૩. અનિયતકણ્ડં

૨૧. યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમો અનિંયતો કત્થ પઞ્ઞત્તો? કં આરબ્ભ? કિસ્મિં વત્થુસ્મિં? અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ, અનુપઞ્ઞત્તિ, અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ, સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ પદેસપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, એકતોપઞ્ઞત્તિ ઉભતોપઞ્ઞત્તિ, પઞ્ચન્નં પાતિમોક્ખુદ્દેસાનં કત્થોગધં કત્થ પરિયાપન્નં, કતમેન ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતિ, ચતુન્નં વિપત્તીનં કતમા વિપત્તિ, સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતમો આપત્તિક્ખન્ધો, છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણં, સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મતિ, કો તત્થ વિનયો, કો તત્થ અભિવિનયો, કિં તત્થ પાતિમોક્ખં, કિં તત્થ અધિપાતિમોક્ખં, કા વિપત્તિ, કા સમ્પત્તિ, કા પટિપત્તિ, કતિ અત્થવસે પટિચ્ચ ભગવતા પઠમો અનિયતો પઞ્ઞત્તો, કે સિક્ખન્તિ, કે સિક્ખિતસિક્ખા, કત્થ ઠિતં, કે ધારેન્તિ, કસ્સ વચનં કેનાભતન્તિ.

૨૨. યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમો અનિયતો કત્થ પઞ્ઞત્તોતિ? સાવત્થિયં પઞ્ઞત્તો. કં આરબ્ભાતિ? આયસ્મન્તં ઉદાયિં આરબ્ભ. કિસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ? આયસ્મા ઉદાયી માતુગામેન સદ્ધિં એકો એકાય રહો પટિચ્છન્ને આસને અલઙ્કમ્મનિયે નિસજ્જં કપ્પેસિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિં. અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ, અનુપઞ્ઞત્તિ, અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તીતિ? એકા પઞ્ઞત્તિ. અનુપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થિ. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ, પદેસપઞ્ઞત્તીતિ? સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ. સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તીતિ? અસાધારણપઞ્ઞત્તિ. એકતોપઞ્ઞત્તિ, ઉભતોપઞ્ઞત્તીતિ? એકતોપઞ્ઞત્તિ. પઞ્ચન્નં પાતિમોક્ખુદ્દેસાનં કત્થોગધં કત્થ પરિયાપન્નન્તિ? નિદાનોગધં નિદાનપરિયાપન્નં. કતમેન ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતીતિ? ચતુત્થેન ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતિ. ચતુન્નં વિપત્તીનં કતમા વિપત્તીતિ? સિયા સીલવિપત્તિ સિયા આચારવિપત્તિ. સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતમો આપત્તિક્ખન્ધોતિ? સિયા પારાજિકાપત્તિક્ખન્ધો સિયા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિક્ખન્ધો સિયા પાચિત્તિયાપત્તિક્ખન્ધો. છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતીતિ? એકે સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ – કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, ન વાચતો. ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણન્તિ? આપત્તાધિકરણં. સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મતીતિ? તીહિ સમથેહિ સમ્મતિ – સિયા સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચ, સિયા સમ્મુખાવિનયેન ચ તિણવત્થારકેન ચ. કો તત્થ વિનયો, કો તત્થ અભિવિનયોતિ? પઞ્ઞત્તિ વિનયો, વિભત્તિ અભિવિનયો. કિં તત્થ પાતિમોક્ખં, કિં તત્થ અધિપાતિમોક્ખન્તિ? પઞ્ઞત્તિ પાતિમોક્ખં, વિભત્તિ અધિપાતિમોક્ખં. કા વિપત્તીતિ? અસંવરો વિપત્તિ. કા સમ્પત્તીતિ? સંવરો સમ્પત્તિ. કા પટિપત્તીતિ? ન એવરૂપં કરિસ્સામીતિ યાવજીવં આપાણકોટિકં સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. [અ. નિ. ૧૦.૩૧] કતિ અત્થવસે પટિચ્ચ ભગવતા પઠમો અનિયતો પઞ્ઞત્તોતિ? દસ અત્થવસે પટિચ્ચ ભગવતા પઠમો અનિયતો પઞ્ઞત્તો – સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય, સઙ્ઘફાસુતાય, દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાય, પેસલાનં ભિક્ખૂનં ફાસુવિહારાય, દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાય, અપ્પસન્નાનં પસાદાય, પસન્નાનં ભિય્યોભાવાય, સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા, વિનયાનુગ્ગહાય. કે સિક્ખન્તીતિ? સેક્ખા ચ પુથુજ્જનકલ્યાણકા ચ સિક્ખન્તિ. કે સિક્ખિતસિક્ખાતિ? અરહન્તો સિક્ખિતસિક્ખા. કત્થ ઠિતન્તિ? સિક્ખાકામેસુ ઠિતં. કે ધારેન્તીતિ? યેસં વત્તતિ તે ધારેન્તિ. કસ્સ વચનન્તિ? ભગવતો વચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. કેનાભતન્તિ? પરમ્પરાભતં –

ઉપાલિ દાસકો ચેવ, સોણકો સિગ્ગવો તથા;

મોગ્ગલિપુત્તેન પઞ્ચમા, એતે જમ્બુસિરિવ્હયે.

તતો મહિન્દો ઇટ્ટિયો, ઉત્તિયો સમ્બલો તથા;

ભદ્દનામો ચ પણ્ડિતો.

એતે નાગા મહાપઞ્ઞા, જમ્બુદીપા ઇધાગતા;

વિનયં તે વાચયિંસુ, પિટકં તમ્બપણ્ણિયા.

નિકાયે પઞ્ચ વાચેસું, સત્ત ચેવ પકરણે;

તતો અરિટ્ઠો મેધાવી, તિસ્સદત્તો ચ પણ્ડિતો.

વિસારદો કાળસુમનો, થેરો ચ દીઘનામકો;

દીઘસુમનો ચ પણ્ડિતો.

પુનદેવ કાળસુમનો, નાગત્થેરો ચ બુદ્ધરક્ખિતો;

તિસ્સત્થેરો ચ મેધાવી, દેવત્થેરો ચ પણ્ડિતો.

પુનદેવ સુમનો મેધાવી, વિનયે ચ વિસારદો;

બહુસ્સુતો ચૂળનાગો, ગજોવ દુપ્પધંસિયો.

ધમ્મપાલિતનામો ચ, રોહણે સાધુપૂજિતો;

તસ્સ સિસ્સો મહાપઞ્ઞો, ખેમનામો તિપેટકો.

દીપે તારકરાજાવ પઞ્ઞાય અતિરોચથ;

ઉપતિસ્સો ચ મેધાવી, ફુસ્સદેવો મહાકથી.

પુનદેવ સુમનો મેધાવી, પુપ્ફનામો બહુસ્સુતો;

મહાકથી મહાસિવો, પિટકે સબ્બત્થ કોવિદો.

પુનદેવ ઉપાલિ મેધાવી, વિનયે ચ વિસારદો;

મહાનાગો મહાપઞ્ઞો, સદ્ધમ્મવંસકોવિદો.

પુનદેવ અભયો મેધાવી, પિટકે સબ્બત્થ કોવિદો;

તિસ્સત્થેરો ચ મેધાવી, વિનયે ચ વિસારદો.

તસ્સ સિસ્સો મહાપઞ્ઞો, પુપ્ફનામો બહુસ્સુતો;

સાસનં અનુરક્ખન્તો, જમ્બુદીપે પતિટ્ઠિતો.

ચૂળાભયો ચ મેધાવી, વિનયે ચ વિસારદો;

તિસ્સત્થેરો ચ મેધાવી, સદ્ધમ્મવંસકોવિદો.

ચૂળદેવો ચ મેધાવી, વિનયે ચ વિસારદો;

સિવત્થેરો ચ મેધાવી, વિનયે સબ્બત્થ કોવિદો.

એતે નાગા મહાપઞ્ઞા, વિનયઞ્ઞૂ મગ્ગકોવિદા;

વિનયં દીપે પકાસેસું, પિટકં તમ્બપણ્ણિયાતિ.

૨૩. યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન દુતિયો અનિયતો કત્થ પઞ્ઞત્તોતિ? સાવત્થિયં પઞ્ઞત્તો. કં આરબ્ભાતિ? આયસ્મન્તં ઉદાયિં આરબ્ભ. કિસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ? આયસ્મા ઉદાયી માતુગામેન સદ્ધિં એકો એકાય રહો નિસજ્જં કપ્પેસિ, તસ્મિં વત્થુસ્મિં. અત્થિ તત્થ પઞ્ઞત્તિ, અનુપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તીતિ? એકા પઞ્ઞત્તિ. અનુપઞ્ઞત્તિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થિ. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ, પદેસપઞ્ઞત્તીતિ? સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિ. સાધારણપઞ્ઞત્તિ અસાધારણપઞ્ઞત્તીતિ? અસાધારણપઞ્ઞત્તિ. એકતોપઞ્ઞત્તિ ઉભતોપઞ્ઞત્તીતિ? એકતોપઞ્ઞત્તિ. પઞ્ચન્નં પાતિમોક્ખુદ્દેસાનં કત્થોગધં કત્થ પરિયાપન્નન્તિ? નિદાનોગધં નિદાનપરિયાપન્નં. કતમેન ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતીતિ? ચતુત્થેન ઉદ્દેસેન ઉદ્દેસં આગચ્છતિ. ચતુન્નં વિપત્તીનં કતમા વિપત્તીતિ? સિયા સીલવિપત્તિ, સિયા આચારવિપત્તિ. સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતમો આપત્તિક્ખન્ધોતિ? સિયા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિક્ખન્ધો, સિયા પાચિત્તિયાપત્તિક્ખન્ધો. છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતીતિ? તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ – સિયા કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, ન વાચતો; સિયા વાચતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, ન કાયતો; સિયા કાયતો ચ વાચતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણન્તિ? આપત્તાધિકરણં. સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મતીતિ? તીહિ સમથેહિ સમ્મતિ – સિયા સમ્મુખાવિનયેન ચ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચ, સિયા સમ્મુખાવિનયેન ચ તિણવત્થારકેન ચ…પે….

દ્વે અનિયતા નિટ્ઠિતા.

તસ્સુદ્દાનં –

અલઙ્કમ્મનિયઞ્ચેવ, તથેવ ચ ન હેવ ખો;

અનિયતા સુપઞ્ઞત્તા, બુદ્ધસેટ્ઠેન તાદિનાતિ.