૧૫૮. મહાકચ્ચાનસ્સ પઞ્ચવરપરિદસ્સના

અથ ખો આયસ્મતો સોણસ્સ વસ્સંવુટ્ઠસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘સુતોયેવ ખો મે સો ભગવા એદિસો ચ એદિસો ચાતિ, ન ચ મયા સમ્મુખા દિટ્ઠો, ગચ્છેય્યાહં તં ભગવન્તં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં, સચે મં ઉપજ્ઝાયો અનુજાનેય્યા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા સોણો સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો યેનાયસ્મા મહાકચ્ચાનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા સોણો આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં એતદવોચ – ‘‘ઇધ મય્હં, ભન્તે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘સુતો યેવ ખો મે સો ભગવા એદિસો ચ એદિસો ચાતિ, ન ચ મયા સમ્મુખા દિટ્ઠો, ગચ્છેય્યાહં તં ભગવન્તં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં, સચે મં ઉપજ્ઝાયો અનુજાનેય્યા’તિ; ગચ્છેય્યાહં, ભન્તે, તં ભગવન્તં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં, સચે મં ઉપજ્ઝાયો અનુજાનાતી’’તિ. ‘‘સાધુ સાધુ, સોણ. ગચ્છ ત્વં, સોણ, તં ભગવન્તં દસ્સનાય અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં. દક્ખિસ્સસિ ત્વં, સોણ, તં ભગવન્તં પાસાદિકં પસાદનીયં સન્તિન્દ્રિયં સન્તમાનસં ઉત્તમદમથસમથં અમનુપ્પત્તં દન્તં ગુત્તં યતિન્દ્રિયં નાગં. તેન હિ ત્વં, સોણ, મમ વચનેન ભગવતો પાદે સિરસા વન્દ – ‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતી’’’તિ. એવઞ્ચ વદેહિ – ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથો, ભન્તે, અપ્પભિક્ખુકો, તિણ્ણં મે વસ્સાનં અચ્ચયેન કિચ્છેન કસિરેન તતો તતો દસવગ્ગં ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઉપસમ્પદં અલત્થં; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે અપ્પતરેન ગણેન ઉપસમ્પદં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, કણ્હુત્તરા ભૂમિ ખરા ગોકણ્ટકહતા; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ગુણઙ્ગુણૂપાહનં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, નહાનગરુકા મનુસ્સા ઉદકસુદ્ધિકા; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ધુવનહાનં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ એરગૂ મોરગૂ મજ્જારૂ [મજ્ઝારૂ (ક.)] જન્તૂ, એવમેવ ખો, ભન્તે, અવન્તિદક્ખિણાપથે ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ચમ્માનિ અત્થરણાનિ અનુજાનેય્ય, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. એતરહિ, ભન્તે, મનુસ્સા નિસ્સીમગતાનં ભિક્ખૂનં ચીવરં દેન્તિ – ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેમા’’’તિ. તે આગન્ત્વા આરોચેન્તિ – ‘ઇત્થન્નામેહિ તે, આવુસો, મનુસ્સેહિ ચીવરં દિન્ન’ન્તિ તે કુક્કુચ્ચાયન્તા ન સાદિયન્તિ – ‘મા નો નિસ્સગ્ગિયં અહોસી’તિ; અપ્પેવ નામ ભગવા ચીવરે પરિયાયં આચિક્ખેય્યા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સોણો આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ પટિસ્સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના આયસ્મન્તં મહાકચ્ચાનં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન સાવત્થિ તેન પક્કામિ. અનુપુબ્બેન યેન સાવત્થિ જેતવનં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્સ, આનન્દ, આગન્તુકસ્સ ભિક્ખુનો સેનાસનં પઞ્ઞાપેહી’’તિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો – ‘‘યસ્સ ખો મં ભગવા આણાપેતિ, ‘ઇમસ્સ, આનન્દ, આગન્તુકસ્સ ભિક્ખુનો સેનાસનં પઞ્ઞાપેહી’તિ, ઇચ્છતિ ભગવા તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકવિહારે વત્થું, ઇચ્છતિ ભગવા આયસ્મતા સોણેન સદ્ધિં એકવિહારે વત્થુ’’ન્તિ – યસ્મિં વિહારે ભગવા વિહરતિ તસ્મિં વિહારે આયસ્મતો સોણસ્સ સેનાસનં પઞ્ઞાપેસિ.

૨૫૮. અથ ખો ભગવા બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વા વિહારં પાવિસિ. આયસ્માપિ ખો સોણો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વા વિહારં પાવિસિ. અથ ખો ભગવા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય આયસ્મન્તં સોણં અજ્ઝેસિ – ‘‘પટિભાતુ તં, ભિક્ખુ, ધમ્મો ભાસિતુ’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો આયસ્મા સોણો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા સબ્બાનેવ અટ્ઠકવગ્ગિકાનિ સરેન અભાસિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ સરભઞ્ઞપરિયોસાને અબ્ભાનુમોદિ – ‘‘સાધુ, સાધુ, ભિક્ખુ. સુગ્ગહિતાનિ ખો તે, ભિક્ખુ, અટ્ઠકવગ્ગિકાનિ, સુમનસિકતાનિ સૂપધારિતાનિ. કલ્યાણિયાપિ વાચાય સમન્નાગતો, વિસ્સટ્ઠાય, અનેલગલાય [અનેળગલાય (ક.)], અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા. કતિવસ્સોસિ ત્વં, ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘એકવસ્સોહં, ભગવા’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન ત્વં, ભિક્ખુ, એવં ચિરં અકાસી’’તિ? ‘‘ચિરં દિટ્ઠો મે, ભન્તે, કામેસુ આદીનવો, અપિ ચ સમ્બાધા ઘરાવાસા બહુકિચ્ચા બહુકરણીયા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

[ઉદા. ૪૬ ઉદાનેપિ] ‘‘દિસ્વા આદીનવં લોકે, ઞત્વા ધમ્મં નિરૂપધિં;

અરિયો ન રમતી પાપે, પાપે ન રમતી સુચી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા સોણો – પટિસમ્મોદતિ ખો મં ભગવા, અયં ખ્વસ્સ કાલો યં મે ઉપજ્ઝાયો પરિદસ્સીતિ – ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, આયસ્મા મહાકચ્ચાનો ભગવતો પાદે સિરસા વન્દતિ, એવઞ્ચ વદેતિ અવન્તિદક્ખિણાપથો, ભન્તે, અપ્પભિક્ખુકો. તિણ્ણં મે વસ્સાનં અચ્ચયેન કિચ્છેન કસિરેન તતો તતો દસવગ્ગં ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઉપસમ્પદં અલત્થં, અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે અપ્પતરેન ગણેન ઉપસમ્પદં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, કણ્હુત્તરા ભૂમિ ખરા ગોકણ્ટકહતા; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ગુણઙ્ગુણૂપાહનં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, નહાનગરુકા મનુસ્સા ઉદકસુદ્ધિકા, અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ધુવનહાનં અનુજાનેય્ય. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભન્તે, ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. સેય્યથાપિ, ભન્તે, મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ એરગૂ મોરગૂ મજ્જારૂ જન્તૂ, એવમેવ ખો, ભન્તે, અવન્તિદક્ખિણાપથે ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં; અપ્પેવ નામ ભગવા અવન્તિદક્ખિણાપથે ચમ્માનિ અત્થરણાનિ અનુજાનેય્ય, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. એતરહિ, ભન્તે, મનુસ્સા નિસ્સીમગતાનં ભિક્ખૂનં ચીવરં દેન્તિ – ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેમા’તિ. તે આગન્ત્વા આરોચેન્તિ – ‘ઇત્થન્નામેહિ તે, આવુસો, મનુસ્સેહિ ચીવરં દિન્ન’ન્તિ. તે કુક્કુચ્ચાયન્તા ન સાદિયન્તિ – ‘મા નો નિસ્સગ્ગિયં અહોસી’તિ; અપ્પેવ નામ ભગવા ચીવરે પરિયાયં આચિક્ખેય્યા’’તિ.

૨૫૯. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અવન્તિદક્ખિણાપથો, ભિક્ખવે, અપ્પભિક્ખુકો. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદં. તત્રિમે પચ્ચન્તિમા જનપદા – પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં [કજઙ્ગલં (સી. સ્યા.)] નામ નિગમો, તસ્સ પરેન મહાસાલા, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય સલ્લવતી [સલલવતી (સી.)] નામ નદી, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; દક્ખિણાય દિસાય સેતકણ્ણિકં નામ નિગમો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; પચ્છિમાય દિસાય થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે; ઉત્તરાય દિસાય ઉસીરદ્ધજો નામ પબ્બતો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એવરૂપેસુ પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદં. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભિક્ખવે, કણ્હુત્તરા ભૂમિ ખરા ગોકણ્ટકહતા. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ગુણઙ્ગુણૂપાહનં. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભિક્ખવે, નહાનગરુકા મનુસ્સા ઉદકસુદ્ધિકા. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ધુવનહાનં. અવન્તિદક્ખિણાપથે, ભિક્ખવે, ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ એરગૂ મોરગૂ મજ્જારૂ જન્તૂ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અવન્તિદક્ખિણાપથે ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બપચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ ચમ્માનિ અત્થરણાનિ, એળકચમ્મં અજચમ્મં મિગચમ્મં. ઇધ પન, ભિક્ખવે, મનુસ્સા નિસ્સીમગતાનં ભિક્ખૂનં ચીવરં દેન્તિ – ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેમા’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સાદિતું, ન તાવ તં ગણનૂપગં યાવ ન હત્થં ગચ્છતી’’તિ.

મહાકચ્ચાનસ્સ પઞ્ચવરપરિદસ્સના નિટ્ઠિતા.

ચમ્મક્ખન્ધકો પઞ્ચમો.