મહાસઙ્ગામો

૧. વોહરન્તેન જાનિતબ્બાદિ

૩૬૮. સઙ્ગામાવચરે ભિક્ખુના સઙ્ઘે વોહરન્તેન વત્થુ જાનિતબ્બં, વિપત્તિ જાનિતબ્બા, આપત્તિ જાનિતબ્બા, નિદાનં જાનિતબ્બં, આકારો જાનિતબ્બો, પુબ્બાપરં જાનિતબ્બં, કતાકતં જાનિતબ્બં, કમ્મં જાનિતબ્બં, અધિકરણં જાનિતબ્બં, સમથો જાનિતબ્બો, ન છન્દાગતિ ગન્તબ્બા, ન દોસાગતિ ગન્તબ્બા, ન મોહાગતિ ગન્તબ્બા, ન ભયાગતિ ગન્તબ્બા, સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતબ્બં, નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતબ્બં, પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખિતબ્બં, પસાદનીયે ઠાને પસાદેતબ્બં, લદ્ધપક્ખોમ્હીતિ પરપક્ખો નાવજાનિતબ્બો, બહુસ્સુતોમ્હીતિ અપ્પસ્સુતો નાવજાનિતબ્બો, થેરતરોમ્હીતિ નવકતરો નાવજાનિતબ્બો, અસમ્પત્તં ન બ્યાહાતબ્બં, સમ્પત્તં ધમ્મતો વિનયતો ન પરિહાપેતબ્બં, યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં.

૩૬૯. વત્થુ જાનિતબ્બન્તિ અટ્ઠપારાજિકાનં [અટ્ઠન્નં પારાજિકાનં (સી. ક.)] વત્થુ જાનિતબ્બં, તેવીસસઙ્ઘાદિસેસાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, દ્વેઅનિયતાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, દ્વેચત્તારીસનિસ્સગ્ગિયાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, અટ્ઠાસીતિસતપાચિત્તિયાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, દ્વાદસપાટિદેસનીયાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, દુક્કટાનં વત્થુ જાનિતબ્બં, દુબ્ભાસિતાનં વત્થુ જાનિતબ્બં.

૩૭૦. વિપત્તિ જાનિતબ્બાતિ સીલવિપત્તિ જાનિતબ્બા, આચારવિપત્તિ જાનિતબ્બા, દિટ્ઠિવિપત્તિ જાનિતબ્બા, આજીવવિપત્તિ જાનિતબ્બા.

૩૭૧. આપત્તિ જાનિતબ્બાતિ પારાજિકાપત્તિ જાનિતબ્બા, સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ જાનિતબ્બા, થુલ્લચ્ચયાપત્તિ જાનિતબ્બા, પાચિત્તિયાપત્તિ જાનિતબ્બા, પાટિદેસનીયાપત્તિ જાનિતબ્બા, દુક્કટાપત્તિ જાનિતબ્બા, દુબ્ભાસિતાપત્તિ જાનિતબ્બા.

૩૭૨. નિદાનં જાનિતબ્બન્તિ અટ્ઠપારાજિકાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, તેવીસસઙ્ઘાદિસેસાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, દ્વેઅનિયતાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, દ્વેચત્તારીસનિસ્સગ્ગિયાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, અટ્ઠાસીતિસતપાચિત્તિયાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, દ્વાદસપાટિદેસનીયાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, દુક્કટાનં નિદાનં જાનિતબ્બં, દુબ્ભાસિતાનં નિદાનં જાનિતબ્બં.

૩૭૩. આકારો જાનિતબ્બોતિ સઙ્ઘો આકારતો જાનિતબ્બો, ગણો આકારતો જાનિતબ્બો, પુગ્ગલો આકારતો જાનિતબ્બો, ચોદકો આકારતો જાનિતબ્બો, ચુદિતકો આકારતો જાનિતબ્બો. સઙ્ઘો આકારતો જાનિતબ્બોતિ પટિબલો નુ ખો અયં સઙ્ઘો ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન ઉદાહુ નોતિ, એવં સઙ્ઘો આકારતો જાનિતબ્બો. ગણો આકારતો જાનિતબ્બોતિ પટિબલો નુ ખો અયં ગણો ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન ઉદાહુ નોતિ, એવં ગણો આકારતો જાનિતબ્બો. પુગ્ગલો આકારતો જાનિતબ્બોતિ પટિબલો નુ ખો અયં પુગ્ગલો ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન ઉદાહુ નોતિ, એવં પુગ્ગલો આકારતો જાનિતબ્બો. ચોદકો આકારતો જાનિતબ્બોતિ કચ્ચિ નુ ખો અયમાયસ્મા પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય પરં ચોદેતિ ઉદાહુ નોતિ, એવં ચોદકો આકારતો જાનિતબ્બો. ચુદિતકો આકારતો જાનિતબ્બોતિ કચ્ચિ નુ ખો અયમાયસ્મા દ્વીસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠિતો સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચ ઉદાહુ નોતિ, એવં ચુદિતકો આકારતો જાનિતબ્બો.

૩૭૪. પુબ્બાપરં જાનિતબ્બન્તિ કચ્ચિ નુ ખો અયમાયસ્મા વત્થુતો વા વત્થું સઙ્કમતિ, વિપત્તિતો વા વિપત્તિં સઙ્કમતિ, આપત્તિતો વા આપત્તિં સઙ્કમતિ, અવજાનિત્વા વા પટિજાનાતિ, પટિજાનિત્વા વા અવજાનાતિ, અઞ્ઞેન વા અઞ્ઞં પટિચરતિ, ઉદાહુ નોતિ, એવં પુબ્બાપરં જાનિતબ્બં.

૩૭૫. કતાકતં જાનિતબ્બન્તિ મેથુનધમ્મો જાનિતબ્બો, મેથુનધમ્મસ્સ અનુલોમં જાનિતબ્બં, મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગો જાનિતબ્બો. મેથુનધમ્મો જાનિતબ્બોતિ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિ જાનિતબ્બા. મેથુનધમ્મસ્સ અનુલોમં જાનિતબ્બન્તિ ભિક્ખુ અત્તનો મુખેન પરસ્સ અઙ્ગજાતં ગણ્હાતિ. મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગો જાનિતબ્બોતિ વણ્ણાવણ્ણો [વણ્ણો અવણ્ણો (સ્યા.)], કાયસંસગ્ગો, દુટ્ઠુલ્લવાચા, અત્તકામપારિચરિયા, વચનમનુપ્પદાનં [ધનમનુપ્પદાનં (ક.)].

૩૭૬. કમ્મં જાનિતબ્બન્તિ સોળસકમ્માનિ જાનિતબ્બાનિ – ચત્તારિ અપલોકનકમ્માનિ જાનિતબ્બાનિ, ચત્તારિ ઞત્તિકમ્માનિ જાનિતબ્બાનિ, ચત્તારિ ઞત્તિદુતિયકમ્માનિ જાનિતબ્બાનિ, ચત્તારિ ઞત્તિચતુત્થકમ્માનિ જાનિતબ્બાનિ.

૩૭૭. અધિકરણં જાનિતબ્બન્તિ ચત્તારિ અધિકરણાનિ જાનિતબ્બાનિ – વિવાદાધિકરણં જાનિતબ્બં, અનુવાદાધિકરણં જાનિતબ્બં, આપત્તાધિકરણં જાનિતબ્બં, કિચ્ચાધિકરણં જાનિતબ્બં.

૩૭૮. સમથો જાનિતબ્બોતિ સત્ત સમથા જાનિતબ્બા – સમ્મુખાવિનયો જાનિતબ્બો, સતિવિનયો જાનિતબ્બો, અમૂળ્હવિનયો જાનિતબ્બો, પટિઞ્ઞાતકરણં જાનિતબ્બં, યેભુય્યસિકા જાનિતબ્બા, તસ્સપાપિયસિકા જાનિતબ્બા, તિણવત્થારકો જાનિતબ્બો.

૨. અગતિઅગન્તબ્બો

૩૭૯. ન છન્દાગતિ ગન્તબ્બાતિ છન્દાગતિં ગચ્છન્તો કથં છન્દાગતિં ગચ્છતિ? ઇધેકચ્ચો – ‘‘અયં મે ઉપજ્ઝાયો વા આચરિયો વા સદ્ધિવિહારિકો વા અન્તેવાસિકો વા સમાનુપજ્ઝાયકો વા સમાનાચરિયકો વા સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા ઞાતિસાલોહિતો વા’’તિ, તસ્સાનુકમ્પાય તસ્સાનુરક્ખાય અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ, અવિનયં વિનયોતિ દીપેતિ, વિનયં અવિનયોતિ દીપેતિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, આચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અનાપત્તિં આપત્તીતિ દીપેતિ, આપત્તિં અનાપત્તીતિ દીપેતિ, લહુકં આપત્તિં ગરુકા આપત્તીતિ દીપેતિ, ગરુકં આપત્તિં લહુકા આપત્તીતિ દીપેતિ, સાવસેસં આપત્તિં અનવસેસા આપત્તીતિ દીપેતિ, અનવસેસં આપત્તિં સાવસેસા આપત્તીતિ દીપેતિ, દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ છન્દાગતિં ગચ્છન્તો બહુજનાહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ છન્દાગતિં ગચ્છન્તો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. છન્દાગતિં ગચ્છન્તો એવં છન્દાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૦. ન દોસાગતિ ગન્તબ્બાતિ દોસાગતિં ગચ્છન્તો કથં દોસાગતિં ગચ્છતિ? ઇધેકચ્ચો અનત્થં મે અચરીતિ આઘાતં બન્ધતિ, અનત્થં મે ચરતીતિ આઘાતં બન્ધતિ, અનત્થં મે ચરિસ્સતીતિ આઘાતં બન્ધતિ, પિયસ્સ મે મનાપસ્સ અનત્થં અચરિ… અનત્થં ચરતિ… અનત્થં ચરિસ્સતીતિ આઘાતં બન્ધતિ, અપ્પિયસ્સ મે અમનાપસ્સ અત્થં અચરિ… અત્થં ચરતિ… અત્થં ચરિસ્સતીતિ આઘાતં બન્ધતિ. ઇમેહિ નવહિ આઘાતવત્થૂહિ આઘાતો પટિઘાતો કુદ્ધો કોધાભિભૂતો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ દોસાગતિં ગચ્છન્તો બહુજનાહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ દોસાગતિં ગચ્છન્તો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. દોસાગતિં ગચ્છન્તો એવં દોસાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૧. ન મોહાગતિ ગન્તબ્બાતિ મોહાગતિં ગચ્છન્તો કથં મોહાગતિં ગચ્છતિ? રત્તો રાગવસેન ગચ્છતિ, દુટ્ઠો દોસવસેન ગચ્છતિ, મૂળ્હો મોહવસેન ગચ્છતિ, પરામટ્ઠો દિટ્ઠિવસેન ગચ્છતિ, મૂળ્હો સંમૂળ્હો મોહાભિભૂતો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ મોહાગતિં ગચ્છન્તો બહુજનાહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ મોહાગતિં ગચ્છન્તો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. મોહાગતિં ગચ્છન્તો એવં મોહાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૨. ન ભયાગતિ ગન્તબ્બાતિ ભયાગતિં ગચ્છન્તો કથં ભયાગતિં ગચ્છતિ? ઇધેકચ્ચો – ‘‘અયં વિસમનિસ્સિતો વા ગહનનિસ્સિતો વા બલવનિસ્સિતો વા કક્ખળો ફરુસો જીવિતન્તરાયં વા બ્રહ્મચરિયન્તરાયં વા કરિસ્સતી’’તિ, તસ્સ ભયા ભીતો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ, અવિનયં વિનયોતિ દીપેતિ, વિનયં અવિનયોતિ દીપેતિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, આચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેતિ, અનાપત્તિં આપત્તીતિ દીપેતિ, આપત્તિં અનાપત્તીતિ દીપેતિ, લહુકં આપત્તિં ગરુકા આપત્તીતિ દીપેતિ, ગરુકં આપત્તિં લહુકા આપત્તીતિ દીપેતિ, સાવસેસં આપત્તિં અનવસેસા આપત્તીતિ દીપેતિ, અનવસેસં આપત્તિં સાવસેસા આપત્તીતિ દીપેતિ, દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ ભયાગતિં ગચ્છન્તો બહુજનાહિતાય પટિપન્નો હોતિ બહુજનાસુખાય બહુનો જનસ્સ અનત્થાય અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનં. ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ ભયાગતિં ગચ્છન્તો ખતં ઉપહતં અત્તાનં પરિહરતિ, સાવજ્જો ચ હોતિ સાનુવજ્જો ચ વિઞ્ઞૂનં, બહુઞ્ચ અપુઞ્ઞં પસવતિ. ભયાગતિં ગચ્છન્તો એવં ભયાગતિં ગચ્છતિ.

છન્દા દોસા ભયા મોહા, યો ધમ્મં અતિવત્તતિ;

નિહીયતિ તસ્સ યસો, કાળપક્ખેવ ચન્દિમાતિ.

૩. અગતિઅગમનં

૩૮૩. કથં ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અવિનયં અવિનયોતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, વિનયં વિનયોતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, આચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અનાપત્તિં અનાપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, આપત્તિં આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, લહુકં આપત્તિં લહુકા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ગરુકં આપત્તિં ગરુકા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, સાવસેસં આપત્તિં સાવસેસા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અનવસેસં આપત્તિં અનવસેસા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ. એવં ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૪. કથં ન દોસાગતિં ગચ્છતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો ન દોસાગતિં ગચ્છતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન દોસાગતિં ગચ્છતિ. એવં ન દોસાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૫. કથં ન મોહાગતિં ગચ્છતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો ન મોહાગતિં ગચ્છતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન મોહાગતિં ગચ્છતિ. એવં ન મોહાગતિં ગચ્છતિ.

૩૮૬. કથં ન ભયાગતિં ગચ્છતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અવિનયં અવિનયોતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, વિનયં વિનયોતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન અભાસિતં અલપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, ભાસિતં લપિતં તથાગતેન ભાસિતં લપિતં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અનાચિણ્ણં તથાગતેન અનાચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, આચિણ્ણં તથાગતેન આચિણ્ણં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અપઞ્ઞત્તં તથાગતેન અપઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, પઞ્ઞત્તં તથાગતેન પઞ્ઞત્તં તથાગતેનાતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અનાપત્તિં અનાપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, આપત્તિં આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, લહુકં આપત્તિં લહુકા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, ગરુકં આપત્તિં ગરુકા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, સાવસેસં આપત્તિં સાવસેસા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અનવસેસં આપત્તિં અનવસેસા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો ન ભયાગતિં ગચ્છતિ. એવં ન ભયાગતિં ગચ્છતિ.

છન્દા દોસા ભયા મોહા, યો ધમ્મં નાતિવત્તતિ;

આપૂરતિ તસ્સ યસો, સુક્કપક્ખેવ ચન્દિમાતિ.

૪. સઞ્ઞાપનીયાદિ

૩૮૭. કથં સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ. એવં સઞ્ઞાપનીયે ઠાને સઞ્ઞાપેતિ.

૩૮૮. કથં નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ. એવં નિજ્ઝાપનીયે ઠાને નિજ્ઝાપેતિ.

૩૮૯. કથં પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ. એવં પેક્ખનીયે ઠાને પેક્ખતિ.

૩૯૦. કથં પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ? અધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તો પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ, ધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તો પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેન્તો પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ. એવં પસાદનીયે ઠાને પસાદેતિ.

૫. પરપક્ખાદિઅવજાનનં

૩૯૧. કથં લદ્ધપક્ખોમ્હીતિ પરપક્ખં અવજાનાતિ? ઇધેકચ્ચો લદ્ધપક્ખો હોતિ લદ્ધપરિવારો પક્ખવા ઞાતિમા. ‘‘અયં અલદ્ધપક્ખો અલદ્ધપરિવારો ન પક્ખવા ન ઞાતિમા’’તિ તસ્સ અવજાનન્તો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. એવં લદ્ધપક્ખોમ્હીતિ પરપક્ખં અવજાનાતિ.

૩૯૨. કથં બહુસ્સુતોમ્હીતિ અપ્પસ્સુતં અવજાનાતિ? ઇધેકચ્ચો બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો. ‘‘અયં અપ્પસ્સુતો અપ્પાગમો અપ્પધરો’’તિ તસ્સ અવજાનન્તો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ…પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. એવં બહુસ્સુતોમ્હીતિ અપ્પસ્સુતં અવજાનાતિ.

૩૯૩. કથં થેરતરોમ્હીતિ નવકતરં અવજાનાતિ? ઇધેકચ્ચો થેરો હોતિ રત્તઞ્ઞૂ ચિરપબ્બજિતો અયં નવકો અપ્પઞ્ઞાતો અપ્પકતઞ્ઞૂ ઇમસ્સ વચનં અકતં ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ અવજાનન્તો અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેતિ, ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેતિ …પે… દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં અદુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ, અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં દુટ્ઠુલ્લા આપત્તીતિ દીપેતિ. એવં થેરતરોમ્હીતિ નવકતરં અવજાનાતિ.

૩૯૪. અસમ્પત્તં ન બ્યાહરિતબ્બન્તિ અનોતિણ્ણં ભારં [ભાસં (સ્યા.)] ન ઓતારેતબ્બં. સમ્પત્તં ધમ્મતો વિનયતો ન પરિહાપેતબ્બન્તિ યંઅત્થાય સઙ્ઘો સન્નિપતિતો હોતિ તં અત્થં ધમ્મતો વિનયતો ન પરિહાપેતબ્બં.

૩૯૫. યેન ધમ્મેનાતિ ભૂતેન વત્થુના. યેન વિનયેનાતિ ચોદેત્વા સારેત્વા. યેન સત્થુસાસનેનાતિ ઞત્તિસમ્પદાય અનુસ્સાવનસમ્પદાય, યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બન્તિ.

૬. અનુવિજ્જકસ્સ અનુયોગં

૩૯૬. અનુવિજ્જકેન ચોદકો પુચ્છિતબ્બો – ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પવારણં ઠપેસિ, કિમ્હિ નં ઠપેસિ, સીલવિપત્તિયા વા ઠપેસિ, આચારવિપત્તિયા વા ઠપેસિ, દિટ્ઠિવિપત્તિયા વા ઠપેસી’’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘સીલવિપત્તિયા વા ઠપેમિ આચારવિપત્તિયા વા ઠપેમિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા વા ઠપેમી’’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘જાનાતિ પનાયસ્મા સીલવિપત્તિં, જાનાતિ આચારવિપત્તિં, જાનાતિ દિટ્ઠિવિપત્તિ’’ન્તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘જાનામિ ખો અહં, આવુસો, સીલવિપત્તિં, જાનામિ આચારવિપત્તિં, જાનામિ દિટ્ઠિવિપત્તિ’’ન્તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘કતમા પનાવુસો, સીલવિપત્તિ કતમા આચારવિપત્તિ કતમા દિટ્ઠિવિપત્તી’’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ તેરસ સઙ્ઘાદિસેસા – અયં સીલવિપત્તિ. થુલ્લચ્ચયં પાચિત્તિયં પાટિદેસનીયં દુક્કટં દુબ્ભાસિતં – અયં આચારવિપત્તિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ અન્તગ્ગાહિકાદિટ્ઠિ – અયં દિટ્ઠિવિપત્તી’’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પવારણં ઠપેસિ, દિટ્ઠેન વા ઠપેસિ, સુતેન વા ઠપેસિ, પરિસઙ્કાય વા ઠપેસી’’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘દિટ્ઠેન વા ઠપેમિ, સુતેન વા ઠપેમિ, પરિસઙ્કાય વા ઠપેમી’’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો દિટ્ઠેન પવારણં ઠપેસિ, કિં તે દિટ્ઠં, કિન્તિ તે દિટ્ઠં, કદા તે દિટ્ઠં, કત્થ તે દિટ્ઠં, પારાજિકં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો, સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો, થુલ્લચ્ચયં… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં… દુબ્ભાસિતં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો, કત્થ ચ ત્વં અહોસિ, કત્થ ચાયં ભિક્ખુ અહોસિ, કિઞ્ચ ત્વં કરોસિ, કિં ચાયં ભિક્ખુ કરોતી’’તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો દિટ્ઠેન પવારણં ઠપેમિ, અપિ ચ સુતેન પવારણં ઠપેમી’’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સુતેન પવારણં ઠપેસિ કિં તે સુતં, કિન્તિ તે સુતં, કદા તે સુતં, કત્થ તે સુતં, પારાજિકં અજ્ઝાપન્નોતિ સુતં, સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપન્નોતિ સુતં, થુલ્લચ્ચયં… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં… દુબ્ભાસિતં અજ્ઝાપન્નોતિ સુતં, ભિક્ખુસ્સ સુતં, ભિક્ખુનિયા સુતં, સિક્ખમાનાય સુતં, સામણેરસ્સ સુતં, સામણેરિયા સુતં, ઉપાસકસ્સ સુતં, ઉપાસિકાય સુતં, રાજૂનં સુતં, રાજમહામત્તાનં સુતં, તિત્થિયાનં સુતં, તિત્થિયસાવકાનં સુત’’ન્તિ? સો ચે એવં વદેય્ય – ‘‘ન ખો અહં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સુતેન પવારણં ઠપેમિ, અપિ ચ પરિસઙ્કાય પવારણં ઠપેમી’’તિ, સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પરિસઙ્કાય પવારણં ઠપેસિ, કિં પરિસઙ્કસિ, કિન્તિ પરિસઙ્કસિ, કદા પરિસઙ્કસિ, કત્થ પરિસઙ્કસિ, પારાજિકં અજ્ઝાપન્નોતિ પરિસઙ્કસિ, સઙ્ઘાદિસેસં અજ્ઝાપન્નોતિ પરિસઙ્કસિ, થુલ્લચ્ચયં… પાચિત્તિયં… પાટિદેસનીયં… દુક્કટં… દુબ્ભાસિતં અજ્ઝાપન્નોતિ પરિસઙ્કસિ, ભિક્ખુસ્સ સુત્વા પરિસઙ્કસિ, ભિક્ખુનિયા સુત્વા પરિસઙ્કસિ, સિક્ખમાનાય સુત્વા પરિસઙ્કસિ, સામણેરસ્સ સુત્વા પરિસઙ્કસિ, સામણેરિયા સુત્વા પરિસઙ્કસિ, ઉપાસકસ્સ સુત્વા પરિસઙ્કસિ, ઉપાસિકાય સુત્વા પરિસઙ્કસિ, રાજૂનં સુત્વા પરિસઙ્કસિ રાજમહામત્તાનં સુત્વા પરિસઙ્કસિ, તિત્થિયાનં સુત્વા પરિસઙ્કસિ, તિત્થિયસાવકાનં સુત્વા પરિસઙ્કસી’’તિ?

૩૯૭. દિટ્ઠં દિટ્ઠેન સમેતિ, દિટ્ઠેન સંસન્દતે દિટ્ઠં;

દિટ્ઠં પટિચ્ચ ન ઉપેતિ, અસુદ્ધપરિસઙ્કિતો;

સો પુગ્ગલો પટિઞ્ઞાય, કાતબ્બા તેન પવારણા.

સુતં સુતેન સમેતિ, સુતેન સંસન્દતે સુતં;

સુતં પટિચ્ચ ન ઉપેતિ, અસુદ્ધપરિસઙ્કિતો;

સો પુગ્ગલો પટિઞ્ઞાય, કાતબ્બા તેન પવારણા.

મુતં મુતેન સમેતિ, મુતેન સંસન્દતે મુતં;

મુતં પટિચ્ચ ન ઉપેતિ, અસુદ્ધપરિસઙ્કિતો;

સો પુગ્ગલો પટિઞ્ઞાય, કાતબ્બા તેન પવારણાતિ.

૭. પુચ્છાવિભાગો

૩૯૮. કિં તે દિટ્ઠન્તિ કતમા પુચ્છા? કિન્તિ તે દિટ્ઠન્તિ કતમા પુચ્છા? કદા તે દિટ્ઠન્તિ કતમા પુચ્છા? કત્થ તે દિટ્ઠન્તિ કતમા પુચ્છા?

૩૯૯. કિં તે દિટ્ઠન્તિ વત્થુપુચ્છા, વિપત્તિપુચ્છા, આપત્તિપુચ્છા, અજ્ઝાચારપુચ્છા. વત્થુપુચ્છાતિ – અટ્ઠપારાજિકાનં વત્થુપુચ્છા, તેવીસસઙ્ઘાદિસેસાનં વત્થુપુચ્છા, દ્વેઅનિયતાનં વત્થુપુચ્છા, દ્વેચત્તારીસનિસ્સગ્ગિયાનં વત્થુપુચ્છા, અટ્ઠાસીતિસતપાચિત્તિયાનં વત્થુપુચ્છા, દ્વાદસપાટિદેસનીયાનં વત્થુપુચ્છા, દુક્કટાનં વત્થુપુચ્છા, દુબ્ભાસિતાનં વત્થુપુચ્છા. વિપત્તિપુચ્છાતિ – સીલવિપત્તિપુચ્છા, આચારવિપત્તિપુચ્છા, દિટ્ઠિવિપત્તિપુચ્છા, આજીવવિપત્તિપુચ્છા. આપત્તિપુચ્છાતિ – પારાજિકાપત્તિપુચ્છા, સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિપુચ્છા, થુલ્લચ્ચયાપત્તિપુચ્છા, પાચિત્તિયાપત્તિપુચ્છા, પાટિદેસનીયાપત્તિપુચ્છા, દુક્કટાપત્તિપુચ્છા, દુબ્ભાસિતાપત્તિપુચ્છા. અજ્ઝાચારપુચ્છાતિ – દ્વયંદ્વયસમાપત્તિપુચ્છા.

૪૦૦. કિન્તિ તે દિટ્ઠન્તિ લિઙ્ગપુચ્છા, ઇરિયાપથપુચ્છા, આકારપુચ્છા, વિપ્પકારપુચ્છા. લિઙ્ગપુચ્છાતિ – દીઘં વા રસ્સં વા કણ્હં વા ઓદાતં વા. ઇરિયાપથપુચ્છાતિ ગચ્છન્તં વા ઠિતં વા નિસિન્નં વા નિપન્નં વા. આકારપુચ્છાતિ ગિહિલિઙ્ગે વા તિત્થિયલિઙ્ગે વા પબ્બજિતલિઙ્ગે વા. વિપ્પકારપુચ્છાતિ ગચ્છન્તં વા ઠિતં વા નિસિન્નં વા નિપન્નં વા.

૪૦૧. કદા તે દિટ્ઠન્તિ કાલપુચ્છા, સમયપુચ્છા, દિવસપુચ્છા, ઉતુપુચ્છા. કાલપુચ્છાતિ પુબ્બણ્હકાલે વા મજ્ઝન્હિકકાલે વા સાયન્હકાલે વા. સમયપુચ્છાતિ પુબ્બણ્હસમયે વા મજ્ઝન્હિકસમયે વા સાયન્હસમયે વા. દિવસપુચ્છાતિ પુરેભત્તં વા પચ્છાભત્તં વા રત્તિં વા દિવા વા કાળે વા જુણ્હે વા. ઉતુપુચ્છાતિ હેમન્તે વા ગિમ્હે વા વસ્સે વા [વસ્સાને વા (સી.)].

૪૦૨. કત્થ તે દિટ્ઠન્તિ ઠાનપુચ્છા, ભૂમિપુચ્છા, ઓકાસપુચ્છા, પદેસપુચ્છા. ઠાનપુચ્છાતિ ભૂમિયા વા પથવિયા વા ધરણિયા વા જગતિયા વા. ભૂમિપુચ્છાતિ ભૂમિયા વા પથવિયા વા પબ્બતે વા પાસાણે વા પાસાદે વા. ઓકાસપુચ્છાતિ પુરત્થિમે વા ઓકાસે પચ્છિમે વા ઓકાસે ઉત્તરે વા ઓકાસે દક્ખિણે વા ઓકાસે. પદેસપુચ્છાતિ પુરત્થિમે વા પદેસે પચ્છિમે વા પદેસે ઉત્તરે વા પદેસે દક્ખિણે વા પદેસેતિ.

મહાસઙ્ગામો નિટ્ઠિતો.