૧. મુસાવાદસિક્ખાપદં

ઇમે ખો પનાયસ્મન્તો દ્વેનવુતિ પાચિત્તિયા

ધમ્મા ઉદ્દેસં આગચ્છન્તિ.

૧. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન હત્થકો સક્યપુત્તો વાદક્ખિત્તો હોતિ. સો તિત્થિયેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનાતિ, પટિજાનિત્વા અવજાનાતિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ, સમ્પજાનમુસા ભાસતિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેતિ. તિત્થિયા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ હત્થકો સક્યપુત્તો અમ્હેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનિસ્સતિ, પટિજાનિત્વા અવજાનિસ્સતિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરિસ્સતિ, સમ્પજાનમુસા ભાસિસ્સતિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેસ્સતી’’તિ!

અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તેસં તિત્થિયાનં ઉજ્ઝાયન્તાનં ખિય્યન્તાનં વિપાચેન્તાનં. અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન હત્થકો સક્યપુત્તો તેનુપસઙ્કમિંસુ; ઉપસઙ્કમિત્વા હત્થકં સક્યપુત્તં એતદવોચું – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, આવુસો હત્થક, તિત્થિયેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનાસિ, પટિજાનિત્વા અવજાનાસિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરસિ, સમ્પજાનમુસા ભાસસિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેસી’’તિ? ‘‘એતે ખો, આવુસો, તિત્થિયા નામ યેન કેનચિ જેતબ્બા; નેવ તેસં જયો દાતબ્બો’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ હત્થકો સક્યપુત્તો તિત્થિયેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનિસ્સતિ, પટિજાનિત્વા અવજાનિસ્સતિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરિસ્સતિ, સમ્પજાનમુસા ભાસિસ્સતિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેસ્સતી’’તિ!

અથ ખો તે ભિક્ખૂ હત્થકં સક્યપુત્તં અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા હત્થકં સક્યપુત્તં પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, હત્થક, તિત્થિયેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનાસિ, પટિજાનિત્વા અવજાનાસિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરસિ, સમ્પજાનમુસા ભાસસિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, તિત્થિયેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો અવજાનિત્વા પટિજાનિસ્સસિ, પટિજાનિત્વા અવજાનિસ્સસિ, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરિસ્સસિ, સમ્પજાનમુસા ભાસિસ્સસિ, સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેસ્સસિ! નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથ –

૨. ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ.

૩. સમ્પજાનમુસાવાદો નામ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ વાચા, ગિરા, બ્યપ્પથો, વચીભેદો, વાચસિકા વિઞ્ઞત્તિ, અટ્ઠ અનરિયવોહારા – અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મેતિ, અસ્સુતં સુતં મેતિ, અમુતં મુતં મેતિ, અવિઞ્ઞાતં વિઞ્ઞાતં મેતિ, દિટ્ઠં અદિટ્ઠં મેતિ, સુતં અસ્સુતં મેતિ, મુતં અમુતં મેતિ, વિઞ્ઞાતં અવિઞ્ઞાતં મેતિ.

અદિટ્ઠં નામ ન ચક્ખુના દિટ્ઠં. અસ્સુતં નામ ન સોતેન સુતં. અમુતં નામ ન ઘાનેન ઘાયિતં, ન જિવ્હાય સાયિતં, ન કાયેન ફુટ્ઠં. અવિઞ્ઞાતં નામ ન મનસા વિઞ્ઞાતં. દિટ્ઠં નામ ચક્ખુના દિટ્ઠં. સુતં નામ સોતેન સુતં. મુતં નામ ઘાનેન ઘાયિતં, જિવ્હાય સાયિતં, કાયેન ફુટ્ઠં. વિઞ્ઞાતં નામ મનસા વિઞ્ઞાતં.

૪. તીહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ.

ચતૂહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં.

પઞ્ચહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં.

છહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં.

સત્તહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ’’ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય ભાવં.

૫. તીહાકારેહિ ‘‘અસ્સુતં સુતં મે’’તિ…પે… અમુતં મુતં મેતિ…પે… અવિઞ્ઞાતં વિઞ્ઞાતં મેતિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ.

ચતૂહાકારેહિ…પે… પઞ્ચહાકારેહિ…પે… છહાકારેહિ…પે… સત્તહાકારેહિ ‘‘અવિઞ્ઞાતં વિઞ્ઞાતં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિતન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય ભાવં.

૬. તીહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠઞ્ચ મે મુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ …પે… તીહાકારેહિ અદિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચ મુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અદિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચ વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અદિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચ મુતઞ્ચ વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચ વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચ દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અસ્સુતં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચ વિઞ્ઞાતઞ્ચ દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે સુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચ દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચ સુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અમુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચ દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે સુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે મુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ મુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ અવિઞ્ઞાતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચ મુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

૭. તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિ…પે… સુતં ‘‘અસ્સુતં મે’’તિ…પે… મુતં ‘‘અમુતં મે’’તિ…પે… વિઞ્ઞાતં ‘‘અવિઞ્ઞાતં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

૮. તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘સુતં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘મુતં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘વિઞ્ઞાતં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘સુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ દિટ્ઠં ‘‘સુતઞ્ચ મે મુતઞ્ચ વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ સુતં ‘‘મુતં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ સુતં ‘‘વિઞ્ઞાતં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ સુતં ‘‘દિટ્ઠં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ સુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ સુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ સુતં ‘‘મુતઞ્ચ મે વિઞ્ઞાતઞ્ચ દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ મુતં ‘‘વિઞ્ઞાતં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ મુતં ‘‘દિટ્ઠં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ મુતં ‘‘સુતં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ મુતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ મુતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે સુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ મુતં ‘‘વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘દિટ્ઠં મે’’તિ…પે… તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘સુતં મે’’તિ …પે… તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘મુતં મે’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે… તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે મુતઞ્ચા’’તિ…પે… તીહાકારેહિ વિઞ્ઞાતં ‘‘દિટ્ઠઞ્ચ મે સુતઞ્ચ મુતઞ્ચા’’તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ…પે….

૯. તીહાકારેહિ દિટ્ઠે વેમતિકો દિટ્ઠં નોકપ્પેતિ, દિટ્ઠં નસ્સરતિ, દિટ્ઠં પમુટ્ઠો હોતિ…પે… સુતે વેમતિકો સુતં નોકપ્પેતિ, સુતં નસ્સરતિ, સુતં પમુટ્ઠો હોતિ…પે… મુતે વેમતિકો મુતં નોકપ્પેતિ, મુતં નસ્સરતિ, મુતં પમુટ્ઠો હોતિ…પે… વિઞ્ઞાતે વેમતિકો વિઞ્ઞાતં નોકપ્પેતિ, વિઞ્ઞાતં નસ્સરતિ, વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ… વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે સુતઞ્ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ; વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે મુતઞ્ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ; વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ; વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ મુતઞ્ચાતિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ; વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચ મુતઞ્ચાતિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ.

૧૦. ચતૂહાકારેહિ…પે… પઞ્ચહાકારેહિ…પે… છહાકારેહિ…પે… સત્તહાકારેહિ…પે… વિઞ્ઞાતં પમુટ્ઠો હોતિ, વિઞ્ઞાતઞ્ચ મે દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચ મુતઞ્ચાતિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સ – પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ, વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય ભાવં.

૧૧. અનાપત્તિ દવા ભણતિ, રવા ભણતિ [દવાય ભણતિ, રવાય ભણતિ (સ્યા.)]. ‘‘દવા ભણતિ નામ સહસા ભણતિ. રવા ભણતિ નામ ‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’તિ અઞ્ઞં ભણતિ’’. ઉમ્મત્તકસ્સ, આદિકમ્મિકસ્સાતિ.

મુસાવાદસિક્ખાપદં નિટ્ઠિતં પઠમં.