੧. ਦੁਕ੍ਖਵਿਹਾਰਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ

੨੮. ਦੁਕਨਿਪਾਤਸ੍ਸ ਪਠਮੇ ਦ੍ਵੀਹੀਤਿ ਗਣਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ. ਧਮ੍ਮੇਹੀਤਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਮ੍ਮਨਿਦਸ੍ਸਨਂ. ਦ੍ਵੀਹਿ ਧਮ੍ਮੇਹੀਤਿ ਦ੍ਵੀਹਿ ਅਕੁਸਲਧਮ੍ਮੇਹਿ. ਸਮਨ੍ਨਾਗਤੋਤਿ ਯੁਤ੍ਤੋ. ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇਤਿ ਇਮਸ੍ਮਿਂਯੇਵ ਅਤ੍ਤਭਾਵੇ. ਦੁਕ੍ਖਂ ਵਿਹਰਤੀਤਿ ਚਤੂਸੁਪਿ ਇਰਿਯਾਪਥੇਸੁ ਕਿਲੇਸਦੁਕ੍ਖੇਨ ਚੇਵ ਕਾਯਿਕਚੇਤਸਿਕਦੁਕ੍ਖੇਨ ਚ ਦੁਕ੍ਖਂ ਵਿਹਰਤਿ. ਸਵਿਘਾਤਨ੍ਤਿ ਚਿਤ੍ਤੂਪਘਾਤੇਨ ਚੇਵ ਕਾਯੂਪਘਾਤੇਨ ਚ ਸਵਿਘਾਤਂ. ਸਉਪਾਯਾਸਨ੍ਤਿ ਕਿਲੇਸੂਪਾਯਾਸੇਨ ਚੇਵ ਸਰੀਰਖੇਦੇਨ ਚ ਬਲਵਆਯਾਸਵਸੇਨ ਸਉਪਾਯਾਸਂ. ਸਪਰਿਲ਼ਾਹਨ੍ਤਿ ਕਿਲੇਸਪਰਿਲ਼ਾਹੇਨ ਚੇਵ ਕਾਯਪਰਿਲ਼ਾਹੇਨ ਚ ਸਪਰਿਲ਼ਾਹਂ. ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾਤਿ ਉਪਾਦਿਨ੍ਨਕ੍ਖਨ੍ਧਪਰਿਚ੍ਚਾਗਾ. ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਅਭਿਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਕ੍ਖਨ੍ਧਗ੍ਗਹਣੇ. ਅਥ ਵਾ ਕਾਯਸ੍ਸ ਭੇਦਾਤਿ ਜੀਵਿਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੁਪਚ੍ਛੇਦਾ. ਪਰਂ ਮਰਣਾਤਿ ਚੁਤਿਤੋ ਉਦ੍ਧਂ. ਦੁਗ੍ਗਤਿ ਪਾਟਿਕਙ੍ਖਾਤਿ ਦੁਗ੍ਗਤਿਸਙ੍ਖਾਤਾਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਅਪਾਯਾਨਂ ਅਞ੍ਞਤਰਾ ਗਤਿ ਇਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਾ, ਅਵਸ੍ਸਂਭਾਵਿਨੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ.

ਅਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰੋਤਿ ਅਪਿਹਿਤਦ੍ਵਾਰੋ. ਕਤ੍ਥ ਪਨ ਅਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰੋਤਿ ਆਹ ‘‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੂ’’ਤਿ. ਤੇਨ ਮਨਚ੍ਛਟ੍ਠਾਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਅਸਂਵਰਮਾਹ. ਪਟਿਗ੍ਗਹਣਪਰਿਭੋਗਵਸੇਨ ਭੋਜਨੇ ਮਤ੍ਤਂ ਨ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਭੋਜਨੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ. ‘‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਅਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰਤਾਯ ਭੋਜਨੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੁਤਾਯਾ’’ਤਿਪਿ ਪਠਨ੍ਤਿ.

ਕਥਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਅਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰਤਾ, ਕਥਂ ਵਾ ਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰਤਾਤਿ? ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਹਿ ਚਕ੍ਖੁਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਸਂਵਰੋ ਵਾ ਅਸਂਵਰੋ ਵਾ ਨਤ੍ਥਿ. ਨ ਹਿ ਚਕ੍ਖੁਪਸਾਦਂ ਨਿਸ੍ਸਾਯ ਸਤਿ ਵਾ ਮੁਟ੍ਠਸ੍ਸਚ੍ਚਂ ਵਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ. ਅਪਿਚ ਯਦਾ ਰੂਪਾਰਮ੍ਮਣਂ ਚਕ੍ਖੁਸ੍ਸ ਆਪਾਥਂ ਆਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਦਾ ਭਵਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵਿਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਕਿਰਿਯਾਮਨੋਧਾਤੁ ਆਵਜ੍ਜਨਕਿਚ੍ਚਂ ਸਾਧਯਮਾਨਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ, ਤਤੋ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਦਸ੍ਸਨਕਿਚ੍ਚਂ, ਤਤੋ ਵਿਪਾਕਮਨੋਧਾਤੁ ਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਨਕਿਚ੍ਚਂ, ਤਤੋ ਵਿਪਾਕਾਹੇਤੁਕਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਸਨ੍ਤੀਰਣਕਿਚ੍ਚਂ, ਤਤੋ ਕਿਰਿਯਾਹੇਤੁਕਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਧਾਤੁ ਵੋਟ੍ਠਬ੍ਬਨਕਿਚ੍ਚਂ ਸਾਧਯਮਾਨਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਜਵਨਂ ਜਵਤਿ. ਤਥਾਪਿ ਨੇਵ ਭਵਙ੍ਗਸਮਯੇ, ਨ ਆਵਜ੍ਜਨਾਦੀਨਂ ਅਞ੍ਞਤਰਸਮਯੇ ਸਂਵਰੋ ਵਾ ਅਸਂਵਰੋ ਵਾ ਅਤ੍ਥਿ, ਜਵਨਕ੍ਖਣੇ ਪਨ ਸਚੇ ਦੁਸ੍ਸੀਲ੍ਯਂ ਵਾ ਮੁਟ੍ਠਸ੍ਸਚ੍ਚਂ ਵਾ ਅਞ੍ਞਾਣਂ ਵਾ ਅਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਵਾ ਕੋਸਜ੍ਜਂ ਵਾ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤਿ, ਅਸਂਵਰੋ ਹੋਤਿ. ਏਵਂ ਹੋਨ੍ਤੋਪਿ ਸੋ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਦ੍ਵਾਰੇ ਅਸਂਵਰੋ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਸ੍ਮਾ? ਯਸ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਿਂ ਸਤਿ ਦ੍ਵਾਰਮ੍ਪਿ ਅਗੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ ਭਵਙ੍ਗਮ੍ਪਿ ਆਵਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਵੀਥਿਚਿਤ੍ਤਾਨਿਪਿ. ਯਥਾ ਕਿਂ? ਯਥਾ ਨਗਰੇ ਚਤੂਸੁ ਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਅਸਂਵੁਤੇਸੁ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਅਨ੍ਤੋਘਰਦ੍ਵਾਰਕੋਟ੍ਠਕਗਬ੍ਭਾਦਯੋ ਸੁਸਂਵੁਤਾ ਤਥਾਪਿ ਅਨ੍ਤੋਨਗਰੇ ਸਬ੍ਬਂ ਭਣ੍ਡਂ ਅਰਕ੍ਖਿਤਂ ਅਗੋਪਿਤਮੇਵ ਹੋਤਿ. ਨਗਰਦ੍ਵਾਰੇਹਿ ਪਵਿਸਿਤ੍ਵਾ ਚੋਰਾ ਯਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਹਰੇਯ੍ਯੁਂ. ਏਵਮੇਵ ਜਵਨੇ ਦੁਸ੍ਸੀਲ੍ਯਾਦੀਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤਸ੍ਮਿਂ ਅਸਂਵਰੇ ਸਤਿਦ੍ਵਾਰਮ੍ਪਿ ਅਗੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਭਵਙ੍ਗਮ੍ਪਿ ਆਵਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਵੀਥਿਚਿਤ੍ਤਾਨਿਪਿ. ਤਸ੍ਮਿਂ ਪਨ ਅਸਤਿ ਜਵਨੇ ਸੀਲਾਦੀਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਦ੍ਵਾਰਮ੍ਪਿ ਗੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ ਭਵਙ੍ਗਮ੍ਪਿ ਆਵਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਵੀਥਿਚਿਤ੍ਤਾਨਿਪਿ. ਯਥਾ ਕਿਂ? ਯਥਾ ਨਗਰਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਸਂਵੁਤੇਸੁ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਅਨ੍ਤੋਘਰਦ੍ਵਾਰਾਦਯੋ ਅਸਂਵੁਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਅਨ੍ਤੋਨਗਰੇ ਸਬ੍ਬਂ ਭਣ੍ਡਂ ਸੁਰਕ੍ਖਿਤਂ ਸੁਗੋਪਿਤਮੇਵ ਹੋਤਿ. ਨਗਰਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਹਿ ਪਿਹਿਤੇਸੁ ਚੋਰਾਨਂ ਪਵੇਸੋ ਨਤ੍ਥਿ. ਏਵਮੇਵ ਜਵਨੇ ਸੀਲਾਦੀਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਦ੍ਵਾਰਮ੍ਪਿ ਗੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ, ਭਵਙ੍ਗਮ੍ਪਿ, ਆਵਜ੍ਜਨਾਦੀਨਿ ਵੀਥਿਚਿਤ੍ਤਾਨਿਪਿ. ਤਸ੍ਮਾ ਜਵਨਕ੍ਖਣੇ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨੋਪਿ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਦ੍ਵਾਰੇ ਸਂਵਰੋ’’ਤਿ ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਸੇਸਦ੍ਵਾਰੇਸੁਪਿ ਏਸੇਵ ਨਯੋ. ਏਵਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਅਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰਤਾ, ਗੁਤ੍ਤਦ੍ਵਾਰਤਾ ਚ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਾ.

ਕਥਂ ਪਨ ਭੋਜਨੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ, ਕਥਂ ਵਾ ਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂਤਿ? ਯੋ ਹਿ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਮਹਿਚ੍ਛੋ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪਟਿਗ੍ਗਹਣੇ ਮਤ੍ਤਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ. ਮਹਿਚ੍ਛਪੁਗ੍ਗਲੋ ਹਿ ਯਥਾ ਨਾਮ ਕਚ੍ਛਪੁਟਵਾਣਿਜੋ ਪਿਲ਼ਨ੍ਧਨਭਣ੍ਡਕਂ ਹਤ੍ਥੇਨ ਗਹੇਤ੍ਵਾ ਉਚ੍ਛਙ੍ਗੇਪਿ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤਬ੍ਬਯੁਤ੍ਤਕਂ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਮਹਾਜਨਸ੍ਸ ਪਸ੍ਸਨ੍ਤਸ੍ਸੇਵ ‘‘ਅਸੁਕਂ ਗਣ੍ਹਥ, ਅਸੁਕਂ ਗਣ੍ਹਥਾ’’ਤਿ ਮੁਖੇਨ ਉਗ੍ਘੋਸੇਤਿ, ਏਵਮੇਵ ਅਪ੍ਪਮਤ੍ਤਕਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਤਨੋ ਸੀਲਂ ਵਾ ਗਨ੍ਥਂ ਵਾ ਧੁਤਙ੍ਗਗੁਣਂ ਵਾ ਅਨ੍ਤਮਸੋ ਅਰਞ੍ਞਵਾਸਮਤ੍ਤਕਮ੍ਪਿ ਮਹਾਜਨਸ੍ਸ ਜਾਨਨ੍ਤਸ੍ਸੇਵ ਸਮ੍ਭਾਵੇਤਿ, ਸਮ੍ਭਾਵੇਤ੍ਵਾ ਚ ਪਨ ਸਕਟੇਹਿਪਿ ਉਪਨੀਤੇ ਪਚ੍ਚਯੇ ‘‘ਅਲ’’ਨ੍ਤਿ ਅਵਤ੍ਵਾ ਪਟਿਗ੍ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਤਯੋ ਹਿ ਪੂਰੇਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕਾ ਅਗ੍ਗਿ ਉਪਾਦਾਨੇਨ, ਸਮੁਦ੍ਦੋ ਉਦਕੇਨ, ਮਹਿਚ੍ਛੋ ਪਚ੍ਚਯੇਹੀਤਿ –

‘‘ਅਗ੍ਗਿਕ੍ਖਨ੍ਧੋ ਸਮੁਦ੍ਦੋ ਚ, ਮਹਿਚ੍ਛੋ ਚਾਪਿ ਪੁਗ੍ਗਲੋ;

ਬਹੁਕੇ ਪਚ੍ਚਯੇ ਦਿਨ੍ਨੇ, ਤਯੋਪੇਤੇ ਨ ਪੂਰਯੇਤਿ’’.

ਮਹਿਚ੍ਛਪੁਗ੍ਗਲੋ ਹਿ ਵਿਜਾਤਮਾਤੁਯਾਪਿ ਮਨਂ ਗਣ੍ਹਿਤੁਂ ਨ ਸਕ੍ਕੋਤਿ. ਏਵਰੂਪੋ ਹਿ ਅਨੁਪ੍ਪਨ੍ਨਂ ਲਾਭਂ ਨ ਉਪ੍ਪਾਦੇਤਿ, ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਲਾਭਤੋ ਚ ਪਰਿਹਾਯਤਿ. ਏਵਂ ਤਾਵ ਪਟਿਗ੍ਗਹਣੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ ਹੋਤਿ. ਯੋ ਪਨ ਧਮ੍ਮੇਨ ਸਮੇਨ ਲਦ੍ਧਮ੍ਪਿ ਆਹਾਰਂ ਗਧਿਤੋ ਮੁਚ੍ਛਿਤੋ ਅਜ੍ਝੋਪਨ੍ਨੋ ਅਨਾਦੀਨਵਦਸ੍ਸਾਵੀ ਅਨਿਸ੍ਸਰਣਪਞ੍ਞੋ ਆਹਰਹਤ੍ਥਕਅਲਂਸਾਟਕਤਤ੍ਥਵਟ੍ਟਕਕਾਕਮਾਸਕਭੁਤ੍ਤਵਮਿਤਕਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਂ ਅਞ੍ਞਤਰੋ ਵਿਯ ਅਯੋਨਿਸੋ ਅਨੁਪਾਯੇਨ ਯਾਵਦਤ੍ਥਂ ਉਦਰਾਵਦੇਹਕਂ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਸੇਯ੍ਯਸੁਖਂ ਪਸ੍ਸਸੁਖਂ ਮਿਦ੍ਧਸੁਖਂ ਅਨੁਯੁਤ੍ਤੋ ਵਿਹਰਤਿ. ਅਯਂ ਪਰਿਭੋਗੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ ਨਾਮ.

ਯੋ ਪਨ ‘‘ਯਦਿਪਿ ਦੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮੋ ਬਹੁ ਹੋਤਿ, ਦਾਯਕੋ ਅਪ੍ਪਂ ਦਾਤੁਕਾਮੋ, ਦਾਯਕਸ੍ਸ ਵਸੇਨ ਅਪ੍ਪਂ ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਦੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮੋ ਅਪ੍ਪੋ, ਦਾਯਕੋ ਬਹੁਂ ਦਾਤੁਕਾਮੋ, ਦੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮਸ੍ਸ ਵਸੇਨ ਅਪ੍ਪਂ ਗਣ੍ਹਾਤਿ. ਦੇਯ੍ਯਧਮ੍ਮੋ ਬਹੁ, ਦਾਯਕੋਪਿ ਬਹੁਂ ਦਾਤੁਕਾਮੋ, ਅਤ੍ਤਨੋ ਥਾਮਂ ਞਤ੍ਵਾ ਪਮਾਣਯੁਤ੍ਤਮੇਵ ਗਣ੍ਹਾਤੀ’’ਤਿ ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਪਟਿਗ੍ਗਹਣੇ ਪਮਾਣਜਾਨਨਸ੍ਸ ਚੇਵ, ‘‘ਪਟਿਸਙ੍ਖਾ ਯੋਨਿਸੋ ਆਹਾਰਂ ਆਹਾਰੇਤਿ, ਨੇਵ ਦਵਾਯ, ਨ ਮਦਾਯਾ’’ਤਿਆਦਿਨਾ (ਧ. ਸ. ੧੩੫੫) ‘‘ਲਦ੍ਧਞ੍ਚ ਪਿਣ੍ਡਪਾਤਂ ਅਗਧਿਤੋ ਅਮੁਚ੍ਛਿਤੋ ਅਨਜ੍ਝੋਪਨ੍ਨੋ ਆਦੀਨਵਦਸ੍ਸਾਵੀ ਨਿਸ੍ਸਰਣਪਞ੍ਞੋ ਪਰਿਭੁਞ੍ਜਤੀ’’ਤਿ ਚ ਆਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਵੁਤ੍ਤਸ੍ਸ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਪਟਿਸਙ੍ਖਾਨਪਞ੍ਞਾਯ ਜਾਨਿਤ੍ਵਾ ਆਹਾਰਪਰਿਭੁਞ੍ਜਨਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਪਰਿਭੋਗੇ ਪਮਾਣਜਾਨਨਸ੍ਸ ਚ ਵਸੇਨ ਭੋਜਨੇ ਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ ਹੋਤਿ, ਅਯਂ ਭੋਜਨੇ ਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ ਨਾਮ. ਏਵਂ ਭੋਜਨੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੁਤਾ ਮਤ੍ਤਞ੍ਞੁਤਾ ਚ ਹੋਤੀਤਿ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਗਾਥਾਸੁ ਪਨ ਚਕ੍ਖੁਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ ਚਕ੍ਖਤੀਤਿ ਚਕ੍ਖੁ, ਰੂਪਂ ਅਸ੍ਸਾਦੇਤਿ, ਸਮਵਿਸਮਂ ਆਚਿਕ੍ਖਨ੍ਤਂ ਵਿਯ ਹੋਤੀਤਿ ਵਾ ਅਤ੍ਥੋ. ਸੁਣਾਤੀਤਿ ਸੋਤਂ. ਘਾਯਤੀਤਿ ਘਾਨਂ. ਜੀਵਿਤਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਆਹਾਰਰਸੋ ਜੀਵਿਤਂ, ਤਂ ਅਵ੍ਹਾਯਤੀਤਿ ਜਿਵ੍ਹਾ. ਕੁਚ੍ਛਿਤਾਨਂ ਆਯੋਤਿ ਕਾਯੋ. ਮਨਤੇ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਮਨੋ. ਪੋਰਾਣਾ ਪਨਾਹੁ ਮੁਨਾਤੀਤਿ ਮਨੋ, ਨਾਲ਼ਿਯਾ ਮਿਨਮਾਨੋ ਵਿਯ ਮਹਾਤੁਲਾਯ ਧਾਰਯਮਾਨੋ ਵਿਯ ਚ ਆਰਮ੍ਮਣਂ ਵਿਜਾਨਾਤੀਤਿ ਅਤ੍ਥੋ. ਏਵਂ ਤਾਵੇਤ੍ਥ ਪਦਤ੍ਥੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ.

ਭਾਵਤ੍ਥਤੋ ਪਨ ਦੁਵਿਧਂ ਚਕ੍ਖੁ – ਮਂਸਚਕ੍ਖੁ ਚ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ ਚ. ਤੇਸੁ ਬੁਦ੍ਧਚਕ੍ਖੁ, ਸਮਨ੍ਤਚਕ੍ਖੁ, ਞਾਣਚਕ੍ਖੁ, ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ, ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਖੂਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਪਞ੍ਞਾਚਕ੍ਖੁ. ਤਤ੍ਥ ‘‘ਅਦ੍ਦਸਂ ਖੋ ਅਹਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਬੁਦ੍ਧਚਕ੍ਖੁਨਾ ਲੋਕਂ ਵੋਲੋਕੇਨ੍ਤੋ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੨੮੩) ਇਦਂ ਬੁਦ੍ਧਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ‘‘ਸਮਨ੍ਤਚਕ੍ਖੁ ਵੁਚ੍ਚਤਿ ਸਬ੍ਬਞ੍ਞੁਤਞ੍ਞਾਣ’’ਨ੍ਤਿ (ਚੂਲ਼ਵ. ਧੋਤਕਮਾਣਵਪੁਚ੍ਛਾਨਿਦ੍ਦੇਸ ੩੨) ਇਦਂ ਸਮਨ੍ਤਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ‘‘ਚਕ੍ਖੁਂ ਉਦਪਾਦੀ’’ਤਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੦੮੧; ਮਹਾਵ. ੧੫) ਇਦਂ ਞਾਣਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ‘‘ਅਦ੍ਦਸਂ ਖੋ ਅਹਂ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦਿਬ੍ਬੇਨ ਚਕ੍ਖੁਨਾ ਵਿਸੁਦ੍ਧੇਨਾ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੨੮੪) ਇਦਂ ਦਿਬ੍ਬਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ‘‘ਵਿਰਜਂ ਵੀਤਮਲਂ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਖੁਂ ਉਦਪਾਦੀ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੨.੩੯੫; ਮਹਾਵ. ੧੬) ਇਦਂ ਹੇਟ੍ਠਿਮਮਗ੍ਗਤ੍ਤਯਸਙ੍ਖਾਤਂ ਧਮ੍ਮਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ.

ਮਂਸਚਕ੍ਖੁਪਿ ਦੁਵਿਧਂ – ਸਸਮ੍ਭਾਰਚਕ੍ਖੁ, ਪਸਾਦਚਕ੍ਖੂਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਯ੍ਵਾਯਂ ਅਕ੍ਖਿਕੂਪਕੇ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤੋ ਹੇਟ੍ਠਾ ਅਕ੍ਖਿਕੂਪਕਟ੍ਠਿਕੇਨ, ਉਪਰਿ ਭਮੁਕਟ੍ਠਿਕੇਨ, ਉਭਤੋ ਅਕ੍ਖਿਕੂਟੇਹਿ, ਅਨ੍ਤੋ ਮਤ੍ਥਲੁਙ੍ਗੇਨ, ਬਹਿਦ੍ਧਾ ਅਕ੍ਖਿਲੋਮੇਹਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਮਂਸਪਿਣ੍ਡੋ, ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਚਤਸ੍ਸੋ ਧਾਤੁਯੋ – ਵਣ੍ਣੋ, ਗਨ੍ਧੋ, ਰਸੋ, ਓਜਾਸਮ੍ਭਵੋ ਸਣ੍ਠਾਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਭਾਵੋ ਕਾਯਪਸਾਦੋ ਚਕ੍ਖੁਪਸਾਦੋਤਿ ਚੁਦ੍ਦਸ ਸਮ੍ਭਾਰਾ. ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ ਚਤਸ੍ਸੋ ਧਾਤੁਯੋ ਤਂਨਿਸ੍ਸਿਤਾ ਵਣ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਓਜਾਸਣ੍ਠਾਨਸਮ੍ਭਵਾਤਿ ਇਮਾਨਿ ਦਸ ਚਤੁਸਮੁਟ੍ਠਾਨਿਕਤ੍ਤਾ ਚਤ੍ਤਾਲੀਸਂ ਹੋਨ੍ਤਿ, ਜੀਵਿਤਂ ਭਾਵੋ ਕਾਯਪਸਾਦੋ ਚਕ੍ਖੁਪਸਾਦੋਤਿ ਚਤ੍ਤਾਰਿ ਏਕਨ੍ਤਕਮ੍ਮਸਮੁਟ੍ਠਾਨੇਵਾਤਿ ਇਮੇਸਂ ਚਤੁਚਤ੍ਤਾਲੀਸਾਯ ਰੂਪਾਨਂ ਵਸੇਨ ਚਤੁਚਤ੍ਤਾਲੀਸ ਸਮ੍ਭਾਰਾ. ਯਂ ਲੋਕੇ ‘‘ਸੇਤਂ ਵਟ੍ਟਂ ਪੁਥੁਲਂ ਵਿਸਟਂ ਵਿਪੁਲਂ ਚਕ੍ਖੂ’’ਤਿ ਸਞ੍ਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨ ਚਕ੍ਖੁਂ ਸਞ੍ਜਾਨਾਤਿ, ਵਤ੍ਥੁਂ ਚਕ੍ਖੁਤੋ ਸਞ੍ਜਾਨਾਤਿ, ਯੋ ਮਂਸਪਿਣ੍ਡੋ ਅਕ੍ਖਿਕੂਪਕੇ ਪਤਿਟ੍ਠਿਤੋ ਨ੍ਹਾਰੁਸੁਤ੍ਤਕੇਨ ਮਤ੍ਥਲੁਙ੍ਗੇਨ ਆਬਦ੍ਧੋ, ਯਤ੍ਥ ਸੇਤਮ੍ਪਿ ਅਤ੍ਥਿ ਕਣ੍ਹਮ੍ਪਿ ਲੋਹਿਤਕਮ੍ਪਿ ਪਥਵੀਪਿ ਆਪੋਪਿ ਤੇਜੋਪਿ ਵਾਯੋਪਿ. ਯਂ ਸੇਮ੍ਹੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਸੇਤਂ, ਪਿਤ੍ਤੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਕਣ੍ਹਂ, ਰੁਹਿਰੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਲੋਹਿਤਕਂ, ਪਥਵੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਪਤ੍ਥਦ੍ਧਂ, ਆਪੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਪਗ੍ਘਰਤਿ, ਤੇਜੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਪਰਿਡਯ੍ਹਤਿ, ਵਾਯੁਸ੍ਸਦਤ੍ਤਾ ਸਮ੍ਭਮਤਿ, ਇਦਂ ਸਸਮ੍ਭਾਰਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ਯੋ ਪਨ ਏਤ੍ਥ ਸਿਤੋ ਏਤ੍ਥ ਪਟਿਬਦ੍ਧੋ ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਮਹਾਭੂਤਾਨਂ ਉਪਾਦਾਯ ਪਸਾਦੋ, ਇਦਂ ਪਸਾਦਚਕ੍ਖੁ ਨਾਮ. ਇਦਞ੍ਹਿ ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਂ ਯਥਾਰਹਂ ਵਤ੍ਥੁਦ੍ਵਾਰਭਾਵੇਨ ਪਵਤ੍ਤਤਿ.

ਸੋਤਾਦੀਸੁਪਿ ਸੋਤਂ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਂ, ਮਂਸਸੋਤਨ੍ਤਿ ਦੁਵਿਧਂ. ਏਤ੍ਥ ‘‘ਦਿਬ੍ਬਾਯ ਸੋਤਧਾਤੁਯਾ ਵਿਸੁਦ੍ਧਾਯ ਅਤਿਕ੍ਕਨ੍ਤਮਾਨੁਸਿਕਾਯ ਉਭੋ ਸਦ੍ਦੇ ਸੁਣਾਤੀ’’ਤਿ ਇਦਂ ਦਿਬ੍ਬਸੋਤਂ ਨਾਮ. ਮਂਸਸੋਤਂ ਪਨ ਸਸਮ੍ਭਾਰਸੋਤਂ ਪਸਾਦਸੋਤਨ੍ਤਿ ਦੁਵਿਧਨ੍ਤਿਆਦਿ ਸਬ੍ਬਂ ਚਕ੍ਖੁਮ੍ਹਿ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨੇਵ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ, ਤਥਾ ਘਾਨਜਿਵ੍ਹਾ. ਕਾਯੋ ਪਨ ਚੋਪਨਕਾਯੋ, ਕਰਜਕਾਯੋ, ਸਮੂਹਕਾਯੋ, ਪਸਾਦਕਾਯੋਤਿਆਦਿਨਾ ਬਹੁਵਿਧੋ. ਤਤ੍ਥ –

‘‘ਕਾਯੇਨ ਸਂਵੁਤਾ ਧੀਰਾ, ਅਥੋ ਵਾਚਾਯ ਸਂਵੁਤਾ’’ਤਿ. (ਧ. ਪ. ੨੩੪) –

ਅਯਂ ਚੋਪਨਕਾਯੋ ਨਾਮ. ‘‘ਇਮਮ੍ਹਾ ਕਾਯਾ ਅਞ੍ਞਂ ਕਾਯਂ ਅਭਿਨਿਮ੍ਮਿਨਾਤੀ’’ਤਿ (ਦੀ. ਨਿ. ੧.੨੩੬; ਪਟਿ. ਮ. ੩.੧੪) ਅਯਂ ਕਰਜਕਾਯੋ ਨਾਮ. ਸਮੂਹਕਾਯੋ ਪਨ ਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦਿਸਮੂਹਵਸੇਨ ਅਨੇਕਵਿਧੋ ਆਗਤੋ. ਤਥਾ ਹਿ ‘‘ਛ ਇਮੇ, ਆਵੁਸੋ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਕਾਯਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਮ. ਨਿ. ੧.੧੦੧) ਵਿਞ੍ਞਾਣਸਮੂਹੋ ਵੁਤ੍ਤੋ. ‘‘ਛ ਫਸ੍ਸਕਾਯਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਦੀ. ਨਿ. ੩.੩੨੩; ਮ. ਨਿ. ੧.੯੮) ਫਸ੍ਸਾਦਿਸਮੂਹੋ. ਤਥਾ ‘‘ਕਾਯਪਸ੍ਸਦ੍ਧਿ ਕਾਯਲਹੁਤਾ’’ਤਿਆਦੀਸੁ (ਧ. ਸ. ੧੧੪) ਵੇਦਨਾਕ੍ਖਨ੍ਧਾਦਯੋ. ‘‘ਇਧੇਕਚ੍ਚੋ ਪਥਵਿਕਾਯਂ ਅਨਿਚ੍ਚਤੋ ਅਨੁਪਸ੍ਸਤਿ, ਆਪੋਕਾਯਂ ਤੇਜੋਕਾਯਂ ਵਾਯੋਕਾਯਂ ਕੇਸਕਾਯਂ ਲੋਮਕਾਯ’’ਨ੍ਤਿਆਦੀਸੁ (ਪਟਿ. ਮ. ੩.੩੫) ਪਥਵਾਦਿਸਮੂਹੋ. ‘‘ਕਾਯੇਨ ਫੋਟ੍ਠਬ੍ਬਂ ਫੁਸਿਤ੍ਵਾ’’ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੩.੧੬) ਅਯਂ ਪਸਾਦਕਾਯੋ. ਇਧਾਪਿ ਪਸਾਦਕਾਯੋ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬੋ. ਸੋ ਹਿ ਕਾਯਵਿਞ੍ਞਾਣਾਦੀਨਂ ਯਥਾਰਹਂ ਵਤ੍ਥੁਦ੍ਵਾਰਭਾਵੇਨ ਪਵਤ੍ਤਤਿ. ਮਨੋਤਿ ਪਨ ਕਿਞ੍ਚਾਪਿ ਸਬ੍ਬਂ ਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਵੁਚ੍ਚਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਦ੍ਵਾਰਭਾਵਸ੍ਸ ਇਧਾਧਿਪ੍ਪੇਤਤ੍ਤਾ ਦ੍ਵਾਰਭੂਤਂ ਸਾਵਜ੍ਜਨਂ ਭਵਙ੍ਗਂ ਵੇਦਿਤਬ੍ਬਂ.

ਏਤਾਨਿ ਯਸ੍ਸ ਦ੍ਵਾਰਾਨਿ ਅਗੁਤ੍ਤਾਨਿ ਚ ਭਿਕ੍ਖੁਨੋਤਿ ਯਸ੍ਸ ਭਿਕ੍ਖੁਨੋ ਏਤਾਨਿ ਮਨਚ੍ਛਟ੍ਠਾਨਿ ਦ੍ਵਾਰਾਨਿ ਸਤਿਵੋਸ੍ਸਗ੍ਗੇਨ ਪਮਾਦਂ ਆਪਨ੍ਨਤ੍ਤਾ ਸਤਿਕਵਾਟੇਨ ਅਪਿਹਿਤਾਨਿ. ਭੋਜਨਮ੍ਹਿ…ਪੇ… ਅਧਿਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨ ਭੋਜਨੇ ਅਮਤ੍ਤਞ੍ਞੂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਚ ਸਂਵਰਰਹਿਤੋ ਦਿਟ੍ਠਧਮ੍ਮਿਕਞ੍ਚ ਰੋਗਾਦਿਵਸੇਨ, ਸਮ੍ਪਰਾਯਿਕਞ੍ਚ ਦੁਗ੍ਗਤਿਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨਂ ਕਾਯਦੁਕ੍ਖਂ ਰਾਗਾਦਿਕਿਲੇਸਸਨ੍ਤਾਪਵਸੇਨ, ਇਚ੍ਛਾਵਿਘਾਤਵਸੇਨ ਚ ਚੇਤੋਦੁਕ੍ਖਨ੍ਤਿ ਸਬ੍ਬਥਾਪਿ ਦੁਕ੍ਖਮੇਵ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਪਾਪੁਣਾਤਿ. ਯਸ੍ਮਾ ਚੇਤਦੇਵਂ, ਤਸ੍ਮਾ ਦੁਵਿਧੇਨਪਿ ਦੁਕ੍ਖਗ੍ਗਿਨਾ ਇਧਲੋਕੇ ਚ ਪਰਲੋਕੇ ਚ ਡਯ੍ਹਮਾਨੇਨ ਕਾਯੇਨ ਡਯ੍ਹਮਾਨੇਨ ਚੇਤਸਾ ਦਿਵਾ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਰਤ੍ਤਿਂ ਨਿਚ੍ਚਕਾਲਮੇਵ ਤਾਦਿਸੋ ਪੁਗ੍ਗਲੋ ਦੁਕ੍ਖਮੇਵ ਵਿਹਰਤਿ, ਨ ਤਸ੍ਸ ਸੁਖਵਿਹਾਰਸ੍ਸ ਸਮ੍ਭਵੋ, ਵਟ੍ਟਦੁਕ੍ਖਾਨਤਿਕ੍ਕਮੇ ਪਨ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਮੇਵ ਨਤ੍ਥੀਤਿ.

ਪਠਮਸੁਤ੍ਤਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.