૨૭૨. દીઘાવુવત્થુ

૪૫૮. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, બારાણસિયં [વજિરબુદ્ધિટીકા ઓલોકેતબ્બા] બ્રહ્મદત્તો નામ કાસિરાજા અહોસિ અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો મહબ્બલો મહાવાહનો મહાવિજિતો પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારો. દીઘીતિ નામ કોસલરાજા અહોસિ દલિદ્દો અપ્પધનો અપ્પભોગો અપ્પબલો અપ્પવાહનો અપ્પવિજિતો અપરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારો. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા દીઘીતિં કોસલરાજાનં અબ્ભુય્યાસિ. અસ્સોસિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા – ‘‘બ્રહ્મદત્તો કિર કાસિરાજા ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નય્હિત્વા મમં અબ્ભુય્યાતો’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘‘બ્રહ્મદત્તો ખો કાસિરાજા અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો મહબ્બલો મહાવાહનો મહાવિજિતો પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારો, અહં પનમ્હિ દલિદ્દો અપ્પધનો અપ્પભોગો અપ્પબલો અપ્પવાહનો અપ્પવિજિતો અપરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારો, નાહં પટિબલો બ્રહ્મદત્તેન કાસિરઞ્ઞા એકસઙ્ઘાતમ્પિ સહિતું. યંનૂનાહં પટિકચ્ચેવ નગરમ્હા નિપ્પતેય્ય’’ન્તિ.

અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા મહેસિં આદાય પટિકચ્ચેવ નગરમ્હા નિપ્પતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદઞ્ચ કોસઞ્ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અભિવિજિય અજ્ઝાવસતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા સપજાપતિકો યેન વારાણસી તેન પક્કામિ. અનુપુબ્બેન યેન બારાણસી તદવસરિ. તત્ર સુદં, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા સપજાપતિકો બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચન્તિમે ઓકાસે કુમ્ભકારનિવેસને અઞ્ઞાતકવેસેન પરિબ્બાજકચ્છન્નેન પટિવસતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી નચિરસ્સેવ ગબ્ભિની અહોસિ. તસ્સા એવરૂપો દોહળો ઉપ્પન્નો હોતિ – ‘‘ઇચ્છતિ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નદ્ધં વમ્મિકં સુભૂમે ઠિતં પસ્સિતું, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતું’’. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી દીઘીતિં કોસલરાજાનં એતદવોચ – ‘‘ગબ્ભિનીમ્હિ, દેવ. તસ્સા મે એવરૂપો દોહળો ઉપ્પન્નો – ઇચ્છામિ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નદ્ધં વમ્મિકં [વમ્મિતં (સી.)] સુભૂમે ઠિતં પસ્સિતું, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતુ’’ન્તિ. ‘‘કુતો, દેવિ, અમ્હાકં દુગ્ગતાનં ચતુરઙ્ગિની સેના સન્નદ્ધા વમ્મિકા સુભૂમે ઠિતા, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતુ’’ન્તિ [ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનન્તિ (સી. સ્યા.)] ‘‘સચાહં, દેવ, ન લભિસ્સામિ, મરિસ્સામી’’તિ.

૪૫૯. તેન ખો પન સમયેન, બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતો બ્રાહ્મણો દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો સહાયો હોતિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા યેન બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતં બ્રાહ્મણં એતદવોચ – ‘‘સખી તે, સમ્મ, ગબ્ભિની. તસ્સા એવરૂપો દોહળો ઉપ્પન્નો – ઇચ્છતિ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નદ્ધં વમ્મિકં સુભૂમે ઠિતં પસ્સિતું, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, મયમ્પિ દેવિં પસ્સામા’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી યેન બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતો બ્રાહ્મણો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતો બ્રાહ્મણો દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસિં દૂરતોવ આગચ્છન્તિં, દિસ્વાન ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી તેનઞ્જલિં પણામેત્વા તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘‘કોસલરાજા વત ભો કુચ્છિગતો, કોસલરાજા વત ભો કુચ્છિગતો’’તિ. અત્તમના [અવિમના (સી. સ્યા. કત્થચિ], દેવિ, હોહિ. લચ્છસિ સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નદ્ધં વમ્મિકં સુભૂમે ઠિતં પસ્સિતું, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતુન્તિ.

અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુરોહિતો બ્રાહ્મણો યેન બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘તથા, દેવ, નિમિત્તાનિ દિસ્સન્તિ, સ્વે સૂરિયુગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિની સેના સન્નદ્ધા વમ્મિકા સુભૂમે તિટ્ઠતુ, ખગ્ગા ચ ધોવિયન્તૂ’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘યથા, ભણે, પુરોહિતો બ્રાહ્મણો આહ તથા કરોથા’’તિ. અલભિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનકાલે ચતુરઙ્ગિનિં સેનં સન્નદ્ધં વમ્મિકં સુભૂમે ઠિતં પસ્સિતું, ખગ્ગાનઞ્ચ ધોવનં પાતું. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો મહેસી તસ્સ ગબ્ભસ્સ પરિપાકમન્વાય પુત્તં વિજાયિ. તસ્સ દીઘાવૂતિ નામં અકંસુ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો નચિરસ્સેવ વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા બહુનો અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકો, ઇમિના અમ્હાકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અચ્છિન્નં, સચાયં અમ્હે જાનિસ્સતિ, સબ્બેવ તયો ઘાતાપેસ્સતિ, યંનૂનાહં દીઘાવું કુમારં બહિનગરે વાસેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો ભિક્ખવે દીઘીતિ કોસલરાજા દીઘાવું કુમારં બહિનગરે વાસેસિ. અથ ખો ભિક્ખવે દીઘાવુ કુમારો બહિનગરે પટિવસન્તો નચિરસ્સેવ સબ્બસિપ્પાનિ સિક્ખિ.

૪૬૦. તેન ખો પન સમયેન દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો કપ્પકો બ્રહ્મદત્તે કાસિરઞ્ઞે પટિવસતિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો કપ્પકો દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચન્તિમે ઓકાસે કુમ્ભકારનિવેસને અઞ્ઞાતકવેસેન પરિબ્બાજકચ્છન્નેન પટિવસન્તં, દિસ્વાન યેન બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘દીઘીતિ, દેવ, કોસલરાજા સપજાપતિકો બારાણસિયં અઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચન્તિમે ઓકાસે કુમ્ભકારનિવેસને અઞ્ઞાતકવેસેન પરિબ્બાજકચ્છન્નેન પટિવસતી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘તેન હિ, ભણે, દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં આનેથા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં આનેસું. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘તેન હિ, ભણે, દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ ચતુધા છિન્દિત્વા ચતુદ્દિસા બિલાનિ નિક્ખિપથા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેન્તિ.

અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ચિરંદિટ્ઠા ખો મે માતાપિતરો. યંનૂનાહં માતાપિતરો પસ્સેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બારાણસિં પવિસિત્વા અદ્દસ માતાપિતરો દળ્હાય રજ્જુયા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ખુરમુણ્ડં કરિત્વા ખરસ્સરેન પણવેન રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેન્તે, દિસ્વાન યેન માતાપિતરો તેનુપસઙ્કમિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા દીઘાવું કુમારં દૂરતોવ આગચ્છન્તં; દિસ્વાન દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ. એવં વુત્તે, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા દીઘીતિં કોસલરાજાનં એતદવોચું – ‘‘ઉમ્મત્તકો અયં દીઘીતિ કોસલરાજા વિપ્પલપતિ. કો ઇમસ્સ દીઘાવુ? કં અયં એવમાહ – ‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ. ‘‘નાહં, ભણે, ઉમ્મત્તકો વિપ્પલપામિ, અપિ ચ યો વિઞ્ઞૂ સો વિભાવેસ્સતી’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે…પે… તતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘીતિ કોસલરાજા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ. તતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા દીઘીતિં કોસલરાજાનં એતદવોચું – ‘‘ઉમ્મત્તકો અયં દીઘીતિ કોસલરાજા વિપ્પલપતિ. કો ઇમસ્સ દીઘાવુ? કં અયં એવમાહ – મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ. ‘‘નાહં, ભણે, ઉમ્મત્તકો વિપ્પલપામિ, અપિ ચ યો વિઞ્ઞૂ સો વિભાવેસ્સતી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા દીઘીતિં કોસલરાજાનં સપજાપતિકં રથિકાય રથિકં સિઙ્ઘાટકેન સિઙ્ઘાટકં પરિનેત્વા દક્ખિણેન દ્વારેન નિક્ખામેત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ ચતુધા છિન્દિત્વા ચતુદ્દિસા બિલાનિ નિક્ખિપિત્વા ગુમ્બં ઠપેત્વા પક્કમિંસુ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બારાણસિં પવિસિત્વા સુરં નીહરિત્વા ગુમ્બિયે પાયેસિ. યદા તે મત્તા અહેસું પતિતા, અથ કટ્ઠાનિ સંકડ્ઢિત્વા ચિતકં કરિત્વા માતાપિતૂનં સરીરં ચિતકં આરોપેત્વા અગ્ગિં દત્વા પઞ્જલિકો તિક્ખત્તું ચિતકં પદક્ખિણં અકાસિ.

૪૬૧. તેન ખો પન સમયેન બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા ઉપરિપાસાદવરગતો હોતિ. અદ્દસા ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવું કુમારં પઞ્જલિકં તિક્ખત્તું ચિતકં પદક્ખિણં કરોન્તં, દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘નિસ્સંસયં ખો સો મનુસ્સો દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો ઞાતિ વા સાલોહિતો વા, અહો મે અનત્થતો, ન હિ નામ મે કોચિ આરોચેસ્સતી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો અરઞ્ઞં ગન્ત્વા યાવદત્થં કન્દિત્વા રોદિત્વા ખપ્પં [બપ્પં (સી. સ્યા.)] પુઞ્છિત્વા બારાણસિં પવિસિત્વા અન્તેપુરસ્સ સામન્તા હત્થિસાલં ગન્ત્વા હત્થાચરિયં એતદવોચ – ‘‘ઇચ્છામહં, આચરિય, સિપ્પં સિક્ખિતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, ભણે માણવક, સિક્ખસ્સૂ’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય હત્થિસાલાયં મઞ્જુના સરેન ગાયિ, વીણઞ્ચ વાદેસિ. અસ્સોસિ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય હત્થિસાલાયં મઞ્જુના સરેન ગીતં વીણઞ્ચ વાદિતં, સુત્વાન મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘કો, ભણે, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય હત્થિસાલાયં મઞ્જુના સરેન ગાયિ, વીણઞ્ચ વાદેસી’’તિ? ‘‘અમુકસ્સ, દેવ, હત્થાચરિયસ્સ અન્તેવાસી માણવકો રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય હત્થિસાલાયં મઞ્જુના સરેન ગાયિ, વીણઞ્ચ વાદેસી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભણે, તં માણવકં આનેથા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, તે મનુસ્સા બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા દીઘાવું કુમારં આનેસું. ‘‘ત્વં ભણે માણવક, રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય હત્થિસાલાયં મઞ્જુના સરેન ગાયિ, વીણઞ્ચ વાદેસી’’તિ? ‘‘એવં, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ભણે માણવક, ગાયસ્સુ, વીણઞ્ચ વાદેહી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા આરાધાપેક્ખો મઞ્જુના સરેન ગાયિ, વીણઞ્ચ વાદેસિ. ‘‘ત્વં, ભણે માણવક, મં ઉપટ્ઠહા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પચ્ચસ્સોસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પુબ્બુટ્ઠાયી અહોસિ પચ્છાનિપાતી કિઙ્કારપટિસ્સાવી મનાપચારી પિયવાદી. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવું કુમારં નચિરસ્સેવ અબ્ભન્તરિમે વિસ્સાસિકટ્ઠાને ઠપેસિ.

૪૬૨. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘તેન હિ, ભણે માણવક, રથં યોજેહિ, મિગવં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા રથં યોજેત્વા બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘યુત્તો ખો તે, દેવ, રથો, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા રથં અભિરુહિ. દીઘાવુ કુમારો રથં પેસેસિ. તથા તથા રથં પેસેસિ યથા યથા અઞ્ઞેનેવ સેના અગમાસિ અઞ્ઞેનેવ રથો. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દૂરં ગન્ત્વા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘તેન હિ, ભણે માણવક, રથં મુઞ્ચસ્સુ, કિલન્તોમ્હિ, નિપજ્જિસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા રથં મુઞ્ચિત્વા પથવિયં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ ઉચ્છઙ્ગે સીસં કત્વા સેય્યં કપ્પેસિ. તસ્સ કિલન્તસ્સ મુહુત્તકેનેવ નિદ્દા ઓક્કમિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા બહુનો અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકો. ઇમિના અમ્હાકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અચ્છિન્નં. ઇમિના ચ મે માતાપિતરો હતા. અયં ખ્વસ્સ કાલો યોહં વેરં અપ્પેય્ય’’ન્તિ કોસિયા ખગ્ગં નિબ્બાહિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પિતા ખો મં મરણકાલે અવચ ‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’તિ. ન ખો મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં પિતુવચનં અતિક્કમેય્ય’’ન્તિ કોસિયા ખગ્ગં પવેસેસિ. દુતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા બહુનો અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકો, ઇમિનો અમ્હાકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અચ્છિન્નં, ઇમિના ચ મે માતાપિતરો હતા, અયં ખ્વસ્સ કાલો યોહં વેરં અપ્પેય્ય’’ન્તિ કોસિયા ખગ્ગં નિબ્બાહિ. દુતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પિતા ખો મં મરણકાલે અવચ ‘મા ખો ત્વં તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં, ન હિ તાત દીઘાવુ વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’તિ. ન ખો મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં પિતુવચનં અતિક્કમેય્ય’’ન્તિ. પુનદેવ કોસિયા ખગ્ગં પવેસેસિ. તતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા બહુનો અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકો. ઇમિના અમ્હાકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અચ્છિન્નં. ઇમિના ચ મે માતાપિતરો હતા. અયં ખ્વસ્સ કાલો યોહં વેરં અપ્પેય્ય’’ન્તિ કોસિયા ખગ્ગં નિબ્બાહિ. તતિયમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પિતા ખો મં મરણકાલે અવચ ‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’તિ. ન ખો મેતં પતિરૂપં, ય્વાહં પિતુવચનં અતિક્કમેય્ય’’’ન્તિ પુનદેવ કોસિયા ખગ્ગં પવેસેસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો સહસા વુટ્ઠાસિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘કિસ્સ ત્વં, દેવ, ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો સહસા વુટ્ઠાસી’’તિ? ઇધ મં, ભણે માણવક, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો પુત્તો દીઘાવુ કુમારો સુપિનન્તેન ખગ્ગેન પરિપાતેસિ. તેનાહં ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો સહસા વુટ્ઠાસિન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો વામેન હત્થેન બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો સીસં પરામસિત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ખગ્ગં નિબ્બાહેત્વા બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘અહં ખો સો, દેવ, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો પુત્તો દીઘાવુ કુમારો. બહુનો ત્વં અમ્હાકં અનત્થસ્સ કારકો. તયા અમ્હાકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદો ચ કોસો ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ અચ્છિન્નં. તયા ચ મે માતાપિતરો હતા. અયં ખ્વસ્સ કાલો ય્વાહં વેરં અપ્પેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવુસ્સ કુમારસ્સ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘જીવિતં મે, તાત દીઘાવુ, દેહિ. જીવિતં મે, તાત દીઘાવુ, દેહી’’તિ. ‘‘ક્યાહં ઉસ્સહામિ દેવસ્સ જીવિતં દાતું? દેવો ખો મે જીવિતં દદેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાત દીઘાવુ, ત્વઞ્ચેવ મે જીવિતં દેહિ, અહઞ્ચ તે જીવિતં દમ્મી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો ચ કાસિરાજા દીઘાવુ ચ કુમારો અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ જીવિતં અદંસુ, પાણિઞ્ચ અગ્ગહેસું, સપથઞ્ચ અકંસુ અદ્દૂભાય [અદ્રૂભાય, અદુબ્ભાય (ક.)].

અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘તેન હિ, તાત દીઘાવુ, રથં યોજેહિ, ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘એવં, દેવા’’તિ ખો, ભિક્ખવે, દીઘાવુ કુમારો બ્રહ્મદત્તસ્સ કાસિરઞ્ઞો પટિસ્સુત્વા રથં યોજેત્વા બ્રહ્મદત્તં કાસિરાજાનં એતદવોચ – ‘‘યુત્તો ખો તે, દેવ, રથો, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા રથં અભિરુહિ. દીઘાવુ કુમારો રથં પેસેસિ. તથા તથા રથં પેસેસિ યથા યથા નચિરસ્સેવ સેનાય સમાગઞ્છિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા બારાણસિં પવિસિત્વા અમચ્ચે પારિસજ્જે સન્નિપાતાપેત્વા એતદવોચ – ‘‘સચે, ભણે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો પુત્તં દીઘાવું કુમારં પસ્સેય્યાથ, કિન્તિ નં કરેય્યાથા’’તિ? એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘મયં, દેવ, હત્થે છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, પાદે છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, હત્થપાદે છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, કણ્ણે છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, નાસં છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, કણ્ણનાસં છિન્દેય્યામ. મયં, દેવ, સીસં છિન્દેય્યામા’’તિ. ‘‘અયં ખો, ભણે, દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો પુત્તો દીઘાવુ કુમારો. નાયં લબ્ભા કિઞ્ચિ કાતું. ઇમિના ચ મે જીવિતં દિન્નં, મયા ચ ઇમસ્સ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ.

૪૬૩. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા દીઘાવું કુમારં એતદવોચ – ‘‘યં ખો તે, તાત દીઘાવુ, પિતા મરણકાલે અવચ ‘મા ખો ત્વં, તાત દીઘાવુ, દીઘં પસ્સ, મા રસ્સં. ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’તિ, કિં તે પિતા સન્ધાય અવચા’’તિ? ‘‘યં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ ‘મા દીઘ’ન્તિ મા ચિરં વેરં અકાસીતિ. ઇમં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ મા દીઘન્તિ. યં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ ‘મા રસ્સ’ન્તિ મા ખિપ્પં મિત્તેહિ ભિજ્જિત્થા’’તિ. ઇમં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ મા રસ્સન્તિ. યં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ ‘‘ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ, અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ દેવેન મે માતાપિતરો હતાતિ. સચાહં દેવં જીવિતા વોરોપેય્યં, યે દેવસ્સ અત્થકામા તે મં જીવિતા વોરોપેય્યું, યે મે અત્થકામા તે તે જીવિતા વોરોપેય્યું – એવં તં વેરં વેરેન ન વૂપસમેય્ય. ઇદાનિ ચ પન મે દેવેન જીવિતં દિન્નં, મયા ચ દેવસ્સ જીવિતં દિન્નં. એવં તં વેરં અવેરેન વૂપસન્તં. ઇમં ખો મે, દેવ, પિતા મરણકાલે અવચ – ન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરેન વેરા સમ્મન્તિ; અવેરેન હિ, તાત દીઘાવુ, વેરા સમ્મન્તી’’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, બ્રહ્મદત્તો કાસિરાજા – ‘‘અચ્છરિયં વત ભો! અબ્ભુતં વત ભો! યાવ પણ્ડિતો અયં દીઘાવુ કુમારો, યત્ર હિ નામ પિતુનો સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં આજાનિસ્સતી’’તિ પેત્તિકં બલઞ્ચ વાહનઞ્ચ જનપદઞ્ચ કોસઞ્ચ કોટ્ઠાગારઞ્ચ પટિપાદેસિ, ધીતરઞ્ચ અદાસિ. તેસઞ્હિ નામ, ભિક્ખવે, રાજૂનં આદિન્નદણ્ડાનં આદિન્નસત્થાનં એવરૂપં ખન્તિસોરચ્ચં ભવિસ્સતિ. ઇધ ખો પન તં, ભિક્ખવે, સોભેથ યં તુમ્હે એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિતા સમાના ખમા ચ ભવેય્યાથ સોરતા ચાતિ? તતિયમ્પિ ખો ભગવા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડનં મા કલહં મા વિગ્ગહં મા વિવાદ’’ન્તિ. તતિયમ્પિ ખો સો અધમ્મવાદી ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘આગમેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મસ્સામી; અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તો વિહરતુ. મયમેતેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ. અથ ખો ભગવા – પરિયાદિન્નરૂપા ખો ઇમે મોઘપુરિસા, નયિમે સુકરા સઞ્ઞાપેતુન્તિ – ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

દીઘાવુભાણવારો નિટ્ઠિતો પઠમો.

૪૬૪. [મ. નિ. ૩.૨૩૬] અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય કોસમ્બિં પિણ્ડાય પાવિસિ. કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય સઙ્ઘમજ્ઝે ઠિતકોવ ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘પુથુસદ્દો સમજનો, ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથ;

સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં, નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરું.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘પરિમુટ્ઠા પણ્ડિતાભાસા, વાચાગોચરભાણિનો;

યાવિચ્છન્તિ મુખાયામં, યેન નીતા ન તં વિદૂ.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતિ.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસધમ્મો સનન્તનો.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘અટ્ઠિચ્છિન્ના પાણહરા, ગવાસ્સધનહારિનો;

રટ્ઠં વિલુમ્પમાનાનં, તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતિ.

‘‘કસ્મા તુમ્હાક નો સિયા;

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં;

સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ;

ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં;

સદ્ધિં ચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય;

એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

[મ. નિ. ૩.૨૩૭] ‘‘એકસ્સ ચરિતં સેય્યો;

નત્થિ બાલે સહાયતા;

એકો ચરે ન ચ પાપાનિ કયિરા;

અપ્પોસ્સુક્કો માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો’’તિ.

દીઘાવુવત્થુ નિટ્ઠિતં.