૪. દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગો

૪૨૫. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? અનાપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અદેસનાગામિનિયા આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, દેસિતાય આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, દેસનાગામિનિયા આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અદેસિતાય આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘અપરેપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? નાનાસંવાસકસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, નાનાસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અપકતત્તસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? સમાનસંવાસકસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, સમાનસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, પકતત્તસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્માતિ.

૪૨૬. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા પટિગ્ગહા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા પટિગ્ગહા. કતમે પઞ્ચ? કાયેન દિય્યમાનં કાયેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન અપ્પટિગ્ગહિતં, નિસ્સગ્ગિયેન દિય્યમાનં કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા અપ્પટિગ્ગહિતં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા પટિગ્ગહા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા પટિગ્ગહા. કતમે પઞ્ચ? કાયેન દિય્યમાનં કાયેન પટિગ્ગહિતં, કાયેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયેન પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહિતં, નિસ્સગ્ગિયેન દિય્યમાનં કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગહિતં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા પટિગ્ગહા’’તિ.

૪૨૭. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અનતિરિત્તા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અનતિરિત્તા. કતમે પઞ્ચ? [પાચિ. ૨૩૯] અકપ્પિયકતં હોતિ, અપ્પટિગ્ગહિતકતં હોતિ અનુચ્ચારિતકતં હોતિ, અહત્થપાસે કતં હોતિ, અલમેતં સબ્બન્તિ અવુત્તં હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અનતિરિત્તા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અતિરિત્તા. કતમે પઞ્ચ? [પાચિ. ૨૩૯] કપ્પિયકતં હોતિ, પટિગ્ગહિતકતં હોતિ, ઉચ્ચારિતકતં હોતિ, હત્થપાસે કતં હોતિ, અલમેતં સબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અતિરિત્તા’’તિ.

૪૨૮. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? [પાચિ. ૨૩૯] અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહાકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતી’’તિ.

૪૨૯. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા. કતમે પઞ્ચ? ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો સઙ્ઘાદિસેસેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો પાચિત્તિયં…પે… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો દુક્કટેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ. દુક્કટેન ચોદિયમાનો પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પારાજિકેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, દુક્કટેન ચોદિયમાનો સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પાટિદેસનીયેન કારેતિ – અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા. કતમે પઞ્ચ? ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પારાજિકેન કારેતિ, ધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, દુક્કટેન ચોદિયમાનો દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો દુક્કટેન કારેતિ, ધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા’’તિ.

૪૩૦. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જી ચ હોતિ, બાલો ચ, અપકતત્તો ચ, ચાવનાધિપ્પાયો વત્તા હોતિ, નો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? લજ્જી ચ હોતિ, પણ્ડિતો ચ, પકતત્તો ચ, વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો વત્તા હોતિ, નો ચાવનાધિપ્પાયો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ.

૪૩૧. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું ન જાનાતિ, નિદાનં ન જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં ન જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો સાકચ્છિતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું જાનાતિ, નિદાનં જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો સાકચ્છિતબ્બો’’તિ.

૪૩૨. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, પઞ્હાપુચ્છા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, પઞ્હાપુચ્છા. કતમા પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા પઞ્હં પુચ્છતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો પઞ્હં પુચ્છતિ, પરિભવા પઞ્હં પુચ્છતિ, અઞ્ઞાતુકામો પઞ્હં પુચ્છતિ, સચે મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ ઇચ્ચેતં કુસલં નો ચે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ અહમસ્સ સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સામીતિ પઞ્હં પુચ્છતિ – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ પઞ્હાપુચ્છા’’તિ.

૪૩૩. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અઞ્ઞબ્યાકરણા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અઞ્ઞબ્યાકરણા. કતમે પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અધિમાનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ભૂતં અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અઞ્ઞબ્યાકરણા’’તિ.

૪૩૪. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, વિસુદ્ધિયો’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, વિસુદ્ધિયો. કતમા પઞ્ચ? નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં પઠમા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં દુતિયા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં તતિયા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા દ્વે અનિયતે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં ચતુત્થા વિસુદ્ધિ, વિત્થારેનેવ પઞ્ચમી – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો’’તિ.

૪૩૫. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, ભોજના’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ભોજના. કતમે પઞ્ચ? ઓદનો, કુમ્માસો, સત્તુ, મચ્છો, મંસં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ભોજના’’તિ.

દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગો નિટ્ઠિતો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

દિટ્ઠાવિકમ્મા અપરે, પટિગ્ગહાનતિરિત્તા;

પવારણા પટિઞ્ઞાતં, ઓકાસં સાકચ્છેન ચ;

પઞ્હં અઞ્ઞબ્યાકરણા, વિસુદ્ધિ ચાપિ ભોજનાતિ.