૬૯. પાતિમોક્ખુદ્દેસાનુજાનના

૧૩૩. અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘યંનૂનાહં યાનિ મયા ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તાનિ સિક્ખાપદાનિ, તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્યં. સો નેસં ભવિસ્સતિ ઉપોસથકમ્મ’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા સાયન્હસમયં પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ઇધ મય્હં, ભિક્ખવે, રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘યંનૂનાહં યાનિ મયા ભિક્ખૂનં પઞ્ઞત્તાનિ સિક્ખાપદાનિ, તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્યં. સો નેસં ભવિસ્સતિ ઉપોસથકમ્મ’ન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઉદ્દિસિતબ્બં. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

૧૩૪. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્ય, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્ય. કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચં? પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથ. પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ. તં સબ્બેવ સન્તા સાધુકં સુણોમ મનસિ કરોમ. યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્ય. અસન્તિયા આપત્તિયા તુણ્હી ભવિતબ્બં. તુણ્હીભાવેન ખો પનાયસ્મન્તે પરિસુદ્ધાતિ વેદિસ્સામિ. યથા ખો પન પચ્ચેકપુટ્ઠસ્સ વેય્યાકરણં હોતિ, એવમેવં [એવમેવ (ક)] એવરૂપાય પરિસાય યાવતતિયં અનુસ્સાવિતં હોતિ. યો પન ભિક્ખુ યાવતતિયં અનુસ્સાવિયમાને સરમાનો સન્તિં આપત્તિં નાવિકરેય્ય, સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ હોતિ. સમ્પજાનમુસાવાદો ખો પનાયસ્મન્તો અન્તરાયિકો ધમ્મો વુત્તો ભગવતા. તસ્મા, સરમાનેન ભિક્ખુના આપન્નેન વિસુદ્ધાપેક્ખેન સન્તી આપત્તિ આવિકાતબ્બા; આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ.

૧૩૫. પાતિમોક્ખન્તિ આદિમેતં મુખમેતં પમુખમેતં કુસલાનં ધમ્માનં. તેન વુચ્ચતિ પાતિમોક્ખન્તિ. આયસ્મન્તોતિ પિયવચનમેતં ગરુવચનમેતં સગારવસપ્પતિસ્સાધિવચનમેતં આયસ્મન્તોતિ. ઉદ્દિસિસ્સામીતિ આચિક્ખિસ્સામિ દેસેસ્સામિ પઞ્ઞપેસ્સામિ પટ્ઠપેસ્સામિ વિવરિસ્સામિ વિભજિસ્સામિ ઉત્તાનિં કરિસ્સામિ [ઉત્તાની કરિસ્સામિ (સી. સ્યા.)] પકાસેસ્સામિ. તન્તિ પાતિમોક્ખં વુચ્ચતિ. સબ્બેવ સન્તાતિ યાવતિકા તસ્સા પરિસાય થેરા ચ નવા ચ મજ્ઝિમા ચ, એતે વુચ્ચન્તિ સબ્બેવ સન્તાતિ. સાધુકં સુણોમાતિ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા [સબ્બં ચેતસા (સ્યા. ક.)] સમન્નાહરામ. મનસિ કરોમાતિ એકગ્ગચિત્તા અવિક્ખિત્તચિત્તા અવિસાહટચિત્તા નિસામેમ. યસ્સ સિયા આપત્તીતિ થેરસ્સ વા નવસ્સ વા મજ્ઝિમસ્સ વા, પઞ્ચન્નં વા આપત્તિક્ખન્ધાનં અઞ્ઞતરા આપત્તિ, સત્તન્નં વા આપત્તિક્ખન્ધાનં અઞ્ઞતરા આપત્તિ. સો આવિકરેય્યાતિ સો દેસેય્ય, સો વિવરેય્ય, સો ઉત્તાનિં કરેય્ય, સો પકાસેય્ય સઙ્ઘમજ્ઝે વા ગણમજ્ઝે વા એકપુગ્ગલે વા. અસન્તી નામ આપત્તિ અનજ્ઝાપન્ના વા હોતિ, આપજ્જિત્વા વા વુટ્ઠિતા. તુણ્હી ભવિતબ્બન્તિ અધિવાસેતબ્બં ન બ્યાહરિતબ્બં. પરિસુદ્ધાતિ વેદિસ્સામીતિ જાનિસ્સામિ ધારેસ્સામિ. યથા ખો પન પચ્ચેકપુટ્ઠસ્સ વેય્યાકરણં હોતીતિ યથા એકેન એકો પુટ્ઠો બ્યાકરેય્ય, એવમેવ તસ્સા પરિસાય જાનિતબ્બં મં પુચ્છતીતિ. એવરૂપા નામ પરિસા ભિક્ખુપરિસા વુચ્ચતિ. યાવતતિયં અનુસ્સાવિતં હોતીતિ સકિમ્પિ અનુસ્સાવિતં હોતિ, દુતિયમ્પિ અનુસ્સાવિતં હોતિ, તતિયમ્પિ અનુસ્સાવિતં હોતિ. સરમાનોતિ જાનમાનો સઞ્જાનમાનો. સન્તી નામ આપત્તિ અજ્ઝાપન્ના વા હોતિ, આપજ્જિત્વા વા અવુટ્ઠિતા. નાવિકરેય્યાતિ ન દેસેય્ય, ન વિવરેય્ય, ન ઉત્તાનિં કરેય્ય, ન પકાસેય્ય સઙ્ઘમજ્ઝે વા ગણમજ્ઝે વા એકપુગ્ગલે વા. સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ હોતીતિ. સમ્પજાનમુસાવાદે કિં હોતિ? દુક્કટં હોતિ. અન્તરાયિકો ધમ્મો વુત્તો ભગવતાતિ. કિસ્સ અન્તરાયિકો? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય અન્તરાયિકો, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય અન્તરાયિકો, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય અન્તરાયિકો, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય અન્તરાયિકો, ઝાનાનં વિમોક્ખાનં સમાધીનં સમાપત્તીનં નેક્ખમ્માનં નિસ્સરણાનં પવિવેકાનં કુસલાનં ધમ્માનં અધિગમાય અન્તરાયિકો. તસ્માતિ તઙ્કારણા. સરમાનેનાતિ જાનમાનેન સઞ્જાનમાનેન. વિસુદ્ધાપેક્ખેનાતિ વુટ્ઠાતુકામેન વિસુજ્ઝિતુકામેન. સન્તી નામ આપત્તિ અજ્ઝાપન્ના વા હોતિ, આપજ્જિત્વા વા અવુટ્ઠિતા. આવિકાતબ્બાતિ આવિકાતબ્બા સઙ્ઘમજ્ઝે વા ગણમજ્ઝે વા એકપુગ્ગલે વા. આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતીતિ. કિસ્સ ફાસુ હોતિ? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ફાસુ હોતિ, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ફાસુ હોતિ, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ફાસુ હોતિ, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાય ફાસુ હોતિ, ઝાનાનં વિમોક્ખાનં સમાધીનં સમાપત્તીનં નેક્ખમ્માનં નિસ્સરણાનં પવિવેકાનં કુસલાનં ધમ્માનં અધિગમાય ફાસુ હોતીતિ.

૧૩૬. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ – ભગવતા પાતિમોક્ખુદ્દેસો અનુઞ્ઞાતોતિ – દેવસિકં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, દેવસિકં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં. યો ઉદ્દિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉપોસથે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ – ભગવતા ઉપોસથે પાતિમોક્ખુદ્દેસો અનુઞ્ઞાતોતિ – પક્ખસ્સ તિક્ખત્તું પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, ચાતુદ્દસે પન્નરસે અટ્ઠમિયા ચ પક્ખસ્સ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, પક્ખસ્સ તિક્ખત્તું પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં. યો ઉદ્દિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સકિં પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ યથાપરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ સકાય સકાય પરિસાય. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ન, ભિક્ખવે, યથાપરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં સકાય સકાય પરિસાય. યો ઉદ્દિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સમગ્ગાનં ઉપોસથકમ્મન્તિ.

અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘ભગવતા પઞ્ઞત્તં ‘સમગ્ગાનં ઉપોસથકમ્મ’ન્તિ. કિત્તાવતા નુ ખો સામગ્ગી હોતિ, યાવતા એકાવાસો, ઉદાહુ સબ્બા પથવી’’તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એત્તાવતા સામગ્ગી યાવતા એકાવાસોતિ.