੬. ਉਮ੍ਮਗ੍ਗਸੁਤ੍ਤਂ

੧੮੬. ਅਥ ਖੋ ਅਞ੍ਞਤਰੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਯੇਨ ਭਗਵਾ ਤੇਨੁਪਸਙ੍ਕਮਿ; ਉਪਸਙ੍ਕਮਿਤ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਅਭਿਵਾਦੇਤ੍ਵਾ ਏਕਮਨ੍ਤਂ ਨਿਸੀਦਿ. ਏਕਮਨ੍ਤਂ ਨਿਸਿਨ੍ਨੋ ਖੋ ਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਏਤਦਵੋਚ – ‘‘ਕੇਨ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਲੋਕੋ ਨੀਯਤਿ, ਕੇਨ ਲੋਕੋ ਪਰਿਕਸ੍ਸਤਿ, ਕਸ੍ਸ ਚ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਵਸਂ ਗਚ੍ਛਤੀ’’ਤਿ?

‘‘ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਭਿਕ੍ਖੁ! ਭਦ੍ਦਕੋ ਖੋ ਤੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਉਮ੍ਮਗ੍ਗੋ [ਉਮ੍ਮਙ੍ਗੋ (ਸ੍ਯਾ. ਕ.)], ਭਦ੍ਦਕਂ ਪਟਿਭਾਨਂ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ [ਕਲ੍ਯਾਣਾ (ਕ.)] ਪਰਿਪੁਚ੍ਛਾ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਤ੍ਵਂ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਪੁਚ੍ਛਸਿ – ‘ਕੇਨ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਲੋਕੋ ਨੀਯਤਿ, ਕੇਨ ਲੋਕੋ ਪਰਿਕਸ੍ਸਤਿ, ਕਸ੍ਸ ਚ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਵਸਂ ਗਚ੍ਛਤੀ’’’ਤਿ? ‘‘ਏਵਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’. ‘‘ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਲੋਕੋ ਨੀਯਤਿ, ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਪਰਿਕਸ੍ਸਤਿ, ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸ ਵਸਂ ਗਚ੍ਛਤੀ’’ਤਿ.

‘‘ਸਾਧੁ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ ਖੋ ਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਭਗਵਤੋ ਭਾਸਿਤਂ ਅਭਿਨਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਅਨੁਮੋਦਿਤ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਉਤ੍ਤਰਿ ਪਞ੍ਹਂ ਅਪੁਚ੍ਛਿ – ‘‘‘ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋ, ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋ’ਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ?

‘‘ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਭਿਕ੍ਖੁ! ਭਦ੍ਦਕੋ ਖੋ ਤੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ ਉਮ੍ਮਗ੍ਗੋ, ਭਦ੍ਦਕਂ ਪਟਿਭਾਨਂ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਪਰਿਪੁਚ੍ਛਾ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਤ੍ਵਂ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਪੁਚ੍ਛਸਿ – ‘ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋ, ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋ ਹੋਤੀ’’’ਤਿ? ‘‘ਏਵਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’. ‘‘ਬਹੂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਮਯਾ ਧਮ੍ਮਾ ਦੇਸਿਤਾ [ਬਹੁ ਖੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਮਯਾ ਧਮ੍ਮੋ ਦੇਸਿਤੋ (ਕ.)] – ਸੁਤ੍ਤਂ, ਗੇਯ੍ਯਂ, ਵੇਯ੍ਯਾਕਰਣਂ, ਗਾਥਾ, ਉਦਾਨਂ, ਇਤਿਵੁਤ੍ਤਕਂ, ਜਾਤਕਂ, ਅਬ੍ਭੁਤਧਮ੍ਮਂ, ਵੇਦਲ੍ਲਂ. ਚਤੁਪ੍ਪਦਾਯ ਚੇਪਿ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਗਾਥਾਯ ਅਤ੍ਥਮਞ੍ਞਾਯ ਧਮ੍ਮਮਞ੍ਞਾਯ ਧਮ੍ਮਾਨੁਧਮ੍ਮਪ੍ਪਟਿਪਨ੍ਨੋ ਹੋਤਿ ਬਹੁਸ੍ਸੁਤੋ ਧਮ੍ਮਧਰੋਤਿ ਅਲਂ ਵਚਨਾਯਾ’’ਤਿ.

‘‘ਸਾਧੁ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ ਖੋ ਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਭਗਵਤੋ ਭਾਸਿਤਂ ਅਭਿਨਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਅਨੁਮੋਦਿਤ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਉਤ੍ਤਰਿ ਪਞ੍ਹਂ ਅਪੁਚ੍ਛਿ – ‘‘‘ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ, ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ’ਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ?

‘‘ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਭਿਕ੍ਖੁ! ਭਦ੍ਦਕੋ ਖੋ ਤੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਉਮ੍ਮਗ੍ਗੋ, ਭਦ੍ਦਕਂ ਪਟਿਭਾਨਂ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਪਰਿਪੁਚ੍ਛਾ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਤ੍ਵਂ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਪੁਚ੍ਛਸਿ – ‘ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ, ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’’ਤਿ? ‘‘ਏਵਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’. ‘‘ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਭਿਕ੍ਖੁਨੋ ‘ਇਦਂ ਦੁਕ੍ਖ’ਨ੍ਤਿ ਸੁਤਂ ਹੋਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਯ ਚਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਅਤਿਵਿਜ੍ਝ ਪਸ੍ਸਤਿ; ‘ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਸਮੁਦਯੋ’ਤਿ ਸੁਤਂ ਹੋਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਯ ਚਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਅਤਿਵਿਜ੍ਝ ਪਸ੍ਸਤਿ; ‘ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧੋ’ਤਿ ਸੁਤਂ ਹੋਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਯ ਚਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਅਤਿਵਿਜ੍ਝ ਪਸ੍ਸਤਿ; ‘ਅਯਂ ਦੁਕ੍ਖਨਿਰੋਧਗਾਮਿਨੀ ਪਟਿਪਦਾ’ਤਿ ਸੁਤਂ ਹੋਤਿ, ਪਞ੍ਞਾਯ ਚਸ੍ਸ ਅਤ੍ਥਂ ਅਤਿਵਿਜ੍ਝ ਪਸ੍ਸਤਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਸੁਤਵਾ ਨਿਬ੍ਬੇਧਿਕਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ.

‘‘ਸਾਧੁ, ਭਨ੍ਤੇ’’ਤਿ ਖੋ ਸੋ ਭਿਕ੍ਖੁ ਭਗਵਤੋ ਭਾਸਿਤਂ ਅਭਿਨਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਅਨੁਮੋਦਿਤ੍ਵਾ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਉਤ੍ਤਰਿ ਪਞ੍ਹਂ ਅਪੁਚ੍ਛਿ – ‘‘‘ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ’ਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ?

‘‘ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ ਭਿਕ੍ਖੁ! ਭਦ੍ਦਕੋ ਖੋ ਤੇ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਉਮ੍ਮਗ੍ਗੋ, ਭਦ੍ਦਕਂ ਪਟਿਭਾਨਂ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਪਰਿਪੁਚ੍ਛਾ. ਏਵਞ੍ਹਿ ਤ੍ਵਂ ਭਿਕ੍ਖੁ ਪੁਚ੍ਛਸਿ – ‘ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋਤਿ, ਭਨ੍ਤੇ, ਵੁਚ੍ਚਤਿ. ਕਿਤ੍ਤਾਵਤਾ ਨੁ ਖੋ, ਭਨ੍ਤੇ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’’ਤਿ? ‘‘ਏਵਂ, ਭਨ੍ਤੇ’’. ‘‘ਇਧ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ ਨੇਵਤ੍ਤਬ੍ਯਾਬਾਧਾਯ ਚੇਤੇਤਿ ਨ ਪਰਬ੍ਯਾਬਾਧਾਯ ਚੇਤੇਤਿ ਨ ਉਭਯਬ੍ਯਾਬਾਧਾਯ ਚੇਤੇਤਿ ਅਤ੍ਤਹਿਤਪਰਹਿਤਉਭਯਹਿਤਸਬ੍ਬਲੋਕਹਿਤਮੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨੋ ਚਿਨ੍ਤੇਤਿ. ਏਵਂ ਖੋ, ਭਿਕ੍ਖੁ, ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਮਹਾਪਞ੍ਞੋ ਹੋਤੀ’’ਤਿ. ਛਟ੍ਠਂ.