ઉપાલિપઞ્ચકં

૧. અનિસ્સિતવગ્ગો

૪૧૭. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો આયસ્મા ઉપાલિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉપાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બ’’ન્તિ?

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. [પરિ. ૩૨૫] કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઉપોસથં ન જાનાતિ, ઉપોસથકમ્મં ન જાનાતિ, પાતિમોક્ખં ન જાનાતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતિ, ઊનપઞ્ચવસ્સો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઉપોસથં જાનાતિ, ઉપોસથકમ્મં જાનાતિ, પાતિમોક્ખં જાનાતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસં જાનાતિ, પઞ્ચવસ્સો વા હોતિ અતિરેકપઞ્ચવસ્સો વા – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પવારણં ન જાનાતિ, પવારણાકમ્મં ન જાનાતિ, પાતિમોક્ખં ન જાનાતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતિ, ઊનપઞ્ચવસ્સો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પવારણં જાનાતિ, પવારણાકમ્મં જાનાતિ, પાતિમોક્ખં જાનાતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસં જાનાતિ, પઞ્ચવસ્સો વા હોતિ અતિરેકપઞ્ચવસ્સો વા – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં ન જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ન જાનાતિ, ઊનપઞ્ચવસ્સો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં નાનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં જાનાતિ, પઞ્ચવસ્સો વા હોતિ અતિરેકપઞ્ચવસ્સો વા – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના યાવજીવં અનિસ્સિતેન વત્થબ્બં’’.

૪૧૮. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ?

[મહાવ. ૮૪] ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા, અનભિરતં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા, ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું [ઇમસ્મિં ઠાને સબ્બત્થ ‘‘વિનોદેતું વા વિનોદાપેતું વા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, વિમતિવિનોદનીટીકાય મહાવગ્ગવણ્ણના ઓલોકેતબ્બા], અભિધમ્મે વિનેતું, અભિવિનયે વિનેતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં, નિસ્સયો દાતબ્બો, સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા ગિલાનં ઉપટ્ઠાતું વા ઉપટ્ઠાપેતું વા, અનભિરતં વૂપકાસેતું વા વૂપકાસાપેતું વા, ઉપ્પન્નં કુક્કુચ્ચં ધમ્મતો વિનોદેતું, અભિધમ્મે વિનેતું, અભિવિનયે વિનેતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં, નિસ્સયો દાતબ્બો, સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા અભિસમાચારિકાય સિક્ખાય સિક્ખાપેતું, આદિબ્રહ્મચારિયકાય સિક્ખાય વિનેતું, અધિસીલે વિનેતું, અધિચિત્તે વિનેતું, અધિપઞ્ઞાય વિનેતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન નિસ્સયો દાતબ્બો, ન સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં, નિસ્સયો દાતબ્બો, સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પટિબલો હોતિ અન્તેવાસિં વા સદ્ધિવિહારિં વા અભિસમાચારિકાય સિક્ખાય સિક્ખાપેતું, આદિબ્રહ્મચારિયકાય સિક્ખાય વિનેતું, અધિસીલે વિનેતું, અધિચિત્તે વિનેતું, અધિપઞ્ઞાય વિનેતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના ઉપસમ્પાદેતબ્બં, નિસ્સયો દાતબ્બો, સામણેરો ઉપટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ.

૪૧૯. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ?

પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જી ચ હોતિ, બાલો ચ, અપકતત્તો ચ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અધિસીલે સીલવિપન્નો હોતિ, અજ્ઝાચારે આચારવિપન્નો હોતિ, અતિદિટ્ઠિયા દિટ્ઠિવિપન્નો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કાયિકેન દવેન સમન્નાગતો હોતિ, વાચસિકેન દવેન સમન્નાગતો હોતિ, કાયિકવાચસિકેન દવેન સમન્નાગતો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કાયિકેન અનાચારેન સમન્નાગતો હોતિ, વાચસિકેન અનાચારેન સમન્નાગતો હોતિ, કાયિકવાચસિકેન અનાચારેન સમન્નાગતો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કાયિકેન ઉપઘાતિકેન સમન્નાગતો હોતિ, વાચસિકેન ઉપઘાતિકેન સમન્નાગતો હોતિ, કાયિકવાચસિકેન ઉપઘાતિકેન સમન્નાગતો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કાયિકેન મિચ્છાજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, વાચસિકેન મિચ્છાજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, કાયિકવાચસિકેન મિચ્છાજીવેન સમન્નાગતો હોતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં આપન્નો કમ્મકતો ઉપસમ્પાદેતિ, નિસ્સયં દેતિ, સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતિ, ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિં સાદિયતિ, સમ્મતોપિ ભિક્ખુનિયો ઓવદતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? યાય આપત્તિયા સઙ્ઘેન કમ્મં કતં હોતિ તં આપત્તિં આપજ્જતિ, અઞ્ઞં વા તાદિસિકં, તતો વા પાપિટ્ઠતરં, કમ્મં ગરહતિ, કમ્મિકે ગરહતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? બુદ્ધસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, ધમ્મસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ.

અનિસ્સિતવગ્ગો નિટ્ઠિતો પઠમો.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપોસથં પવારણં, આપત્તિ ચ ગિલાનકં;

અભિસમાચારલજ્જી ચ, અધિસીલે દવેન ચ.

અનાચારં ઉપઘાતિ, મિચ્છા આપત્તિમેવ ચ;

યાયાપત્તિયા બુદ્ધસ્સ, પઠમો વગ્ગસઙ્ગહોતિ.

૨. નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગો

૪૨૦. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બ’’ન્તિ?

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં આપન્નો કમ્મકતો ઉપસમ્પાદેતિ, નિસ્સયં દેતિ, સામણેરં ઉપટ્ઠાપેતિ, ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિં સાદિયતિ, સમ્મતોપિ ભિક્ખુનિયો ઓવદતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં.

[ચૂળવ. ૮-૯, ૧૮, ૩૦-૩૧, ૪૩, ૫૩, ૬૨, ૭૨] ‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? યાય આપત્તિયા સઙ્ઘેન કમ્મં કતં હોતિ તં આપત્તિં આપજ્જતિ, અઞ્ઞં વા તાદિસિકં, તતો વા પાપિટ્ઠતરં, કમ્મં ગરહતિ, કમ્મિકે ગરહતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? બુદ્ધસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, ધમ્મસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, સઙ્ઘસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિકો ચ હોતિ, આજીવવિપન્નો ચ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જી ચ હોતિ, બાલો ચ, અપકતત્તો ચ, ઓમદ્દકારકો ચ હોતિ, વત્તેસુ સિક્ખાય ચ ન પરિપૂરકારી – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બ’’ન્તિ.

૪૨૧. ‘‘સઙ્ગામાવચરેન, ભન્તે, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમન્તેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા સઙ્ઘો ઉપસઙ્કમિતબ્બો’’તિ?

[પરિ. ૩૬૫] ‘‘સઙ્ગામાવચરેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમન્તેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા સઙ્ઘો ઉપસઙ્કમિતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? સઙ્ગામાવચરેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમન્તેન નીચચિત્તેન સઙ્ઘો ઉપસઙ્કમિતબ્બો, રજોહરણસમેન ચિત્તેન, આસનકુસલેન ભવિતબ્બં નિસ્સજ્જકુસલેન, થેરે ભિક્ખૂ અનુપખજ્જન્તેન, નવે ભિક્ખૂ આસનેન અપ્પટિબાહન્તેન યથાપતિરૂપે આસને નિસીદિતબ્બં, અનાનાકથિકેન ભવિતબ્બં અતિરચ્છાનકથિકેન, સામં વા ધમ્મો ભાસિતબ્બો, પરો વા અજ્ઝેસિતબ્બો, અરિયો વા તુણ્હિભાવો નાતિમઞ્ઞિતબ્બો, સચે, ઉપાલિ, સઙ્ઘો સમગ્ગકરણીયાનિ કમ્માનિ કરોતિ તત્ર ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો નક્ખમતિ, અપિ દિટ્ઠાવિકમ્મં કત્વા ઞાપેતબ્બા સામગ્ગી. તં કિસ્સહેતુ? માહં સઙ્ઘેન નાનત્તો અસ્સન્તિ. સઙ્ગામાવચરેનુપાલિ, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમન્તેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા સઙ્ઘો ઉપસઙ્કમિતબ્બો’’તિ.

૪૨૨. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચા’’તિ?

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઉસ્સિતમન્તી ચ હોતિ, નિસ્સિતજપ્પી ચ, ન ચ ભાસાનુસન્ધિકુસલો હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન ઉસ્સિતમન્તી ચ હોતિ, ન નિસ્સિતજપ્પી ચ, ભાસાનુસન્ધિકુસલો ચ હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનરુચિતો ચ.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઉસ્સાદેતા ચ હોતિ, અપસાદેતા ચ, અધમ્મં ગણ્હાતિ, ધમ્મં પટિબાહતિ, સમ્ફઞ્ચ બહું ભાસતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન ઉસ્સાદેતા ચ હોતિ, ન અપસાદેતા ચ, ધમ્મં ગણ્હાતિ, અધમ્મં પટિબાહતિ, સમ્ફઞ્ચ ન બહું ભાસતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનરુચિતો ચ.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પસય્હપવત્તા હોતિ, અનોકાસકમ્મં કારેત્વા પવત્તા હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ, ન યથાદિટ્ઠિયા બ્યાકતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનઅકન્તો ચ હોતિ બહુજનઅમનાપો ચ બહુજનઅરુચિતો ચ. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનરુચિતો ચ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન પસય્હપવત્તા હોતિ, ઓકાસકમ્મં કારેત્વા પવત્તા હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ, યથાદિટ્ઠિયા બ્યાકતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ સઙ્ઘે વોહરન્તો બહુજનકન્તો ચ હોતિ બહુજનમનાપો ચ બહુજનરુચિતો ચા’’તિ.

૪૨૩. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, આનિસંસા વિનયપરિયત્તિયા’’તિ?

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, આનિસંસા વિનયપરિયત્તિયા. કતમે પઞ્ચ? અત્તનો સીલક્ખન્ધો સુગુત્તો હોતિ સુરક્ખિતો, કુક્કુચ્ચપકતાનં પટિસરણં હોતિ, વિસારદો સઙ્ઘમજ્ઝે વોહરતિ, પચ્ચત્થિકે સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતિ, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા પટિપન્નો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચાનિસંસા વિનયપરિયત્તિયા’’.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગો નિટ્ઠિતો દુતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

આપન્નો યાયવણ્ણઞ્ચ, અલજ્જી સઙ્ગામેન ચ;

ઉસ્સિતા ઉસ્સાદેતા ચ, પસય્હ પરિયત્તિયાતિ.

પઠમયમકપઞ્ઞત્તિ.

૩. વોહારવગ્ગો

૪૨૪. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બ’’ન્તિ?

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં ન જાનાતિ, આપત્તિસમુટ્ઠાનં ન જાનાતિ, આપત્તિયા પયોગં ન જાનાતિ, આપત્તિયા વૂપસમં ન જાનાતિ, આપત્તિયા ન વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં જાનાતિ, આપત્તિસમુટ્ઠાનં જાનાતિ, આપત્તિયા પયોગં જાનાતિ, આપત્તિયા વૂપસમં જાનાતિ, આપત્તિયા વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અધિકરણં ન જાનાતિ, અધિકરણસમુટ્ઠાનં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ પયોગં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વૂપસમં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ ન વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અધિકરણં જાનાતિ, અધિકરણસમુટ્ઠાનં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ પયોગં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વૂપસમં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પસય્હપવત્તા હોતિ, અનોકાસકમ્મં કારેત્વા પવત્તા હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, ન યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ, ન યથાદિટ્ઠિયા બ્યાકતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન પસય્હપવત્તા હોતિ, ઓકાસકમ્મં કારેત્વા પવત્તા હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા ચોદેતા હોતિ, યથાધમ્મે યથાવિનયે યથાપત્તિયા કારેતા હોતિ, યથાદિટ્ઠિયા બ્યાકતા હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં ન જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ન જાનાતિ, સપ્પટિકમ્મં અપ્પટિકમ્મં આપત્તિં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં જાનાતિ, સપ્પટિકમ્મં અપ્પટિકમ્મં આપત્તિં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કમ્મં ન જાનાતિ, કમ્મસ્સ કરણં ન જાનાતિ, કમ્મસ્સ વત્થું ન જાનાતિ, કમ્મસ્સ વત્તં ન જાનાતિ, કમ્મસ્સ વૂપસમં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કમ્મં જાનાતિ, કમ્મસ્સ કરણં જાનાતિ, કમ્મસ્સ વત્થું જાનાતિ, કમ્મસ્સ વત્તં જાનાતિ, કમ્મસ્સ વૂપસમં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું ન જાનાતિ, નિદાનં ન જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં ન જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું જાનાતિ, નિદાનં જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દોસાગતિં ગચ્છતિ, મોહાગતિં ગચ્છતિ, ભયાગતિં ગચ્છતિ, અલજ્જી ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, લજ્જી ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દોસાગતિં ગચ્છતિ, મોહાગતિં ગચ્છતિ, ભયાગતિં ગચ્છતિ, અકુસલો ચ હોતિ વિનયે – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, કુસલો ચ હોતિ વિનયે – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઞત્તિં ન જાનાતિ, ઞત્તિયા કરણં ન જાનાતિ, ઞત્તિયા અનુસ્સાવનં ન જાનાતિ, ઞત્તિયા સમથં ન જાનાતિ, ઞત્તિયા વૂપસમં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ઞત્તિં જાનાતિ, ઞત્તિયા કરણં જાનાતિ, ઞત્તિયા અનુસ્સાવનં જાનાતિ, ઞત્તિયા સમથં જાનાતિ, ઞત્તિયા વૂપસમં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતિ, વિનયં ન જાનાતિ, વિનયાનુલોમં ન જાનાતિ, ન ચ ઠાનાઠાનકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં જાનાતિ, વિનયં જાનાતિ, વિનયાનુલોમં જાનાતિ, ઠાનાઠાનકુસલો ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ધમ્મં ન જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં ન જાનાતિ, વિનયં ન જાનાતિ, વિનયાનુલોમં ન જાનાતિ, ન ચ પુબ્બાપરકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે ન વોહરિતબ્બં. પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ધમ્મં જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં જાનાતિ, વિનયં જાનાતિ, વિનયાનુલોમં જાનાતિ, પુબ્બાપરકુસલો ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરિતબ્બ’’ન્તિ.

વોહારવગ્ગો નિટ્ઠિતો તતિયો.

તસ્સુદ્દાનં –

આપત્તિ અધિકરણં, પસય્હાપત્તિ જાનના;

કમ્મં વત્થું અલજ્જી ચ, અકુસલો ચ ઞત્તિયા;

સુત્તં ન જાનાતિ ધમ્મં, તતિયો વગ્ગસઙ્ગહોતિ.

૪. દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગો

૪૨૫. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? અનાપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અદેસનાગામિનિયા આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, દેસિતાય આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, દેસનાગામિનિયા આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અદેસિતાય આપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘અપરેપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? નાનાસંવાસકસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, નાનાસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, અપકતત્તસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્મા. કતમે પઞ્ચ? સમાનસંવાસકસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, સમાનસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, પકતત્તસ્સ સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ, ન મનો માનસેન દિટ્ઠિં આવિ કરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા દિટ્ઠાવિકમ્માતિ.

૪૨૬. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા પટિગ્ગહા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા પટિગ્ગહા. કતમે પઞ્ચ? કાયેન દિય્યમાનં કાયેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયેન અપ્પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન અપ્પટિગ્ગહિતં, નિસ્સગ્ગિયેન દિય્યમાનં કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા અપ્પટિગ્ગહિતં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા પટિગ્ગહા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા પટિગ્ગહા. કતમે પઞ્ચ? કાયેન દિય્યમાનં કાયેન પટિગ્ગહિતં, કાયેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયેન પટિગ્ગહિતં, કાયપ્પટિબદ્ધેન દિય્યમાનં કાયપ્પટિબદ્ધેન પટિગ્ગહિતં, નિસ્સગ્ગિયેન દિય્યમાનં કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગહિતં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા પટિગ્ગહા’’તિ.

૪૨૭. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અનતિરિત્તા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અનતિરિત્તા. કતમે પઞ્ચ? [પાચિ. ૨૩૯] અકપ્પિયકતં હોતિ, અપ્પટિગ્ગહિતકતં હોતિ અનુચ્ચારિતકતં હોતિ, અહત્થપાસે કતં હોતિ, અલમેતં સબ્બન્તિ અવુત્તં હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અનતિરિત્તા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અતિરિત્તા. કતમે પઞ્ચ? [પાચિ. ૨૩૯] કપ્પિયકતં હોતિ, પટિગ્ગહિતકતં હોતિ, ઉચ્ચારિતકતં હોતિ, હત્થપાસે કતં હોતિ, અલમેતં સબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અતિરિત્તા’’તિ.

૪૨૮. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? [પાચિ. ૨૩૯] અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહાકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતી’’તિ.

૪૨૯. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા. કતમે પઞ્ચ? ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો સઙ્ઘાદિસેસેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો પાચિત્તિયં…પે… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો દુક્કટેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ. દુક્કટેન ચોદિયમાનો પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પારાજિકેન કારેતિ, અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, દુક્કટેન ચોદિયમાનો સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પાટિદેસનીયેન કારેતિ – અધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા.

‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા. કતમે પઞ્ચ? ભિક્ખુ પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, પારાજિકેન ચોદિયમાનો પારાજિકં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો પારાજિકેન કારેતિ, ધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં…પે… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો હોતિ, દુક્કટેન ચોદિયમાનો દુક્કટં અજ્ઝાપન્નો પટિજાનાતિ, તં સઙ્ઘો દુક્કટેન કારેતિ, ધમ્મિકં પટિઞ્ઞાતકરણં. ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ધમ્મિકા પટિઞ્ઞાતકરણા’’તિ.

૪૩૦. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જી ચ હોતિ, બાલો ચ, અપકતત્તો ચ, ચાવનાધિપ્પાયો વત્તા હોતિ, નો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? લજ્જી ચ હોતિ, પણ્ડિતો ચ, પકતત્તો ચ, વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો વત્તા હોતિ, નો ચાવનાધિપ્પાયો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ.

૪૩૧. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું ન જાનાતિ, નિદાનં ન જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં ન જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો ન સાકચ્છિતબ્બો.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો સાકચ્છિતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું જાનાતિ, નિદાનં જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં વિનયો સાકચ્છિતબ્બો’’તિ.

૪૩૨. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, પઞ્હાપુચ્છા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, પઞ્હાપુચ્છા. કતમા પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા પઞ્હં પુચ્છતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો પઞ્હં પુચ્છતિ, પરિભવા પઞ્હં પુચ્છતિ, અઞ્ઞાતુકામો પઞ્હં પુચ્છતિ, સચે મે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ ઇચ્ચેતં કુસલં નો ચે પઞ્હં પુટ્ઠો સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સતિ અહમસ્સ સમ્મદેવ બ્યાકરિસ્સામીતિ પઞ્હં પુચ્છતિ – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ પઞ્હાપુચ્છા’’તિ.

૪૩૩. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અઞ્ઞબ્યાકરણા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, અઞ્ઞબ્યાકરણા. કતમે પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અધિમાનેન અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ભૂતં અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ અઞ્ઞબ્યાકરણા’’તિ.

૪૩૪. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, વિસુદ્ધિયો’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, વિસુદ્ધિયો. કતમા પઞ્ચ? નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં પઠમા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં દુતિયા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં તતિયા વિસુદ્ધિ, નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઉદ્દિસિત્વા તેરસ સઙ્ઘાદિસેસે ઉદ્દિસિત્વા દ્વે અનિયતે ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં અયં ચતુત્થા વિસુદ્ધિ, વિત્થારેનેવ પઞ્ચમી – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો’’તિ.

૪૩૫. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, ભોજના’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, ભોજના. કતમે પઞ્ચ? ઓદનો, કુમ્માસો, સત્તુ, મચ્છો, મંસં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ ભોજના’’તિ.

દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગો નિટ્ઠિતો ચતુત્થો.

તસ્સુદ્દાનં –

દિટ્ઠાવિકમ્મા અપરે, પટિગ્ગહાનતિરિત્તા;

પવારણા પટિઞ્ઞાતં, ઓકાસં સાકચ્છેન ચ;

પઞ્હં અઞ્ઞબ્યાકરણા, વિસુદ્ધિ ચાપિ ભોજનાતિ.

૫. અત્તાદાનવગ્ગો

૪૩૬. [ચૂળવ. ૩૯૯; અ. નિ. ૧૦.૪૪] ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – પરિસુદ્ધકાયસમાચારો નુ ખોમ્હિ, પરિસુદ્ધેનમ્હિ કાયસમાચારેન સમન્નાગતો અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’’તિ. નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધેન કાયસમાચારેન સમન્નાગતો અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ, તાવ આયસ્મા કાયિકં સિક્ખસ્સૂ’તિ ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘પરિસુદ્ધવચીસમાચારો નુ ખોમ્હિ, પરિસુદ્ધેનમ્હિ વચીસમાચારેન સમન્નાગતો અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ. નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધેન વચીસમાચારેન સમન્નાગતો અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ, તાવ આયસ્મા વાચસિકં સિક્ખસ્સૂ’તિ ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં સબ્રહ્મચારીસુ અનાઘાતં, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ. નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો મેત્તં ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ અનાઘાતં, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ, તાવ આયસ્મા સબ્રહ્મચારીસુ મેત્તં ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેહી’તિ ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘બહુસ્સુતો નુ ખોમ્હિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપા મે ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ. નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મા ન બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ, તાવ આયસ્મા આગમં પરિયાપુણસ્સૂ’તિ ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઉભયાનિ ખો મે પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ. નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઉભયાનિ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો, ‘ઇદં પનાવુસો કત્થ વુત્તં ભગવતા’તિ ઇતિ પુટ્ઠો ન સમ્પાયતિ [ન સમ્પાદયતિ (ક.), ન સમ્પાદેતિ (સ્યા.)], તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ, તાવ આયસ્મા વિનયં પરિયાપુણસ્સૂ’તિ ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો. ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

૪૩૭. ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? કાલેન વક્ખામિ નો અકાલેન, ભૂતેન વક્ખામિ નો અભૂતેન, સણ્હેન વક્ખામિ નો ફરુસેન, અત્થસંહિતેન વક્ખામિ નો અનત્થસંહિતેન, મેત્તાચિત્તો વક્ખામિ નો દોસન્તરોતિ – ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

૪૩૮. [ચૂળવ. ૪૦૦] ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો. કતમે પઞ્ચ? કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતા – ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

૪૩૯. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, અપરિસુદ્ધાજીવો હોતિ, બાલો હોતિ અબ્યત્તો, ન પટિબલો અનુયુઞ્જિયમાનો અનુયોગં દાતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ નાલં ઓકાસકમ્મં કાતું.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતું. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધાજીવો હોતિ, પણ્ડિતો હોતિ બ્યત્તો પટિબલો અનુયુઞ્જિયમાનો અનુયોગં દાતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ઓકાસકમ્મં કારાપેન્તસ્સ અલં ઓકાસકમ્મં કાતુ’’ન્તિ.

૪૪૦. [ચૂળવ. ૩૯૮] ‘‘અત્તાદાનં આદાતુકામેન, ભન્તે, ભિક્ખુના કતિહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં અત્તાદાનં આદાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘અત્તાદાનં આદાતુકામેનુપાલિ, ભિક્ખુના પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં [પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં (સી. સ્યા.)] અત્તાદાનં આદાતબ્બં. કતમે પઞ્ચ [કતમેહિ પઞ્ચહિ (સ્યા.)]? અત્તાદાનં આદાતુકામેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો, કાલો નુ ખો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું ઉદાહુ નો’તિ. સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અકાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું નો કાલો’તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘કાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું નો અકાલો’તિ, તેનુપાલિ ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો ભૂતં નુ ખો ઇદં અત્તાદાનં ઉદાહુ નો’તિ. સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અભૂતં ઇદં અત્તાદાનં નો ભૂત’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ભૂતં ઇદં અત્તાદાનં નો અભૂત’ન્તિ, તેનુપાલિ ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો, અત્થસંહિતં નુ ખો ઇદં અત્તાદાનં ઉદાહુ નો’તિ. સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ –’ અનત્થસંહિતં ઇદં અત્તાદાનં નો અત્થસંહિત’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અત્થસંહિતં ઇદં અત્તાદાનં નો અનત્થસંહિત’ન્તિ, તેનુપાલિ ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઇમં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે ઉદાહુ નો’તિ. સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો ન લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે’તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇદં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે’તિ, તેનુપાલિ ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણં ઉદાહુ નો’તિ. સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ન ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, તં આદાતબ્બં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં. એવં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં ખો, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદિન્નં પચ્છાપિ અવિપ્પટિસારકરં ભવિસ્સતી’’તિ.

૪૪૧. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ; બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો; યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ તથારૂપસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો; વિનયે ખો પન ઠિતો હોતિ અસંહીરો; પટિબલો હોતિ ઉભો અત્થપચ્ચત્થિકે અસ્સાસેતું સઞ્ઞાપેતું નિજ્ઝાપેતું પેક્ખેતું પસાદેતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતિ.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધાજીવો હોતિ, પણ્ડિતો હોતિ બ્યત્તો, પટિબલો અનુયુઞ્જિયમાનો અનુયોગં દાતું – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતિ.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું જાનાતિ, નિદાનં જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ અધિકરણજાતાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારો હોતી’’તિ.

૪૪૨. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતિ, વિનયં ન જાનાતિ, વિનયાનુલોમં ન જાનાતિ, ન ચ ઠાનાઠાનકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં જાનાતિ, વિનયં જાનાતિ, વિનયાનુલોમં જાનાતિ, ઠાનાઠાનકુસલો ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ધમ્મં ન જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં ન જાનાતિ, વિનયં ન જાનાતિ, વિનયાનુલોમં ન જાનાતિ, ન ચ પુબ્બાપરકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ધમ્મં જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં જાનાતિ, વિનયં જાનાતિ, વિનયાનુલોમં જાનાતિ, પુબ્બાપરકુસલો ચ હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું ન જાનાતિ, નિદાનં ન જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં ન જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વત્થું જાનાતિ, નિદાનં જાનાતિ, પઞ્ઞત્તિં જાનાતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં જાનાતિ, અનુસન્ધિવચનપથં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં ન જાનાતિ, આપત્તિસમુટ્ઠાનં ન જાનાતિ, આપત્તિયા પયોગં ન જાનાતિ, આપત્તિયા વૂપસમં ન જાનાતિ, આપત્તિયા ન વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તિં જાનાતિ, આપત્તિસમુટ્ઠાનં જાનાતિ, આપત્તિયા પયોગં જાનાતિ, આપત્તિયા વૂપસમં જાનાતિ, આપત્તિયા વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અધિકરણં ન જાનાતિ, અધિકરણસમુટ્ઠાનં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ પયોગં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વૂપસમં ન જાનાતિ, અધિકરણસ્સ ન વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અધિકરણં જાનાતિ, અધિકરણસમુટ્ઠાનં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ પયોગં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વૂપસમં જાનાતિ, અધિકરણસ્સ વિનિચ્છયકુસલો હોતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના અનુયુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ.

અત્તાદાનવગ્ગો નિટ્ઠિતો પઞ્ચમો.

તસ્સુદ્દાનં –

પરિસુદ્ધઞ્ચ કાલેન, કારુઞ્ઞં ઓકાસેન ચ;

અત્તાદાનં અધિકરણં, અપરેહિપિ વત્થુઞ્ચ;

સુત્તં ધમ્મં પુન વત્થુઞ્ચ, આપત્તિ અધિકરણેન ચાતિ.

૬. ધુતઙ્ગવગ્ગો

૪૪૩. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, આરઞ્ઞિકા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, આરઞ્ઞિકા [અ. નિ. ૫.૧૮૧; પરિ. ૩૨૫]. કતમે પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા આરઞ્ઞિકો હોતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો આરઞ્ઞિકો હોતિ, ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા આરઞ્ઞિકો હોતિ, વણ્ણિતં બુદ્ધેહિ બુદ્ધસાવકેહીતિ આરઞ્ઞિકો હોતિ, અપિ ચ અપ્પિચ્છઞ્ઞેવ નિસ્સાય સન્તુટ્ઠિઞ્ઞેવ નિસ્સાય – સલ્લેખઞ્ઞેવ નિસ્સાય પવિવેકઞ્ઞેવ નિસ્સાય ઇદમત્થિતઞ્ઞેવ નિસ્સાય આરઞ્ઞિકો હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ આરઞ્ઞિકા’’તિ.

‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, પિણ્ડપાતિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, પંસુકૂલિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, રુક્ખમૂલિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, સોસાનિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, અબ્ભોકાસિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, તેચીવરિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, સપદાનચારિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, નેસજ્જિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, યથાસન્થતિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, એકાસનિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, ખલુપચ્છાભત્તિકાતિ…પે… કતિ નુ ખો, ભન્તે, પત્તપિણ્ડિકાતિ? પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, પત્તપિણ્ડિકા. કતમે પઞ્ચ? મન્દત્તા મોમૂહત્તા પત્તપિણ્ડિકો હોતિ, પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો પત્તપિણ્ડિકો હોતિ, ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા પત્તપિણ્ડિકો હોતિ, વણ્ણિતં બુદ્ધેહિ બુદ્ધસાવકેહીતિ પત્તપિણ્ડિકો હોતિ, અપિ ચ અપ્પિચ્છઞ્ઞેવ નિસ્સાય સન્તુટ્ઠિઞ્ઞેવ નિસ્સાય સલ્લેખઞ્ઞેવ નિસ્સાય પવિવેકઞ્ઞેવ નિસ્સાય ઇદમત્થિતઞ્ઞેવ નિસ્સાય પત્તપિણ્ડિકો હોતિ – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ પત્તપિણ્ડિકા’’તિ.

ધુતઙ્ગવગ્ગો નિટ્ઠિતો છટ્ઠો.

તસ્સુદ્દાનં –

આરઞ્ઞિકો પિણ્ડિપંસુ, રુક્ખસુસાનપઞ્ચમં;

અબ્ભો તેચીવરઞ્ચેવ, સપદાનનેસજ્જિકા;

સન્થતેકાસનઞ્ચેવ, ખલુપચ્છા પત્તપિણ્ડિકાતિ.

૭. મુસાવાદવગ્ગો

૪૪૪. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, મુસાવાદા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, મુસાવાદા. કતમે પઞ્ચ? અત્થિ મુસાવાદો પારાજિકગામી, અત્થિ મુસાવાદો સઙ્ઘાદિસેસગામી, અત્થિ મુસાવાદો થુલ્લચ્ચયગામી, અત્થિ મુસાવાદો પાચિત્તિયગામી, અત્થિ મુસાવાદો દુક્કટગામી – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ મુસાવાદા’’તિ.

૪૪૫. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ – ‘અલં, ભિક્ખુ, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’ન્તિ ઓમદ્દિત્વા સઙ્ઘેન ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતબ્બા’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ – ‘અલં, ભિક્ખુ, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’ન્તિ ઓમદ્દિત્વા સઙ્ઘેન ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતબ્બા. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જી ચ હોતિ, બાલો ચ, અપકતત્તો ચ, ચાવનાધિપ્પાયો વત્તા હોતિ, નો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ – ‘અલં, ભિક્ખુ, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’ન્તિ ઓમદ્દિત્વા સઙ્ઘેન ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતબ્બા.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ – ‘અલં, ભિક્ખુ, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’ન્તિ ઓમદ્દિત્વા સઙ્ઘેન ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતબ્બા. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અપરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, અપરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, અપરિસુદ્ધાજીવો હોતિ, બાલો હોતિ અબ્યત્તો, ભણ્ડનકારકો હોતિ કલહકારકો – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘમજ્ઝે ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તસ્સ – ‘અલં, ભિક્ખુ, મા ભણ્ડનં, મા કલહં, મા વિગ્ગહં, મા વિવાદ’ન્તિ ઓમદ્દિત્વા સઙ્ઘેન ઉપોસથો વા પવારણા વા કાતબ્બા’’તિ.

૪૪૬. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અનુયોગો ન દાતબ્બો’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અનુયોગો ન દાતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં ન જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં ન જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ન જાનાતિ, સપ્પટિકમ્માપટિકમ્મં આપત્તિં ન જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અનુયોગો ન દાતબ્બો.

‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અનુયોગો દાતબ્બો. કતમેહિ પઞ્ચહિ? આપત્તાનાપત્તિં જાનાતિ, લહુકગરુકં આપત્તિં જાનાતિ, સાવસેસાનવસેસં આપત્તિં જાનાતિ, દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં જાનાતિ, સપ્પટિકમ્માપટિકમ્મં આપત્તિં જાનાતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અનુયોગો દાતબ્બો’’તિ.

૪૪૭. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, આકારેહિ ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અલજ્જિતા, અઞ્ઞાણતા, કુક્કુચ્ચપકતતા, અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતા, કપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતા – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહાકારેહિ ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જતિ.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહાકારેહિ ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જતિ. કતમેહિ પઞ્ચહિ? અદસ્સનેન, અસ્સવનેન, પસુત્તકતા, તથાસઞ્ઞી, સતિસમ્મોસા – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહાકારેહિ ભિક્ખુ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ.

૪૪૮. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, વેરા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમે, ઉપાલિ, વેરા. કતમે પઞ્ચ? પાણાતિપાતો, અદિન્નાદાનં, કામેસુમિચ્છાચારો, મુસાવાદો, સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનં – ઇમે ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ વેરા’’તિ.

‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, વેરમણિયો’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, વેરમણિયો. કતમા પઞ્ચ? પાણાતિપાતા વેરમણી [વેરમણિ (ક.)], અદિન્નાદાના વેરમણી, કામેસુમિચ્છાચારા વેરમણી, મુસાવાદા વેરમણી, સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાના વેરમણી – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ વેરમણિયો’’તિ.

૪૪૯. ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, બ્યસનાની’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ઉપાલિ, બ્યસનાનિ. [પરિ. ૩૨૫; અ. નિ. ૫.૧૩૦] કતમાનિ પઞ્ચ? ઞાતિબ્યસનં, ભોગબ્યસનં, રોગબ્યસનં, સીલબ્યસનં, દિટ્ઠિબ્યસનં – ઇમાનિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ બ્યસનાની’’તિ.

‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, સમ્પદા’’તિ? ‘‘પઞ્ચિમા, ઉપાલિ, સમ્પદા. [પરિ. ૩૨૫; અ. નિ. ૫.૧૩૦] કતમા પઞ્ચ? ઞાતિસમ્પદા, ભોગસમ્પદા, આરોગ્યસમ્પદા, સીલસમ્પદા, દિટ્ઠિસમ્પદા – ઇમા ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચ સમ્પદા’’તિ.

મુસાવાદવગ્ગો નિટ્ઠિતો સત્તમો.

તસ્સુદ્દાનં –

મુસાવાદો ચ ઓમદ્દિ, અપરેહિ અનુયોગો;

આપત્તિઞ્ચ અપરેહિ, વેરા વેરમણીપિ ચ;

બ્યસનં સમ્પદા ચેવ, સત્તમો વગ્ગસઙ્ગહોતિ.

૮. ભિક્ખુનોવાદવગ્ગો

૪૫૦. ‘‘કતિહિ નુ ખો, ભન્તે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં, અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન. કતમેહિ પઞ્ચહિ? વિવરિત્વા કાયં ભિક્ખુનીનં દસ્સેતિ, ઊરું દસ્સેતિ, અઙ્ગજાતં દસ્સેતિ, ઉભો અંસકૂટે દસ્સેતિ, ઓભાસતિ, ગિહી સમ્પયોજેતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં. અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં, અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ભિક્ખુનીનં અલાભાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનીનં અનત્થાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનીનં અવાસાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનિયો અક્કોસતિ પરિભાસતિ, ભિક્ખૂ ભિક્ખુનીહિ ભેદેતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં, અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન.

‘‘અપરેહિપિ, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં, અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ભિક્ખુનીનં અલાભાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનીનં અનત્થાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનીનં અવાસાય પરિસક્કતિ, ભિક્ખુનિયો અક્કોસતિ પરિભાસતિ, ભિક્ખૂ ભિક્ખુનીહિ સમ્પયોજેતિ – ઇમેહિ ખો, ઉપાલિ, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનેવ કમ્મં કાતબ્બં, અવન્દિયો સો ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેના’’તિ.