ ਜਾਤਾ’’ਤਿ ਚ, ਤਂਸਿਕ੍ਖਾਸਮਙ੍ਗਿਨੋ ਅਰਹਤੋ ਇਤਰੇਸਂ ਵਿਯ ਸੇਕ੍ਖਤ੍ਤੇ ਸਤਿ ‘‘ਸੇਕ੍ਖਸ੍ਸ ਏਤੇ’’ਤਿ ਚ ‘‘ਸਿਕ੍ਖਾ ਸੀਲਂ ਏਤੇਸ’’ਨ੍ਤਿ ਚ ਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਆਸਙ੍ਕਾ ਸਿਯੁਨ੍ਤਿ ਤਦਾਸਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਤਨਤ੍ਥਂ ਅਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਸੇਕ੍ਖਭਾਵਪ੍ਪਟਿਸੇਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਅਰਹਤ੍ਤਫਲੇ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਾ ਹਿ ਸਿਕ੍ਖਾ ਪਰਿਨਿਟ੍ਠਿਤਕਿਚ੍ਚਤ੍ਤਾ ਨ ਸਿਕ੍ਖਾਕਿਚ੍ਚਂ ਕਰੋਨ੍ਤਿ, ਕੇਵਲਂ ਸਿਕ੍ਖਾਫਲਭਾਵੇਨ ਪਵਤ੍ਤਨ੍ਤਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਤਾ ਨ ਸਿਕ੍ਖਾਵਚਨਂ ਅਰਹਨ੍ਤਿ, ਨਾਪਿ ਤਂਸਮਙ੍ਗਿਨੋ ਸੇਕ੍ਖਵਚਨਂ, ਨ ਚ ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਧਮ੍ਮਾ ਸਿਕ੍ਖਨਸੀਲਾ. ‘‘ਸਿਕ੍ਖਾਸੁ ਜਾਤਾ’’ਤਿ ਏਵਮਾਦਿਅਤ੍ਥੇਹਿ ਅਗ੍ਗਫਲਧਮ੍ਮਾ ਸੇਕ੍ਖਾ ਨ ਹੋਨ੍ਤਿ. ਹੇਟ੍ਠਿਮਫਲੇਸੁ ਪਨ ਸਿਕ੍ਖਾ ਸਕਦਾਗਾਮਿਮਗ੍ਗਵਿਪਸ੍ਸਨਾਦੀਨਂ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਭਾਵਤੋ ਸਿਕ੍ਖਾਕਿਚ੍ਚਂ ਕਰੋਨ੍ਤੀਤਿ ਸਿਕ੍ਖਾਵਚਨਂ ਅਰਹਨ੍ਤਿ, ਤਂਸਮਙ੍ਗਿਨੋ ਚ ਸੇਕ੍ਖਵਚਨਂ, ਤਂਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਾ ਧਮ੍ਮਾ ਚ ਸਿਕ੍ਖਨਸੀਲਾ. ਸੇਕ੍ਖਧਮ੍ਮਾ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਹਿ ਅਤ੍ਥੇਹਿ ਸੇਕ੍ਖਾ ਹੋਨ੍ਤਿਯੇਵ.

ਅਥ ਵਾ ਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਅਪਰਿਯੋਸਿਤਸਿਕ੍ਖਾਨਂ ਵਚਨਨ੍ਤਿ, ਅਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਪਦਂ ਪਰਿਯੋਸਿਤਸਿਕ੍ਖਾਨਂ ਦਸ੍ਸਨਨ੍ਤਿ ਨ ਲੋਕਿਯਧਮ੍ਮਨਿਬ੍ਬਾਨਾਨਂ ਅਸੇਕ੍ਖਭਾਵਾਪਤ੍ਤਿ. ਵੁਡ੍ਢਿਪ੍ਪਤ੍ਤਾ ਸੇਕ੍ਖਾ ਅਸੇਕ੍ਖਾ ਚ ਸੇਕ੍ਖਧਮ੍ਮੇਸੁ ਏਵ ਕੇਸਞ੍ਚਿ ਵੁਡ੍ਢਿਪ੍ਪਤ੍ਤਾਨਂ ਅਸੇਕ੍ਖਤਾ ਆਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਧਮ੍ਮਾ ਵੁਡ੍ਢਿਪ੍ਪਤ੍ਤਾ. ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਹਿ ਚ ਅਤ੍ਥੇਹਿ ਸੇਕ੍ਖਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਅਸੇਕ੍ਖਾ ਆਪਨ੍ਨਾਤਿ ਚੇ? ਤਂ ਨ, ਸਦਿਸੇਸੁ ਤਬ੍ਬੋਹਾਰਤੋ. ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਤੋ ਹਿ ਨਿਨ੍ਨਾਨਾਕਰਣਂ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲਂ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਪਰਿਞ੍ਞਾਦਿਕਿਚ੍ਚਕਰਣਂ ਵਿਪਾਕਭਾਵਞ੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾ ਤੇ ਏਵ ਸੇਕ੍ਖਾ ਧਮ੍ਮਾ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲਭਾਵਂ ਆਪਨ੍ਨਾਤਿ ਸਕ੍ਕਾ ਵਤ੍ਤੁਂ. ਕੁਸਲਸੁਖਤੋ ਚ ਵਿਪਾਕਸੁਖਂ ਸਨ੍ਤਤਰਤਾਯ ਪਣੀਤਤਰਨ੍ਤਿ ਵੁਡ੍ਢਿਪ੍ਪਤ੍ਤਾਵ ਤੇ ਧਮ੍ਮਾ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ‘‘ਅਸੇਕ੍ਖਾ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਨ੍ਤਿ.

ਤੇ ਪਨ ਅਸੇਕ੍ਖਧਮ੍ਮੇ ਖਨ੍ਧਵਸੇਨ ਇਧ ਤਿਧਾ ਵਿਭਜਿਤ੍ਵਾ ਤੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਮੇਨ ਖੀਣਾਸਵਸ੍ਸ ਆਨੁਭਾਵਂ ਵਿਭਾਵੇਨ੍ਤੋ ਭਗਵਾ ‘‘ਅਸੇਕ੍ਖੇਨ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੇਨਾ’’ਤਿਆਦਿਮਾਹ. ਤਤ੍ਥ ਸੀਲਸਦ੍ਦਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥੋ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਖਨ੍ਧਸਦ੍ਦੋ ਪਨ ਰਾਸਿਮ੍ਹਿ ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯਂ ਰੁਲ਼੍ਹਿਯਂ ਗੁਣੇਤਿ ਬਹੂਸੁ ਅਤ੍ਥੇਸੁ ਦਿਟ੍ਠਪ੍ਪਯੋਗੋ. ਤਥਾ ਹਿ ‘‘ਅਸਙ੍ਖੇਯ੍ਯੋ ਅਪ੍ਪਮੇਯ੍ਯੋ ਮਹਾਉਦਕਕ੍ਖਨ੍ਧੋਤ੍ਵੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਤੀ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਅ. ਨਿ. ੪.੫੧; ੬.੩੭) ਰਾਸਿਮ੍ਹਿ ਆਗਤੋ. ‘‘ਅਦ੍ਦਸਾ ਖੋ ਭਗਵਾ ਮਹਨ੍ਤਂ ਦਾਰੁਕ੍ਖਨ੍ਧਂ ਗਙ੍ਗਾਯ ਨਦਿਯਾ ਸੋਤੇਨ ਵੁਯ੍ਹਮਾਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਸਂ. ਨਿ. ੪.੨੪੧) ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਯਂ. ‘‘ਚਿਤ੍ਤਂ ਮਨੋ ਮਾਨਸਂ ਹਦਯਂ ਪਣ੍ਡਰਂ ਮਨੋ ਮਨਾਯਤਨਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਕ੍ਖਨ੍ਧੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਧ. ਸ. ੬੩, ੬੫) ਰੁਲ਼੍ਹਿਯਂ. ‘‘ਨ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਅਰਿਯੇਨ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੇਨ ਮਗ੍ਗੇਨ ਤਯੋ ਖਨ੍ਧਾ ਸਙ੍ਗਹਿਤਾ, ਤੀਹਿ ਚ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ ਵਿਸਾਖ, ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਅਰਿਯੋ ਅਟ੍ਠਙ੍ਗਿਕੋ ਮਗ੍ਗੋ ਸਙ੍ਗਹਿਤੋ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੬੨) ਗੁਣੇ. ਇਧਾਪਿ ਗੁਣੇਯੇਵ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬੋ. ਤਸ੍ਮਾ ਅਸੇਕ੍ਖੇਨ ਸੀਲਸਙ੍ਖਾਤੇਨ ਗੁਣੇਨਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤੋ ਸਮਙ੍ਗੀਭੂਤੋ. ਸਮਾਦਹਤਿ ਏਤੇਨ, ਸਯਂ ਵਾ ਸਮਾਦਹਤਿ, ਸਮਾਧਾਨਮੇਵ ਵਾਤਿ ਸਮਾਧਿ. ਪਕਾਰੇਹਿ ਜਾਨਾਤਿ ਯਥਾਸਭਾਵਂ ਪਟਿਵਿਜ੍ਝਤੀਤਿ ਪਞ੍ਞਾ. ਸੀਲਮੇਵ ਖਨ੍ਧੋ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੋ. ਸੇਸੇਸੁਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋ.

ਤਤ੍ਥ ਅਗ੍ਗਫਲਭੂਤਾ ਸਮ੍ਮਾਵਾਚਾ, ਸਮ੍ਮਾਕਮ੍ਮਨ੍ਤੋ, ਸਮ੍ਮਾਆਜੀਵੋ ਚ ਸਭਾਵੇਨੇਵ ਅਸੇਕ੍ਖੋ ਸੀਲਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਨਾਮ, ਤਥਾ ਸਮ੍ਮਾਸਮਾਧਿ ਅਸੇਕ੍ਖੋ ਸਮਾਧਿਕ੍ਖਨ੍ਧੋ. ਤਦੁਪਕਾਰਕਤੋ ਪਨ ਸਮ੍ਮਾਵਾਯਾਮਸਮ੍ਮਾਸਤਿਯੋ ਸਮਾਧਿਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਸਙ੍ਗਹਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ. ਤਥਾ ਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿ ਅਸੇਕ੍ਖੋ ਪਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੋ. ਤਦੁਪਕਾਰਕਤੋ ਸਮ੍ਮਾਸਙ੍ਕਪ੍ਪੋ ਪਞ੍ਞਾਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਸਙ੍ਗਹਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਏਵਮੇਤ੍ਥ ਅਟ੍ਠਪਿ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲਧਮ੍ਮਾ ਤੀਹਿ ਖਨ੍ਧੇਹਿ ਸਙ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਦਸ੍ਸਿਤਾਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਯਸ੍ਸ ਏਤੇ ਸੁਭਾਵਿਤਾਤਿ ਯੇਨ ਅਰਹਤਾ ਏਤੇ ਸੀਲਾਦਯੋ ਅਸੇਕ੍ਖਧਮ੍ਮਕ੍ਖਨ੍ਧਾ ਸੁਭਾਵਿਤਾ ਸੁਟ੍ਠੁ ਵਡ੍ਢਿਤਾ, ਸੋ ਆਦਿਚ੍ਚੋਵ ਵਿਰੋਚਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ. ‘‘ਯਸ੍ਸ ਚੇਤੇ’’ਤਿਪਿ ਪਠਨ੍ਤਿ. ਤੇਸਞ੍ਚ ਸਦ੍ਦੋ ਨਿਪਾਤਮਤ੍ਤਂ. ਏਵਮੇਤਸ੍ਮਿਂ ਵਗ੍ਗੇ ਪਠਮਸੁਤ੍ਤੇ ਵਟ੍ਟਂ, ਪਰਿਯੋਸਾਨਸੁਤ੍ਤੇ ਵਿਵਟ੍ਟਂ, ਇਤਰੇਸੁ ਵਟ੍ਟਵਿਵਟ੍ਟਂ ਕਥਿਤਂ.

ਦਸਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

ਪਠਮਵਗ੍ਗਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੨. ਦੁਤਿਯਵਗ੍ਗੋ

੧. ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੬੦. ਦੁਤਿਯਵਗ੍ਗਸ੍ਸ ਪਠਮੇ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨੀਤਿ ਪੁਜ੍ਜਭਵਫਲਂ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤੇਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਸਨ੍ਤਾਨਂ ਪੁਨਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾ ਪੁਞ੍ਞਾਨਿ, ਪੁਞ੍ਞਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯੇਹਿ ਕਤ੍ਤਬ੍ਬਤੋ ਕਿਰਿਯਾ ਚਾਤਿ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਾ. ਤਾ ਏਵ ਚ ਤੇਸਂ ਤੇਸਂ ਆਨਿਸਂਸਾਨਂ ਵਤ੍ਥੁਭਾਵਤੋ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਿ. ਦਾਨਮਯਨ੍ਤਿ ਅਨੁਪਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਵਮੂਲਸ੍ਸ ਅਨੁਗ੍ਗਹਵਸੇਨ ਪੂਜਾਵਸੇਨ ਵਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਦੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਪਰੇਸਂ ਪਰਿਚ੍ਚਾਗਚੇਤਨਾ ਦੀਯਤਿ ਏਤਾਯਾਤਿ ਦਾਨਂ, ਦਾਨਮੇਵ ਦਾਨਮਯਂ. ਚੀਵਰਾਦੀਸੁ ਹਿ ਚਤੂਸੁ ਪਚ੍ਚਯੇਸੁ ਅਨ੍ਨਾਦੀਸੁ ਵਾ ਦਸਸੁ ਦਾਨਵਤ੍ਥੂਸੁ ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਵਾ ਛਸੁ ਆਰਮ੍ਮਣੇਸੁ ਤਂ ਤਂ ਦੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਤੇਸਂ ਉਪ੍ਪਾਦਨਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੇ ਪਰਿਚ੍ਚਾਗਕਾਲੇ ਪਚ੍ਛਾ ਸੋਮਨਸ੍ਸਚਿਤ੍ਤੇਨ ਅਨੁਸ੍ਸਰਣੇ ਚਾਤਿ ਤੀਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਪਵਤ੍ਤਚੇਤਨਾ ਦਾਨਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਨਾਮ.

ਸੀਲਮਯਨ੍ਤਿ ਨਿਚ੍ਚਸੀਲਉਪੋਸਥਨਿਯਮਾਦਿਵਸੇਨ ਪਞ੍ਚ, ਅਟ੍ਠ, ਦਸ ਵਾ ਸੀਲਾਨਿ ਸਮਾਦਿਯਨ੍ਤਸ੍ਸ ਸੀਲਪੂਰਣਤ੍ਥਂ ਪਬ੍ਬਜਿਸ੍ਸਾਮੀਤਿ ਵਿਹਾਰਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਬ੍ਬਜਨ੍ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਰਥਂ ਮਤ੍ਥਕਂ ਪਾਪੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਪਬ੍ਬਜਿਤੋ ਵਤਮ੍ਹਿ ਸਾਧੁ ਸੁਟ੍ਠੂ’’ਤਿ ਆਵਜ੍ਜੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਸਦ੍ਧਾਯ ਪਾਤਿਮੋਕ੍ਖਂ ਪਰਿਪੂਰੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਞ੍ਞਾਯ ਚੀਵਰਾਦਿਕੇ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਨ੍ਤਸ੍ਸ ਸਤਿਯਾ ਆਪਾਥਗਤੇਸੁ ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਚਕ੍ਖੁਦ੍ਵਾਰਾਦੀਨਿ ਸਂਵਰਨ੍ਤਸ੍ਸ ਵੀਰਿਯੇਨ ਆਜੀਵਂ ਸੋਧੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਚ ਪਵਤ੍ਤਾ ਚੇਤਨਾ ਸੀਲਤੀਤਿ ਸੀਲਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਨਾਮ.

ਤਥਾ ਪਟਿਸਮ੍ਭਿਦਾਯਂ (ਪਟਿ. ਮ. ੧.੪੮) ਵੁਤ੍ਤੇਨ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਮਗ੍ਗੇਨ ਚਕ੍ਖੁਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਅਨਤ੍ਤਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨ੍ਤਸ੍ਸ ਸੋਤਂ, ਘਾਨਂ, ਜਿਵ੍ਹਂ, ਕਾਯਂ, ਮਨਂ. ਰੂਪੇ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮੇ, ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਂ…ਪੇ… ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਂ. ਚਕ੍ਖੁਸਮ੍ਫਸ੍ਸਂ…ਪੇ… ਮਨੋਸਮ੍ਫਸ੍ਸਂ, ਚਕ੍ਖੁਸਮ੍ਫਸ੍ਸਜਂ ਵੇਦਨਂ…ਪੇ… ਮਨੋਸਮ੍ਫਸ੍ਸਜਂ ਵੇਦਨਂ. ਰੂਪਸਞ੍ਞਂ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮਸਞ੍ਞਂ. ਜਰਾਮਰਣਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਦੁਕ੍ਖਤੋ ਅਨਤ੍ਤਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨ੍ਤਸ੍ਸ ਯਾ ਚੇਤਨਾ, ਯਾ ਚ ਪਥਵੀਕਸਿਣਾਦੀਸੁ ਅਟ੍ਠਤਿਂਸਾਯ ਆਰਮ੍ਮਣੇਸੁ ਪਵਤ੍ਤਾ ਝਾਨਚੇਤਨਾ, ਯਾ ਚ ਅਨਵਜ੍ਜੇਸੁ ਕਮ੍ਮਾਯਤਨਸਿਪ੍ਪਾਯਤਨਵਿਜ੍ਜਾਟ੍ਠਾਨੇਸੁ ਪਰਿਚਯਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਾ ਚੇਤਨਾ, ਸਬ੍ਬਾ ਭਾਵੇਤਿ ਏਤਾਯਾਤਿ ਭਾਵਨਾਮਯਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਚਾਤਿ.

ਏਕਮੇਕਞ੍ਚੇਤ੍ਥ ਯਥਾਰਹਂ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਕਾਯੇਨ ਕਰੋਨ੍ਤਸ੍ਸ ਕਾਯਕਮ੍ਮਂ ਹੋਤਿ, ਤਦਤ੍ਥਂ ਵਾਚਂ ਨਿਚ੍ਛਾਰੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਵਚੀਕਮ੍ਮਂ, ਕਾਯਙ੍ਗਂ ਵਾਚਙ੍ਗਞ੍ਚ ਅਚੋਪੇਤ੍ਵਾ ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਮਨੋਕਮ੍ਮਂ. ਅਨ੍ਨਾਦੀਨਿ ਦੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਚਾਪਿ ‘‘ਅਨ੍ਨਦਾਨਾਦੀਨਿ ਦੇਮੀ’’ਤਿ ਵਾ ਦਾਨਪਾਰਮਿਂ ਆਵਜ੍ਜੇਤ੍ਵਾ ਵਾ ਦਾਨਕਾਲੇ ਦਾਨਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਹੋਤਿ. ਵਤ੍ਤਸੀਸੇ ਠਤ੍ਵਾ ਦਦਤੋ ਸੀਲਮਯਂ, ਖਯਤੋ ਵਯਤੋ ਕਮ੍ਮਤੋ ਸਮ੍ਮਸਨਂ ਪਟ੍ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਦਦਤੋ ਭਾਵਨਾਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਹੋਤਿ.

ਅਪਰਾਨਿਪਿ ਸਤ੍ਤ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਿ – ਅਪਚਿਤਿਸਹਗਤਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਵੇਯ੍ਯਾਵਚ੍ਚਸਹਗਤਂ ਪਤ੍ਤਿਅਨੁਪ੍ਪਦਾਨਂ ਅਬ੍ਭਨੁਮੋਦਨਂ ਦੇਸਨਾਮਯਂ ਸਵਨਮਯਂ ਦਿਟ੍ਠਿਜੁਗਤਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਤਿ. ਸਰਣਗਮਨਮ੍ਪਿ ਹਿ ਦਿਟ੍ਠਿਜੁਗਤੇਨੇਵ ਸਙ੍ਗਯ੍ਹਤਿ. ਯਂ ਪਨੇਤ੍ਥ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਂ, ਤਂ ਪਰਤੋ ਆਵਿ ਭਵਿਸ੍ਸਤਿ.

ਤਤ੍ਥ ਵੁਡ੍ਢਤਰਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚੁਗ੍ਗਮਨਪਤ੍ਤਚੀਵਰਪਟਿਗ੍ਗਹਣਾਭਿਵਾਦਨਮਗ੍ਗਸਮ੍ਪਦਾਨਾਦਿਵਸੇਨ ਅਪਚਾਯਨਸਹਗਤਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਵੁਡ੍ਢਤਰਾਨਂ ਵਤ੍ਤਪਟਿਪਤ੍ਤਿਕਰਣਵਸੇਨ, ਗਾਮਂ ਪਿਣ੍ਡਾਯ ਪਵਿਟ੍ਠਂ ਭਿਕ੍ਖੁਂ ਦਿਸ੍ਵਾ ਪਤ੍ਤਂ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਗਾਮੇ ਭਿਕ੍ਖਂ ਸਮ੍ਪਾਦੇਤ੍ਵਾ ਉਪਸਂਹਰਣਵਸੇਨ ‘‘ਗਚ੍ਛ ਭਿਕ੍ਖੂਨਂ ਪਤ੍ਤਂ ਆਹਰਾ’’ਤਿ ਸੁਤ੍ਵਾ ਵੇਗੇਨ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ ਪਤ੍ਤਾਹਰਣਾਦਿਵਸੇਨ ਚ ਵੇਯ੍ਯਾਵਚ੍ਚਸਹਗਤਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਪਚ੍ਚਯੇ ਦਤ੍ਵਾ ਪੁਪ੍ਫਗਨ੍ਧਾਦੀਹਿ ਰਤਨਤ੍ਤਯਸ੍ਸ ਪੂਜਂ ਕਤ੍ਵਾ ਅਞ੍ਞਂ ਵਾ ਤਾਦਿਸਂ ਪੁਞ੍ਞਂ ਕਤ੍ਵਾ ‘‘ਸਬ੍ਬਸਤ੍ਤਾਨਂ ਪਤ੍ਤਿ ਹੋਤੂ’’ਤਿ ਪਰਿਣਾਮਵਸੇਨ ਪਤ੍ਤਿਅਨੁਪ੍ਪਦਾਨਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਤਥਾ ਪਰੇਹਿ ਦਿਨ੍ਨਾਯ ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਕੇਵਲਂ ਵਾ ਪਰੇਹਿ ਕਤਂ ਪੁਞ੍ਞਂ ‘‘ਸਾਧੁ, ਸੁਟ੍ਠੂ’’ਤਿ ਅਨੁਮੋਦਨਵਸੇਨ ਅਬ੍ਭਨੁਮੋਦਨਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਅਤ੍ਤਨੋ ਪਗੁਣਧਮ੍ਮਂ ਅਪਚ੍ਚਾਸੀਸਨ੍ਤੋ ਹਿਤਜ੍ਝਾਸਯੇਨ ਪਰੇਸਂ ਦੇਸੇਤਿ – ਇਦਂ ਦੇਸਨਾਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਨਾਮ. ਯਂ ਪਨ ਏਕੋ ‘‘ਏਵਂ ਮਂ ਧਮ੍ਮਕਥਿਕੋਤਿ ਜਾਨਿਸ੍ਸਨ੍ਤੀ’’ਤਿ ਇਚ੍ਛਾਯ ਠਤ੍ਵਾ ਲਾਭਸਕ੍ਕਾਰਸਿਲੋਕਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤੋ ਧਮ੍ਮਂ ਦੇਸੇਤਿ, ਤਂ ਨ ਮਹਪ੍ਫਲਂ ਹੋਤਿ. ‘‘ਅਦ੍ਧਾ ਅਯਂ ਅਤ੍ਤਹਿਤਪਰਹਿਤਾਨਂ ਪਟਿਪਜ੍ਜਨੂਪਾਯੋ’’ਤਿ ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਪੁਰੇਚਾਰਿਕਹਿਤਫਰਣੇਨ ਮੁਦੁਚਿਤ੍ਤੇਨ ਧਮ੍ਮਂ ਸੁਣਾਤਿ, ਇਦਂ ਸਵਨਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਹੋਤਿ. ਯਂ ਪਨੇਕੋ ‘‘ਇਤਿ ਮਂ ਸਦ੍ਧੋਤਿ ਜਾਨਿਸ੍ਸਨ੍ਤੀ’’ਤਿ ਸੁਣਾਤਿ, ਤਂ ਨ ਮਹਪ੍ਫਲਂ ਹੋਤਿ. ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਉਜੁਗਮਨਂ ਦਿਟ੍ਠਿਜੁਗਤਂ, ‘‘ਅਤ੍ਥਿ ਦਿਨ੍ਨ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਯਪ੍ਪਵਤ੍ਤਸ੍ਸ ਸਮ੍ਮਾਦਸ੍ਸਨਸ੍ਸ ਏਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਇਦਞ੍ਹਿ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੇ ਵਾ ਪਚ੍ਛਾਭਾਗੇ ਵਾ ਞਾਣਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਮ੍ਪਿ ਉਜੁਕਰਣਕਾਲੇ ਞਾਣਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਮੇਵ ਹੋਤਿ. ਅਪਰੇ ਪਨਾਹੁ ‘‘ਵਿਜਾਨਨਪਜਾਨਨਵਸੇਨ ਦਸ੍ਸਨਂ ਦਿਟ੍ਠਿ ਕੁਸਲਞ੍ਚ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਕਤਾਞਾਣਾਦਿ ਚ ਸਮ੍ਮਾਦਸ੍ਸਨ’’ਨ੍ਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਕੁਸਲੇਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣੇਨ ਞਾਣਸ੍ਸ ਅਨੁਪ੍ਪਾਦੇਪਿ ਅਤ੍ਤਨਾ ਕਤਪੁਞ੍ਞਾਨੁਸ੍ਸਰਣਵਣ੍ਣਾਰਹਵਣ੍ਣਨਾਦੀਨਂ ਸਙ੍ਗਹੋ, ਕਮ੍ਮਸ੍ਸਕਤਾਞਾਣੇਨ ਕਮ੍ਮਪਥਸਮ੍ਮਾਦਿਟ੍ਠਿਯਾ. ਇਤਰਂ ਪਨ ਦਿਟ੍ਠਿਜੁਗਤਂ ਸਬ੍ਬੇਸਂ ਨਿਯਮਲਕ੍ਖਣਂ. ਯਞ੍ਹਿ ਕਿਞ੍ਚਿ ਪੁਞ੍ਞਂ ਕਰੋਨ੍ਤਸ੍ਸ ਦਿਟ੍ਠਿਯਾ ਉਜੁਭਾਵੇਨੇਵ ਤਂ ਮਹਪ੍ਫਲਂ ਹੋਤਿ.

ਇਮੇਸਂ ਪਨ ਸਤ੍ਤਨ੍ਨਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਂ ਪੁਰਿਮੇਹਿ ਤੀਹਿ ਦਾਨਮਯਾਦੀਹਿ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਹਿ ਸਙ੍ਗਹੋ. ਤਤ੍ਥ ਹਿ ਅਪਚਾਯਨਵੇਯ੍ਯਾਵਚ੍ਚਾਨਿ ਸੀਲਮਯੇ, ਪਤ੍ਤਿਅਨੁਪ੍ਪਦਾਨਅਬ੍ਭਨੁਮੋਦਨਾਨਿ ਦਾਨਮਯੇ, ਧਮ੍ਮਦੇਸਨਾਸਵਨਾਨਿ ਭਾਵਨਾਮਯੇ, ਦਿਟ੍ਠਿਜੁਗਤਂ ਤੀਸੁਪਿ. ਤੇਨਾਹ ਭਗਵਾ –

‘‘ਤੀਣਿਮਾਨਿ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਿ. ਕਤਮਾਨਿ ਤੀਣਿ? ਦਾਨਮਯਂ…ਪੇ… ਭਾਵਨਾਮਯਂ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੮.੩੬).

ਏਤ੍ਥ ਚ ਅਟ੍ਠਨ੍ਨਂ ਕਾਮਾਵਚਰਕੁਸਲਚੇਤਨਾਨਂ ਵਸੇਨ ਤਿਣ੍ਣਮ੍ਪਿ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੂਨਂ ਪਵਤ੍ਤਿ ਹੋਤਿ. ਯਥਾ ਹਿ ਪਗੁਣਂ ਧਮ੍ਮਂ ਪਰਿਵਤ੍ਤੇਨ੍ਤਸ੍ਸ ਏਕਚ੍ਚੇ ਅਨੁਸਨ੍ਧਿਂ ਅਸਲ੍ਲਕ੍ਖੇਨ੍ਤਸ੍ਸੇਵ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਪਗੁਣਂ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਾਭਾਵਨਂ ਅਨੁਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਸ੍ਸ ਅਨ੍ਤਰਨ੍ਤਰਾ ਞਾਣਵਿਪ੍ਪਯੁਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਮਨਸਿਕਾਰੋ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਸਬ੍ਬਂ ਤਂ ਪਨ ਮਹਗ੍ਗਤਕੁਸਲਚੇਤਨਾਨਂ ਵਸੇਨ ਭਾਵਨਾਮਯਮੇਵ ਪੁਞ੍ਞਕਿਰਿਯਵਤ੍ਥੁ ਹੋਤਿ, ਨ ਇਤਰਾਨਿ. ਗਾਥਾਯ ਅਤ੍ਥੋ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤੋਯੇਵ.

ਪਠਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੨. ਚਕ੍ਖੁਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੬੧. ਦੁਤਿਯੇ ਚਕ੍ਖੂਨੀਤਿ ਚਕ੍ਖਨ੍ਤੀਤਿ ਚਕ੍ਖੂਨਿ, ਸਮਵਿਸਮਂ ਆਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤਾਨਿ ਵਿਯ ਪਵਤ੍ਤਨ੍ਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਥ ਵਾ ਚਕ੍ਖਨਟ੍ਠੇਨ ਚਕ੍ਖੂਨਿ. ਕਿਮਿਦਂ ਚਕ੍ਖਨਂ ਨਾਮ? ਅਸ੍ਸਾਦਨਂ, ਤਥਾ ਹਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ‘‘ਮਧੁਂ ਚਕ੍ਖਤਿ ਬ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਚਕ੍ਖਤੀ’’ਤਿ ਇਮਾਨਿ ਚ ਆਰਮ੍ਮਣਰਸਂ ਅਨੁਭਵਨ੍ਤਾਨਿ ਅਸ੍ਸਾਦੇਨ੍ਤਾਨਿ ਵਿਯ ਹੋਨ੍ਤੀਤਿ ਚਕ੍ਖਨਟ੍ਠੇਨ ਚਕ੍ਖੂਨਿ. ਤਾਨਿ ਪਨ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਦ੍ਵੇ ਚਕ੍ਖੂਨਿ – ਞਾਣਚਕ੍ਖੁ, ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਚਾਤਿ. ਤੇਸੁ ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਹੇਟ੍ਠਾ ਵੁਤ੍ਤਮੇਵ. ਞਾਣਚਕ੍ਖੁ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ, ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੂਤਿ ਇਧ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਤ੍ਵਾ ਵੁਤ੍ਤਂ.

ਤਤ੍ਥ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੂਤਿ ਦਿਬ੍ਬਸਦਿਸਤ੍ਤਾ ਦਿਬ੍ਬਂ. ਦੇਵਤਾਨਞ੍ਹਿ ਸੁਚਰਿਤਕਮ੍ਮਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸੇਮ੍ਹਰੁਹਿਰਾਦੀਹਿ ਅਪਲਿਬੁਦ੍ਧਂ ਉਪਕ੍ਕਿਲੇਸਵਿਮੁਤ੍ਤਤਾਯ ਦੂਰੇਪਿ ਆਰਮ੍ਮਣਗ੍ਗਹਣਸਮਤ੍ਥਂ ਦਿਬ੍ਬਂ ਪਸਾਦਚਕ੍ਖੁ ਹੋਤਿ. ਇਦਞ੍ਚਾਪਿ ਵੀਰਿਯਭਾਵਨਾਬਲਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਂ ਞਾਣਚਕ੍ਖੁ ਤਾਦਿਸਮੇਵਾਤਿ ਦਿਬ੍ਬਸਦਿਸਤ੍ਤਾ ਦਿਬ੍ਬਂ, ਦਿਬ੍ਬਵਿਹਾਰਵਸੇਨ ਪਟਿਲਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਚ ਦਿਬ੍ਬਵਿਹਾਰਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤਤ੍ਤਾ ਆਲੋਕਪਰਿਗ੍ਗਹੇਨ ਮਹਾਜੁਤਿਕਤ੍ਤਾ. ਤਿਰੋਕੁਟ੍ਟਾਦਿਗਤਰੂਪਦਸ੍ਸਨੇਨ ਮਹਾਗਤਿਕਤ੍ਤਾਪਿ ਦਿਬ੍ਬਂ. ਤਂ ਸਬ੍ਬਂ ਸਦ੍ਦਸਤ੍ਥਾਨੁਸਾਰੇਨ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ. ਦਸ੍ਸਨਟ੍ਠੇਨ ਚਕ੍ਖੁਕਿਚ੍ਚਕਰਣੇਨ ਚਕ੍ਖੁਮਿਵਾਤਿਪਿ ਚਕ੍ਖੁ, ਦਿਬ੍ਬਞ੍ਚ ਤਂ ਚਕ੍ਖੁ ਚਾਤਿ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ.

ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ਪਞ੍ਞਾ. ਕਿਂ ਪਜਾਨਾਤਿ? ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਅਰਿਯਸਚ੍ਚਾਨਿ ‘‘ਇਦਂ ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿਨਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਪਜਾਨਾਤੀਤਿ ਖੋ, ਆਵੁਸੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਪਞ੍ਞਾਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਞ੍ਚ ਪਜਾਨਾਤਿ? ਇਦਂ ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿਆਦਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੪੪੯).

ਅਟ੍ਠਕਥਾਯਂ ਪਨ ‘‘ਪਞ੍ਞਾਪਨਵਸੇਨ ਪਞ੍ਞਾ. ਕਿਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤਿ? ਅਨਿਚ੍ਚਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤਿ, ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤਿ, ਅਨਤ੍ਤਾਤਿ ਪਞ੍ਞਾਪੇਤੀ’’ਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਸਾ ਪਨਾਯਂ ਲਕ੍ਖਣਾਦਿਤੋ ਯਥਾਸਭਾਵਪਟਿਵੇਧਲਕ੍ਖਣਾ, ਅਕ੍ਖਲਿਤਪਟਿਵੇਧਲਕ੍ਖਣਾ ਵਾ ਕੁਸਲਿਸ੍ਸਾਸਖਿਤ੍ਤਉਸੁਪਟਿਵੇਧੋ ਵਿਯ, ਵਿਸਯੋਭਾਸਨਰਸਾ ਪਦੀਪੋ ਵਿਯ, ਅਸਮ੍ਮੋਹਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨਾ ਅਰਞ੍ਞਗਤਸੁਦੇਸਕੋ ਵਿਯ. ਵਿਸੇਸਤੋ ਪਨੇਤ੍ਥ ਆਸਵਕ੍ਖਯਞਾਣਸਙ੍ਖਾਤਾ ਪਞ੍ਞਾ ਚਤੁਸਚ੍ਚਦਸ੍ਸਨਟ੍ਠੇਨ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੂਤਿ ਅਧਿਪ੍ਪੇਤਾ. ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਂ ਉਦਪਾਦਿ, ਞਾਣਂ ਉਦਪਾਦਿ, ਪਞ੍ਞਾ ਉਦਪਾਦਿ, ਵਿਜ੍ਜਾ ਉਦਪਾਦਿ, ਆਲੋਕੋ ਉਦਪਾਦੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੮੧; ਮਹਾਵ. ੧੫).

ਏਤੇਸੁ ਚ ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਪਰਿਤ੍ਤਂ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਮਹਗ੍ਗਤਂ, ਇਤਰਂ ਅਪ੍ਪਮਾਣਂ. ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਰੂਪਂ, ਇਤਰਾਨਿ ਅਰੂਪਾਨਿ. ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਚ ਲੋਕਿਯਾਨਿ ਸਾਸਵਾਨਿ ਰੂਪਵਿਸਯਾਨਿ, ਇਤਰਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਂ ਅਨਾਸਵਂ ਚਤੁਸਚ੍ਚਵਿਸਯਂ. ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਅਬ੍ਯਾਕਤਂ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਸਿਯਾ ਕੁਸਲਂ ਸਿਯਾ ਅਬ੍ਯਾਕਤਂ, ਤਥਾ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ. ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਕਾਮਾਵਚਰਂ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਰੂਪਾਵਚਰਂ, ਇਤਰਂ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਏਵਮਾਦਿ ਵਿਭਾਗਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਗਾਥਾਸੁ ਅਨੁਤ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਞ੍ਹਿ ਆਸਵਕ੍ਖਯਞਾਣਭਾਵਤੋ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ. ਅਕ੍ਖਾਸਿ ਪੁਰਿਸੁਤ੍ਤਮੋਤਿ ਪੁਰਿਸਾਨਂ ਉਤ੍ਤਮੋ ਅਗ੍ਗੋ ਸਮ੍ਮਾਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧੋ ਦੇਸੇਸਿ. ਉਪ੍ਪਾਦੋਤਿ ਮਂਸਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਪਵਤ੍ਤਿ. ਮਗ੍ਗੋਤਿ ਉਪਾਯੋ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਕਾਰਣਂ. ਪਕਤਿਚਕ੍ਖੁਮਤੋ ਏਵ ਹਿ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਯਸ੍ਮਾ ਕਸਿਣਾਲੋਕਂ ਵਡ੍ਢੇਤ੍ਵਾ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁਞਾਣਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਾਦਨਂ, ਸੋ ਚ ਕਸਿਣਮਣ੍ਡਲੇ ਉਗ੍ਗਹਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾ ਨਤ੍ਥੀਤਿ. ਯਤੋਤਿ ਯਦਾ. ਞਾਣਨ੍ਤਿ ਆਸਵਕ੍ਖਯਞਾਣਂ. ਤੇਨੇਵਾਹ ‘‘ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ ਅਨੁਤ੍ਤਰ’’ਨ੍ਤਿ. ਯਸ੍ਸ ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਪਟਿਲਾਭਾਤਿ ਯਸ੍ਸ ਅਰਿਯਸ੍ਸ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਭਾਵਨਾਯ ਸਬ੍ਬਸ੍ਮਾ ਵਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖਤੋ ਪਮੁਚ੍ਚਤਿ ਪਰਿਮੁਚ੍ਚਤੀਤਿ.

ਦੁਤਿਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੩. ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੬੨. ਤਤਿਯੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨੀਤਿ ਅਧਿਪਤੇਯ੍ਯਟ੍ਠੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਯਾਨਿ ਹਿ ਸਹਜਾਤਧਮ੍ਮੇਸੁ ਇਸ੍ਸਰਾ ਵਿਯ ਹੁਤ੍ਵਾ ਤੇਹਿ ਅਨੁਵਤ੍ਤਿਤਬ੍ਬਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ ਨਾਮ. ਅਪਿਚ ਇਨ੍ਦੋ ਭਗਵਾ ਧਮ੍ਮਿਸ੍ਸਰੋ ਪਰਮੇਨ ਚਿਤ੍ਤਿਸ੍ਸਰਿਯੇਨ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ. ਤੇਨ ਇਨ੍ਦੇਨ ਸਬ੍ਬਪਠਮਂ ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ ਅਧਿਗਤਤ੍ਤਾ ਪਰੇਸਞ੍ਚ ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ ਦੇਸਿਤਤ੍ਤਾ ਵਿਹਿਤਤ੍ਤਾ ਗੋਚਰਭਾਵਨਾਸੇਵਨਾਹਿ ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਇਨ੍ਦਂ ਵਾ ਮਗ੍ਗਾਧਿਗਮਸ੍ਸ ਉਪਨਿਸ੍ਸਯਭੂਤਂ ਪੁਞ੍ਞਕਮ੍ਮਂ, ਤਸ੍ਸ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤਿਪਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਿ. ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ‘‘ਅਨਮਤਗ੍ਗੇ ਸਂਸਾਰੇ ਅਨਞ੍ਞਾਤਂ ਅਨਧਿਗਤਂ ਅਮਤਪਦਂ ਚਤੁਸਚ੍ਚਧਮ੍ਮਮੇਵ ਵਾ ਜਾਨਿਸ੍ਸਾਮੀ’’ਤਿ ਪਟਿਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਇਮਿਨਾ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗੇਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਸੋਤਾਪਤ੍ਤਿਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾਯੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਆਜਾਨਨਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਵਚਨਤ੍ਥੋ – ਆਜਾਨਾਤਿ ਪਠਮਮਗ੍ਗਞਾਣੇਨ ਦਿਟ੍ਠਮਰਿਯਾਦਂ ਅਨਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾਵ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਅਞ੍ਞਾ. ਯਥੇਵ ਹਿ ਪਠਮਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾ ਦੁਕ੍ਖਾਦੀਸੁ ਪਰਿਞ੍ਞਾਭਿਸਮਯਾਦਿਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਤਿ, ਤਥੇਵ ਅਯਮ੍ਪਿ ਪਵਤ੍ਤਤੀਤਿ ਅਞ੍ਞਾ ਚ ਸਾ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਨਟ੍ਠੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚਾਤਿ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਆਜਾਨਨਟ੍ਠੇਨੇਵ ਅਞ੍ਞਸ੍ਸ ਵਾ ਅਰਿਯਪੁਗ੍ਗਲਸ੍ਸ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਸੋਤਾਪਤ੍ਤਿਫਲਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਛਸੁ ਠਾਨੇਸੁ ਞਾਣਸ੍ਸੇਤਂ ਅਧਿਵਚਨਂ. ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤਿ ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨੋ ਚਤੂਸੁ ਸਚ੍ਚੇਸੁ ਨਿਟ੍ਠਿਤਞਾਣਕਿਚ੍ਚਸ੍ਸ ਖੀਣਾਸਵਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਨਤੋ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਟ੍ਠਸਮ੍ਭਵਤੋ ਚ ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਪਠਮਪਚ੍ਛਿਮਾਨਿ ਪਠਮਮਗ੍ਗਚਤੁਤ੍ਥਫਲਵਸੇਨ ਏਕਟ੍ਠਾਨਿਕਾਨਿ, ਇਤਰਂ ਇਤਰਮਗ੍ਗਫਲਵਸੇਨ ਛਟ੍ਠਾਨਿਕਨ੍ਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਗਾਥਾਸੁ ਸਿਕ੍ਖਮਾਨਸ੍ਸਾਤਿ ਅਧਿਸੀਲਸਿਕ੍ਖਾਦਯੋ ਸਿਕ੍ਖਮਾਨਸ੍ਸ ਭਾਵੇਨ੍ਤਸ੍ਸ. ਉਜੁਮਗ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਨੋਤਿ ਉਜੁਮਗ੍ਗੋ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋ, ਅਨ੍ਤਦ੍ਵਯਵਿਵਜ੍ਜਿਤਤ੍ਤਾ ਤਸ੍ਸ ਅਨੁਸ੍ਸਰਣਤੋ ਉਜੁਮਗ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਨੋ, ਪਟਿਪਾਟਿਯਾ ਮਗ੍ਗੇ ਉਪ੍ਪਾਦੇਨ੍ਤਸ੍ਸਾਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਖਯਸ੍ਮਿਨ੍ਤਿ ਅਨਵਸੇਸਕਿਲੇਸਾਨਂ ਖੇਪਨਤੋ ਖਯਸਙ੍ਖਾਤੇ ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗੇ ਞਾਣਂ ਪਠਮਂ ਪੁਰੇਯੇਵ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾਤਿ ਤਤੋ ਮਗ੍ਗਞਾਣਤੋ ਅਨਨ੍ਤਰਾ ਅਰਹਤ੍ਤਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਅਥ ਵਾ ਉਜੁਮਗ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਨੋਤਿ ਲੀਨੁਦ੍ਧਚ੍ਚਪਤਿਟ੍ਠਾਨਾਯੂਹਨਾਦਿਕੇ ਵਜ੍ਜੇਤ੍ਵਾ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਂ ਯੁਗਨਦ੍ਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਭਾਵਨਾਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਪੁਬ੍ਬਭਾਗਮਗ੍ਗਂ ਅਨੁਸ੍ਸਰਨ੍ਤਸ੍ਸ ਅਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਟਿਪਜ੍ਜਨ੍ਤਸ੍ਸ ਗੋਤ੍ਰਭੁਞਾਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਦਿਟ੍ਠੇਕਟ੍ਠਾਨਂ ਕਿਲੇਸਾਨਂ ਖੇਪਨਤੋ ਖਯਸ੍ਮਿਂ ਸੋਤਾਪਤ੍ਤਿਮਗ੍ਗੇ ਪਠਮਂ ਞਾਣਂ ਅਨਞ੍ਞਾਤਞ੍ਞਸ੍ਸਾਮੀਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਅਨਨ੍ਤਰਾਤਿ ਤਤੋ ਪਠਮਞਾਣਤੋ ਅਨਨ੍ਤਰਾ ਅਨਨ੍ਤਰਤੋ ਪਟ੍ਠਾਯ ਯਾਵ ਅਗ੍ਗਮਗ੍ਗਾ ਅਞ੍ਞਾ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ.

ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਵਿਮੁਤ੍ਤਸ੍ਸਾਤਿ ਤਤੋ ਅਞ੍ਞਾ ਅਞ੍ਞਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤੋ ਪਚ੍ਛਾ ਅਰਹਤ੍ਤਮਗ੍ਗਞਾਣਾਨਨ੍ਤਰਾ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲੇਨ ਪਞ੍ਞਾਵਿਮੁਤ੍ਤਿਯਾ ਅਞ੍ਞਾਤਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਨ ਵਿਮੁਤ੍ਤਸ੍ਸ. ਞਾਣਂ ਵੇ ਹੋਤਿ ਤਾਦਿਨੋਤਿ ਅਰਹਤ੍ਤਫਲੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਤੋ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲੇ ਇਟ੍ਠਾਨਿਟ੍ਠਾਦੀਸੁ ਤਾਦਿਲਕ੍ਖਣਪ੍ਪਤ੍ਤਸ੍ਸ ਖੀਣਾਸਵਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਞਾਣਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਕਥਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਆਹ ‘‘ਅਕੁਪ੍ਪਾ ਮੇ ਵਿਮੁਤ੍ਤੀ’’ਤਿ. ਤਸ੍ਸ ਅਕੁਪ੍ਪਭਾਵਸ੍ਸ ਕਾਰਣਂ ਦਸ੍ਸੇਤਿ ‘‘ਭਵਸਂਯੋਜਨਕ੍ਖਯਾ’’ਤਿ.

ਇਦਾਨਿ ਤਾਦਿਸਂ ਖੀਣਾਸਵਂ ਥੋਮੇਨ੍ਤੋ ‘‘ਸ ਵੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ’’ਤਿ ਤਤਿਯਂ ਗਾਥਮਾਹ. ਤਤ੍ਥ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿ ਯਥਾਵੁਤ੍ਤੇਹਿ ਤੀਹਿ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ, ਸੁਦ੍ਧੇਹਿਪਿ ਵਾ ਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਦ੍ਧਿਲਦ੍ਧੇਹਿ ਸਦ੍ਧਾਦੀਹਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ ਪਰਿਪੁਣ੍ਣੋ, ਤਤੋ ਏਵ ਚਕ੍ਖਾਦੀਹਿ ਸੁਟ੍ਠੁ ਵੂਪਸਨ੍ਤੇਹਿ ਨਿਬ੍ਬਿਸੇਵਨੇਹਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ. ਤੇਨਾਹ ‘‘ਸਨ੍ਤੋ’’ਤਿ, ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸਪਰਿਲ਼ਾਹਵੂਪਸਮੇਨ ਉਪਸਨ੍ਤੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਸਨ੍ਤਿਪਦੇ ਰਤੋਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨੇ ਅਭਿਰਤੋ ਅਧਿਮੁਤ੍ਤੋ. ਏਤ੍ਥ ਚ ‘‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਭਾਵਿਤਮਗ੍ਗਤਾ, ਪਰਿਞ੍ਞਾਤਕ੍ਖਨ੍ਧਤਾ ਚਸ੍ਸ ਦਸ੍ਸਿਤਾ. ‘‘ਸਨ੍ਤੋ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਪਹੀਨਕਿਲੇਸਤਾ, ‘‘ਸਨ੍ਤਿਪਦੇ ਰਤੋ’’ਤਿ ਏਤੇਨ ਸਚ੍ਛਿਕਤਨਿਰੋਧਤਾਤਿ. ਸੇਸਂ ਵੁਤ੍ਤਨਯਮੇਵ.

ਤਤਿਯਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੪. ਅਦ੍ਧਾਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੬੩. ਚਤੁਤ੍ਥੇ ਅਦ੍ਧਾਤਿ ਕਾਲਾ. ਅਤੀਤੋ ਅਦ੍ਧਾਤਿਆਦੀਸੁ ਦ੍ਵੇ ਪਰਿਯਾਯਾ – ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਪਰਿਯਾਯੋ, ਅਭਿਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯੋ ਚ. ਤਤ੍ਥ ਸੁਤ੍ਤਨ੍ਤਪਰਿਯਾਯੇਨ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਤੀਤੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ, ਚੁਤਿਤੋ ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ, ਸਹ ਚੁਤਿਪਟਿਸਨ੍ਧੀਹਿ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ. ਅਭਿਧਮ੍ਮਪਰਿਯਾਯੇਨ ਉਪ੍ਪਾਦੋ, ਠਿਤਿ, ਭਙ੍ਗੋਤਿ ਇਮੇ ਤਯੋ ਖਣੇ ਪਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਧਮ੍ਮਾ ਅਤੀਤੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ, ਤਯੋਪਿ ਖਣੇ ਅਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾ ਅਨਾਗਤੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ, ਖਣਤ੍ਤਯਸਮਙ੍ਗਿਨੋ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨੋ ਅਦ੍ਧਾ ਨਾਮ.

ਅਪਰੋ ਨਯੋ – ਅਯਞ੍ਹਿ ਅਤੀਤਾਦਿਵਿਭਾਗੋ ਅਦ੍ਧਾਸਨ੍ਤਤਿਸਮਯਖਣਵਸੇਨ ਚਤੁਧਾ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਤੇਸੁ ਅਦ੍ਧਾਵਿਭਾਗੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ਸਨ੍ਤਤਿਵਸੇਨ ਸਭਾਗਾ ਏਕਉਤੁਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ, ਏਕਾਹਾਰਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ ਚ ਪੁਬ੍ਬਾਪਰਿਯਵਸੇਨ ਵਤ੍ਤਮਾਨਾਪਿ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ. ਤਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਵਿਸਭਾਗਉਤੁਆਹਾਰਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ ਅਤੀਤਾ ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਚਿਤ੍ਤਜਾ ਏਕਵੀਥਿਏਕਜਵਨਏਕਸਮਾਪਤ੍ਤਿਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨਾਮ, ਤਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਤੀਤਾ, ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਕਮ੍ਮਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾਨਂ ਪਾਟਿਯੇਕ੍ਕਂ ਸਨ੍ਤਤਿਵਸੇਨ ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦੋ ਨਤ੍ਥਿ, ਤੇਸਂਯੇਵ ਪਨ ਉਤੁਆਹਾਰਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨਾਨਂ ਉਪਤ੍ਥਮ੍ਭਕਵਸੇਨ ਤਸ੍ਸ ਅਤੀਤਾਦਿਭਾਵੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਸਮਯਵਸੇਨ ਏਕਮੁਹੁਤ੍ਤਪੁਬ੍ਬਣ੍ਹਸਾਯਨ੍ਹਰਤ੍ਤਿਦਿਵਾਦੀਸੁ ਸਮਯੇਸੁ ਸਨ੍ਤਾਨਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਮਾਨਾ ਤਂਤਂਸਮਯੇ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨਾਮ, ਤਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਤੀਤਾ, ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਅਯਂ ਤਾਵ ਰੂਪਧਮ੍ਮੇਸੁ ਨਯੋ. ਅਰੂਪਧਮ੍ਮੇਸੁ ਪਨ ਖਣਵਸੇਨ ਉਪ੍ਪਾਦਾਦਿਕ੍ਖਣਤ੍ਤਯਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਾ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਤਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਤੀਤਾ, ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਅਪਿਚ ਅਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤਹੇਤੁਪਚ੍ਚਯਕਿਚ੍ਚਾ ਅਤੀਤਾ, ਨਿਟ੍ਠਿਤਹੇਤੁਕਿਚ੍ਚਾ ਅਨਿਟ੍ਠਿਤਪਚ੍ਚਯਕਿਚ੍ਚਾ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਉਭਯਕਿਚ੍ਚਂ ਅਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਅਤ੍ਤਨੋ ਵਾ ਕਿਚ੍ਚਕ੍ਖਣੇ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਾ, ਤਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਅਤੀਤਾ, ਪਚ੍ਛਾ ਅਨਾਗਤਾ. ਏਤ੍ਥ ਚ ਖਣਾਦਿਕਥਾਵ ਨਿਪ੍ਪਰਿਯਾਯਾ, ਸੇਸਾ ਪਰਿਯਾਯਾ. ਅਯਞ੍ਹਿ ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦੋ ਨਾਮ ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਹੋਤਿ, ਨ ਕਾਲਸ੍ਸ. ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦੇ ਪਨ ਧਮ੍ਮੇ ਉਪਾਦਾਯ ਪਰਮਤ੍ਥਤੋ ਅਵਿਜ੍ਜਮਾਨੋਪਿ ਕਾਲੋ ਇਧ ਤੇਨੇਵ ਵੋਹਾਰੇਨ ਅਤੀਤੋਤਿਆਦਿਨਾ ਵੁਤ੍ਤੋਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਗਾਥਾਸੁ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਞ੍ਞਿਨੋਤਿ ਏਤ੍ਥ ਅਕ੍ਖਾਯਤਿ, ਕਥੀਯਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਪੀਯਤੀਤਿ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਂ, ਕਥਾਵਤ੍ਥੁ, ਅਤ੍ਥਤੋ ਰੂਪਾਦਯੋ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਾ. ਵੁਤ੍ਤਞ੍ਹੇਤਂ –

‘‘ਅਤੀਤਂ ਵਾ ਅਦ੍ਧਾਨਂ ਆਰਬ੍ਭ ਕਥਂ ਕਥੇਯ੍ਯ, ਅਨਾਗਤਂ ਵਾ…ਪੇ… ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵਾ ਅਦ੍ਧਾਨਂ ਆਰਬ੍ਭ ਕਥਂ ਕਥੇਯ੍ਯਾ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੦੫).

ਤਥਾ –

‘‘ਯਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਰੂਪਂ ਅਤੀਤਂ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਿਪਰਿਣਤਂ, ‘ਅਹੋਸੀ’ਤਿ ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾ, ‘ਅਹੋਸੀ’ਤਿ ਤਸ੍ਸ ਸਮਞ੍ਞਾ, ‘ਅਹੋਸੀ’ਤਿ ਤਸ੍ਸ ਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿ; ਨ ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾ ਅਤ੍ਥੀਤਿ, ਨ ਤਸ੍ਸ ਸਙ੍ਖਾ ਭਵਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੩.੬੨) –

ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤੇਨ ਨਿਰੁਤ੍ਤਿਪਥਸੁਤ੍ਤੇਨਪਿ ਏਤ੍ਥ ਅਤ੍ਥੋ ਦੀਪੇਤਬ੍ਬੋ. ਏਵਂ ਕਥਾਵਤ੍ਥੁਭਾਵੇਨ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਙ੍ਖਾਤੇ ਖਨ੍ਧਪਞ੍ਚਕੇ ਅਹਨ੍ਤਿ ਚ ਮਮਨ੍ਤਿ ਚ ਦੇਵੋਤਿ ਚ ਮਨੁਸ੍ਸੋਤਿ ਚ ਇਤ੍ਥੀਤਿ ਚ ਪੁਰਿਸੋਤਿ ਚ ਆਦਿਨਾ ਪਵਤ੍ਤਸਞ੍ਞਾਵਸੇਨ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਞ੍ਞਿਨੋ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਉਪਾਦਾਨਕ੍ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਸਤ੍ਤਪੁਗ੍ਗਲਾਦਿਸਞ੍ਞਿਨੋਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸ੍ਮਿਂ ਤਣ੍ਹਾਦਿਟ੍ਠਿਗ੍ਗਾਹਵਸੇਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ, ਰਾਗਾਦਿਵਸੇਨ ਵਾ ਅਟ੍ਠਹਾਕਾਰੇਹਿ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤਾ. ਰਤ੍ਤੋ ਹਿ ਰਾਗਵਸੇਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤੋ ਹੋਤਿ, ਦੁਟ੍ਠੋ ਦੋਸਵਸੇਨ, ਮੂਲ਼੍ਹੋ ਮੋਹਵਸੇਨ, ਪਰਾਮਟ੍ਠੋ ਦਿਟ੍ਠਿਵਸੇਨ, ਥਾਮਗਤੋ ਅਨੁਸਯਵਸੇਨ, ਵਿਨਿਬਦ੍ਧੋ ਮਾਨਵਸੇਨ, ਅਨਿਟ੍ਠਙ੍ਗਤੋ ਵਿਚਿਕਿਚ੍ਛਾਵਸੇਨ, ਵਿਕ੍ਖੇਪਗਤੋ ਉਦ੍ਧਚ੍ਚਵਸੇਨ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤੋ ਹੋਤੀਤਿ.

ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਂ ਅਪਰਿਞ੍ਞਾਯਾਤਿ ਤਂ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਂ ਤੇਭੂਮਕਧਮ੍ਮੇ ਤੀਹਿ ਪਰਿਞ੍ਞਾਹਿ ਅਪਰਿਜਾਨਿਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਸ ਅਪਰਿਜਾਨਨਹੇਤੁ. ਯੋਗਮਾਯਨ੍ਤਿ ਮਚ੍ਚੁਨੋਤਿ ਮਰਣਸ੍ਸ ਯੋਗਂ ਤੇਨ ਸਂਯੋਗਂ ਉਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਨ ਵਿਸਂਯੋਗਨ੍ਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਅਥ ਵਾ ਯੋਗਨ੍ਤਿ ਉਪਾਯਂ, ਤੇਨ ਯੋਜਿਤਂ ਪਸਾਰਿਤਂ ਮਾਰਸੇਨਟ੍ਠਾਨਿਯਂ ਅਨਤ੍ਥਜਾਲਂ ਕਿਲੇਸਜਾਲਞ੍ਚ ਉਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਤਥਾ ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਂ –

‘‘ਨ ਹਿ ਨੋ ਸਙ੍ਗਰਂ ਤੇਨ, ਮਹਾਸੇਨੇਨ ਮਚ੍ਚੁਨਾ’’ਤਿ. (ਮ. ਨਿ. ੩.੨੭੨; ਜਾ. ੨.੨੨.੧੨੧; ਨੇਤ੍ਤਿ. ੧੦੩);

ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਵਟ੍ਟਂ ਦਸ੍ਸੇਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ਵਿਵਟ੍ਟਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਞ੍ਚ ਪਰਿਞ੍ਞਾਯਾ’’ਤਿਆਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ਚ-ਸਦ੍ਦੋ ਬ੍ਯਤਿਰੇਕੇ, ਤੇਨ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਪਰਿਜਾਨਨੇਨ ਲਦ੍ਧਬ੍ਬਂ ਵਕ੍ਖਮਾਨਮੇਵ ਵਿਸੇਸਂ ਜੋਤੇਤਿ. ਪਰਿਞ੍ਞਾਯਾਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਸਹਿਤਾਯ ਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾਯ ਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਜ੍ਜ ਜਾਨਿਤ੍ਵਾ, ਤਪ੍ਪਟਿਬਦ੍ਧਕਿਲੇਸਪ੍ਪਹਾਨੇਨ ਵਾ ਤਂ ਸਮਤਿਕ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਪਰਿਞ੍ਞਾਨਂ ਕਿਚ੍ਚਂ ਮਤ੍ਥਕਂ ਪਾਪੇਤ੍ਵਾ. ਅਕ੍ਖਾਤਾਰਂ ਨ ਮਞ੍ਞਤੀਤਿ ਸਬ੍ਬਸੋ ਮਞ੍ਞਨਾਨਂ ਪਹੀਨਤ੍ਤਾ ਖੀਣਾਸਵੋ ਅਕ੍ਖਾਤਾਰਂ ਨ ਮਞ੍ਞਤਿ, ਕਾਰਕਾਦਿਸਭਾਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿ ਅਤ੍ਤਾਨਂ ਨ ਪਚ੍ਚੇਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਫੁਟ੍ਠੋ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਮਨਸਾ, ਸਨ੍ਤਿਪਦਮਨੁਤ੍ਤਰਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਤਵਿਮੁਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ‘‘ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ’’ਤਿ ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸਸਨ੍ਤਾਪਵੂਪਸਮਨਟ੍ਠਾਨਤਾਯ ‘‘ਸਨ੍ਤਿਪਦ’’ਨ੍ਤਿ ਲਦ੍ਧਨਾਮੋ ਨਿਬ੍ਬਾਨਧਮ੍ਮੋ ਫੁਟ੍ਠੋ ਫੁਸਿਤੋ ਪਤ੍ਤੋ, ਤਸ੍ਮਾ ਅਕ੍ਖਾਤਾਰਂ ਨ ਮਞ੍ਞਤੀਤਿ. ਅਥ ਵਾ ‘‘ਪਰਿਞ੍ਞਾਯਾ’’ਤਿ ਪਦੇਨ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਪਰਿਞ੍ਞਾਭਿਸਮਯਂ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਪਹਾਨਾਭਿਸਮਯਞ੍ਚ ਵਤ੍ਵਾ ਇਦਾਨਿ ‘‘ਫੁਟ੍ਠੋ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਮਨਸਾ, ਸਨ੍ਤਿਪਦਮਨੁਤ੍ਤਰ’’ਨ੍ਤਿ ਇਮਿਨਾ ਮਗ੍ਗਨਿਰੋਧਾਨਂ ਭਾਵਨਾਸਚ੍ਛਿਕਿਰਿਯਾਭਿਸਮਯਂ ਵਦਤਿ. ਤਸ੍ਸਤ੍ਥੋ – ਸਮੁਚ੍ਛੇਦਵਸੇਨ ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸੇਹਿ ਵਿਮੁਚ੍ਚਤੀਤਿ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ, ਅਰਿਯਮਗ੍ਗੋ. ਸੋ ਪਨਸ੍ਸ ਮਗ੍ਗਚਿਤ੍ਤੇਨ ਫੁਟ੍ਠੋ ਫੁਸਿਤੋ ਭਾਵਿਤੋ, ਤੇਨੇਵ ਅਨੁਤ੍ਤਰਂ ਸਨ੍ਤਿਪਦਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਫੁਟ੍ਠਂ ਫੁਸਿਤਂ ਸਚ੍ਛਿਕਤਨ੍ਤਿ.

ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਤਿ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਵਿਧਾਹਿ ਵਿਪਤ੍ਤੀਹਿ ਉਪਦ੍ਦੁਤੇ ਲੋਕੇ ਪਹੀਨਵਿਪਲ੍ਲਾਸਤਾਯ ਤਤੋ ਸੁਪਰਿਮੁਤ੍ਤੋ ਅਕ੍ਖੇਯ੍ਯਪਰਿਞ੍ਞਾਭਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਾਹਿ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੀਹਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋ. ਸਙ੍ਖਾਯ ਸੇਵੀਤਿ ਪਞ੍ਞਾਵੇਪੁਲ੍ਲਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਚੀਵਰਾਦਿਪਚ੍ਚਯੇ ਸਙ੍ਖਾਯ ਪਰਿਤੁਲੇਤ੍ਵਾਵ ਸੇਵਨਸੀਲੋ, ਸਙ੍ਖਾਤਧਮ੍ਮਤ੍ਤਾ ਚ ਆਪਾਥਗਤਂ ਸਬ੍ਬਮ੍ਪਿ ਵਿਸਯਂ ਛਲ਼ਙ੍ਗੁਪੇਕ੍ਖਾਵਸੇਨ ਸਙ੍ਖਾਯ ਸੇਵਨਸੀਲੋ. ਧਮ੍ਮਟ੍ਠੋਤਿ ਅਸੇਕ੍ਖਧਮ੍ਮੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਾਨਧਮ੍ਮੇ ਏਵ ਵਾ ਠਿਤੋ. ਵੇਦਗੂਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਸ੍ਸ ਚਤੁਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਪਾਰਙ੍ਗਤਤ੍ਤਾ ਵੇਦਗੂ. ਏਵਂਗੁਣੋ ਅਰਹਾ ਭਵਾਦੀਸੁ ਕਤ੍ਥਚਿ ਆਯਤਿਂ ਪੁਨਬ੍ਭਵਾਭਾਵਤੋ ਮਨੁਸ੍ਸਦੇਵਾਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਨ ਉਪੇਤਿ, ਅਪਞ੍ਞਤ੍ਤਿਕਭਾਵਮੇਵ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਅਨੁਪਾਦਾਪਰਿਨਿਬ੍ਬਾਨੇਨ ਦੇਸਨਂ ਨਿਟ੍ਠਾਪੇਸਿ.

ਚਤੁਤ੍ਥਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.

੫. ਦੁਚ੍ਚਰਿਤਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ