૯. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકં

૧. પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચના

૩૮૩. [ઉદા. ૪૫; અ. નિ. ૮.૨૦] તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુ પાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પઠમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો. ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ. એવં વુત્તે ભગવા તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે મજ્ઝિમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો મજ્ઝિમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો. ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ. દુતિયમ્પિ ખો ભગવા તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તં અરુણં નન્દિમુખિ રત્તિ, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો. ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ. ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ.

અથ ખો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘કં નુ ખો ભગવા પુગ્ગલં સન્ધાય એવમાહ – ‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’’તિ? અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો સબ્બાવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ મનસાકાસિ. અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં દુસ્સીલં પાપધમ્મં અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારં પટિચ્છન્નકમ્મન્તં અસ્સમણં સમણપટિઞ્ઞં અબ્રહ્મચારિં બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞં અન્તોપૂતિં અવસ્સુતં કસમ્બુજાતં [કસમ્બુકજાતં (ક.)] મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નં. દિસ્વાન યેન સો પુગ્ગલો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તં પુગ્ગલં એતદવોચ – ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો, દિટ્ઠોસિ ભગવતા; નત્થિ તે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસો’’તિ. એવં વુત્તે સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં એતદવોચ – ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો, દિટ્ઠોસિ ભગવતા; નત્થિ તે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસો’’તિ. દુતિયમ્પિ ખો સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં એતદવોચ – ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો, દિટ્ઠોસિ ભગવતા; નત્થિ તે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસો’’તિ. તતિયમ્પિ ખો સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં બાહાયં ગહેત્વા બહિદ્વારકોટ્ઠકા નિક્ખામેત્વા સૂચિઘટિકં દત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘નિક્ખામિતો સો, ભન્તે, પુગ્ગલો મયા; સુદ્ધા પરિસા; ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ.

‘‘અચ્છરિયં, મોગ્ગલ્લાન, અબ્ભુતં, મોગ્ગલ્લાન, યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમેસ્સતી’’તિ! અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

૨. મહાસમુદ્દેઅટ્ઠચ્છરિયં

૩૮૪. [ઉદા. ૪૫; અ. નિ. ૮.૧૯] ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ. કતમે અટ્ઠ?

‘‘મહાસમુદ્દો, ભિક્ખવે, અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો ન આયતકેનેવ પપાતો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો ન આયતકેનેવ પપાતો – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતિ – અયં [અયમ્પિ (સ્યા.)], ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે દુતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ન મતેન કુણપેન સંવસતિ. યં હોતિ મહાસમુદ્દે મતં કુણપં, તં ખિપ્પઞ્ઞેવ તીરં વાહેતિ, થલં ઉસ્સારેતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ન મતેન કુણપેન સંવસતિ, યં હોતિ મહાસમુદ્દે મતં કુણપં, તં ખિપ્પઞ્ઞેવ તીરં વાહેતિ, થલં ઉસ્સારેતિ – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે તતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યા કાચિ મહાનદિયો, સેય્યથિદં – ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી, તા મહાસમુદ્દં પત્તા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ, મહાસમુદ્દો ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, યાકાચિ મહાનદિયો, સેય્યથિદં – ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી, તા મહાસમુદ્દં પત્તા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ, મહાસમુદ્દો ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે ચતુત્થો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, યા ચ [યાકાચિ (સ્યા.)] લોકે સવન્તિયો મહાસમુદ્દં અપ્પેન્તિ, યા ચ અન્તલિક્ખા ધારા પપતન્તિ, ન તેન મહાસમુદ્દસ્સ ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, યા ચ લોકે સવન્તિયો મહાસમુદ્દં અપ્પેન્તિ, યા ચ અન્તલિક્ખા ધારા પપતન્તિ, ન તેન મહાસમુદ્દસ્સ ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે પઞ્ચમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો એકરસો લોણરસો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો એકરસો લોણરસો – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે છટ્ઠો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો બહુરતનો [બહૂતરતનો (ક.)] અનેકરતનો. તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, રજતં, જાતરૂપં, લોહિતકો, મસારગલ્લં. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો બહુરતનો અનેકરતનો, તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, રજતં, જાતરૂપં, લોહિતકો, મસારગલ્લં – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે સત્તમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો મહતં ભૂતાનં આવાસો. તત્રિમે ભૂતા – તિમિ, તિમિઙ્ગલો, તિમિતિમિઙ્ગલો [તિમિરપિઙ્ગલો (સી.), તિમિતિમિઙ્ગલો મહાતિમિઙ્ગલો (સ્યા. કં.)], અસુરા, નાગા, ગન્ધબ્બા. સન્તિ મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, દ્વિયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, તિયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, ચતુયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, પઞ્ચયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો મહતં ભૂતાનં આવાસો, તત્રિમે ભૂતા – તિમિ, તિમિઙ્ગલો, તિમિતિમિઙ્ગલો, અસુરા, નાગા, ગન્ધબ્બા; સન્તિ મહાસમુદ્દે, યોજનસતિકાપિ અત્તભાવા…પે… પઞ્ચયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા – અયં, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે અટ્ઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમ’’ન્તિ.

૩. ઇમસ્મિંધમ્મવિનયેઅટ્ઠચ્છરિયં

૩૮૫. ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યે દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ. કતમે અટ્ઠ?

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો ન આયતકેનેવ પપાતો; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધો – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, મયા મમ સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તિ – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે દુતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ન મતેન કુણપેન સંવસતિ, યં હોતિ મહાસમુદ્દે મતં કુણપં તં ખિપ્પમેવ તીરં વાહેતિ, થલં ઉસ્સારેતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યો સો પુગ્ગલો દુસ્સીલો પાપધમ્મો અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો, ન તેન સઙ્ઘો સંવસતિ, ખિપ્પમેવ નં સન્નિપતિત્વા ઉક્ખિપતિ, કિઞ્ચાપિ ખો સો હોતિ મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નો. અથ ખો સો આરકાવ સઙ્ઘમ્હા, સઙ્ઘો ચ તેન. યમ્પિ, ભિક્ખવે, યો સો પુગ્ગલો દુસ્સીલો પાપધમ્મો અસુચિસઙ્કસ્સરસમાચારો પટિચ્છન્નકમ્મન્તો અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો અન્તોપૂતિ અવસ્સુતો કસમ્બુજાતો, ન તેન સઙ્ઘો સંવસતિ, ખિપ્પમેવ નં સન્નિપૂતિત્વા ઉક્ખિપતિ, કિઞ્ચાપિ ખો સો હોતિ મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નો, અથ ખો સો આરકાવ સઙ્ઘમ્હા, સઙ્ઘો ચ તેન – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે તતિયો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યા કાચિ મહાનદિયો, સેય્યથિદં – ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી, તા મહાસમુદ્દં પત્તા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ, મહાસમુદ્દો ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારોમે વણ્ણા – ખત્તિયા, બ્રાહ્મણા, વેસ્સા, સુદ્દા. તે તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા [પબ્બજિતા (સી.)] જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ, સમણા સક્યપુત્તિયા ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, ચત્તારોમે વણ્ણા ખત્તિયા બ્રાહ્મણા વેસ્સા સુદ્દા, તે તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા જહન્તિ પુરિમાનિ નામગોત્તાનિ, સમણા સક્યપુત્તિયા ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે ચતુત્થો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યા ચ લોકે સવન્તિયો મહાસમુદ્દં અપ્પેન્તિ, યા ચ અન્તલિક્ખા ધારા પપતન્તિ, ન તેન મહાસમુદ્દસ્સ ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, બહૂ ચેપિ ભિક્ખૂ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તિ, ન તેન નિબ્બાનધાતુયા ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ. યમ્પિ, ભિક્ખવે, બહૂ ચેપિ ભિક્ખૂ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયન્તિ, ન તેન નિબ્બાનધાતુયા ઊનત્તં વા પૂરત્તં વા પઞ્ઞાયતિ – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પઞ્ચમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો એકરસો લોણરસો, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો એકરસો વિમુત્તિરસો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો એકરસો વિમુત્તિરસો – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે છટ્ઠો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો બહુરતનો અનેકરતનો, તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – મુત્તા, મણિ, વેળુરિયો, સઙ્ખો, સિલા, પવાળં, રજતં, જાતરૂપં, લોહિતકો, મસારગલ્લં; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો બહુરતનો અનેકરતનો. તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો બહુરતનો અનેકરતનો, તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે સત્તમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો મહતં ભૂતાનં આવાસો, તત્રિમે ભૂતા – તિમિ, તિમિઙ્ગલો, તિમિતિમિઙ્ગલો, અસુરા, નાગા, ગન્ધબ્બા, સન્તિ મહાસમુદ્દે યોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, દ્વિયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, તિયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, ચતુયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા, પઞ્ચયોજનસતિકાપિ અત્તભાવા; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો મહતં ભૂતાનં આવાસો. તત્રિમે ભૂતા – સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો; સકદાગામી, સકદાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો; અનાગામી, અનાગામિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો; અરહા, અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો. યમ્પિ, ભિક્ખવે, અયં ધમ્મવિનયો મહતં ભૂતાનં આવાસો, તત્રિમે ભૂતા – સોતાપન્નો, સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો…પે… અરહા, અરહતફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો – અયં, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠમો અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મો, યં દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તિ. ‘‘ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા, યે દિસ્વા દિસ્વા ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અભિરમન્તી’’તિ.

અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

[ઉદા. ૪૫] ‘‘છન્નમતિવસ્સતિ [સુછન્નમતિવસ્સતિ (ક.)], વિવટં નાતિવસ્સતિ;

તસ્મા છન્નં વિવરેથ, એવં તં નાતિવસ્સતી’’તિ.

૪. પાતિમોક્ખસવનારહો

૩૮૬. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘નદાનાહં, ભિક્ખવે, ઇતો પરં ઉપોસથં કરિસ્સામિ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ. તુમ્હેવદાનિ, ભિક્ખવે, ઇતો પરં ઉપોસથં કરેય્યાથ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યાથ. અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં તથાગતો અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં કરેય્ય, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્ય. ન ચ, ભિક્ખવે [ન ચ ભિક્ખવે ભિક્ખુના (સ્યા. કં.)], સાપત્તિકેન પાતિમોક્ખં સોતબ્બં. યો સુણેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યો સાપત્તિકો પાતિમોક્ખં સુણાતિ, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેતું. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઠપેતબ્બં. તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરિતબ્બં –

‘સુણાતુ મે ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો સાપત્તિકો, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’ન્તિ ઠપિતં હોતિ પાતિમોક્ખ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘નામ્હે કોચિ જાનાતી’તિ સાપત્તિકાવ પાતિમોક્ખં સુણન્તિ. થેરા ભિક્ખૂ પરચિત્તવિદુનો ભિક્ખૂનં આરોચેન્તિ – ‘‘ઇત્થન્નામો ચ ઇત્થન્નામો ચ, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘નામ્હે કોચિ જાનાતી’તિ સાપત્તિકાવ પાતિમોક્ખં સુણન્તી’’તિ. અસ્સોસું ખો છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ – ‘‘થેરા કિર ભિક્ખૂ પરચિત્તવિદુનો અમ્હે ભિક્ખૂનં આરોચેન્તિ – ઇત્થન્નામો ચ ઇત્થન્નામો ચ, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘નામ્હે કોચિ જાનાતી’તિ સાપત્તિકાવ પાતિમોક્ખં સુણન્તી’’તિ.

તે – પુરમ્હાકં પેસલા ભિક્ખૂ પાતિમોક્ખં ઠપેન્તીતિ – પટિકચ્ચેવ સુદ્ધાનં ભિક્ખૂનં અનાપત્તિકાનં અવત્થુસ્મિં અકારણે પાતિમોક્ખં ઠપેન્તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સુદ્ધાનં ભિક્ખૂનં અનાપત્તિકાનં અવત્થુસ્મિં અકારણે પાતિમોક્ખં ઠપેસ્સન્તી’’તિ! અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સુદ્ધાનં ભિક્ખૂનં અનાપત્તિકાનં અવત્થુસ્મિં અકારણે પાતિમોક્ખં ઠપેન્તી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, સુદ્ધાનં ભિક્ખૂનં અનાપત્તિકાનં અવત્થુસ્મિં અકારણે પાતિમોક્ખં ઠપેતબ્બં. યો ઠપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ’’.

૫. ધમ્મિકાધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનં

૩૮૭. ‘‘એકં, ભિક્ખવે, અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં, એકં ધમ્મિકં; પાતિમોક્ખટ્ઠપનં [એકં ધમ્મિકં (સી. સ્યા.)], દ્વે અધમ્મિકાનિ; પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, દ્વે ધમ્મિકાનિ; તીણિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, તીણિ ધમ્મિકાનિ, ચત્તારિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, ચત્તારિ ધમ્મિકાનિ; પઞ્ચ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, પઞ્ચ ધમ્મિકાનિ; છ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, છ ધમ્મિકાનિ; સત્ત અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, સત્ત ધમ્મિકાનિ; અટ્ઠ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, અટ્ઠ ધમ્મિકાનિ; નવ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, નવ ધમ્મિકાનિ; દસ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ, દસ ધમ્મિકાનિ.

‘‘કતમં એકં અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇદં એકં અધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં. કતમં એકં ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇદં એકં ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

‘‘કતમાનિ દ્વે અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ દ્વે અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ દ્વે ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ દ્વે ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ તીણિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ તીણિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ તીણિ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ તીણિ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ ચત્તારિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલિકાય આજીવવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ ચત્તારિ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલિકાય આજીવવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ ચત્તારિ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ પઞ્ચ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલકેન પારાજિકેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન…પે… અમૂલકેન પાચિત્તિયેન… અમૂલકેન પાટિદેસનીયેન… અમૂલકેન દુક્કટેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ પઞ્ચ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલકેન પારાજિકેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન…પે… પાચિત્તિયેન… પાટિદેસનીયેન… દુક્કટેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ પઞ્ચ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ છ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય; અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય; અમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, અમૂલિકાય દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય – ઇમાનિ છ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ છ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય; સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા…પે… દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય…પે… કતાય – ઇમાનિ છ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ સત્ત અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલકેન પારાજિકેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન…પે… થુલ્લચ્ચયેન પાચિત્તિયેન પાટિદેસનીયેન દુક્કટેન દુબ્ભાસિતેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ સત્ત અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ સત્ત ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલકેન પારાજિકેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ, સમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન…પે… થુલ્લચ્ચયેન પાચિત્તિયેન પાટિદેસનીયેન દુક્કટેન દુબ્ભાસિતેન પાતિમોક્ખં ઠપેતિ – ઇમાનિ સત્ત ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ અટ્ઠ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય; અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા …પે… દિટ્ઠિવિપત્તિયા…પે… આજીવવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય…પે… કતાય – ઇમાનિ અટ્ઠ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ અટ્ઠ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય; સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા…પે… દિટ્ઠિવિપત્તિયા…પે… આજીવવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય…પે… કતાય. ઇમાનિ અટ્ઠ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ નવ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય, અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાકતાય; અમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા…પે… દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય…પે… કતાય…પે… કતાકતાય ઇમાનિ નવ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ નવ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય, સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાય, સમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ કતાકતાય; સમૂલિકાય આચારવિપત્તિયા…પે… દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાય…પે… કતાય – કતાકતાય…પે… ઇમાનિ નવ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

‘‘કતમાનિ દસ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? ન પારાજિકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, ન પારાજિકકથા વિપ્પકતા હોતિ; ન સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, ન સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકથા વિપ્પકતા હોતિ; ધમ્મિકં સામગ્ગિં ઉપેતિ, ન ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતિ, ન ધમ્મિકાય સામગ્ગિયા પચ્ચાદાનકથા વિપ્પકતા હોતિ; ન સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, ન આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, ન દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ – ઇમાનિ દસ અધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ. કતમાનિ દસ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ? પારાજિકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, પારાજિકકથા વિપ્પકતા હોતિ; સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકથા વિપ્પકતા હોતિ; ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતિ, ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતિ, ધમ્મિકાય સામગ્ગિયા પચ્ચાદાનકથા વિપ્પકતા હોતિ; સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ – ઇમાનિ દસ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાનિ.

૬. ધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનં

૩૮૮. ‘‘કથં પારાજિકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ પારાજિકસ્સ ધમ્મસ્સ અજ્ઝાપત્તિ હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તં, નાપિ [નાપિ ચ (ક.)] અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો’તિ, અપિચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૮૯. ‘‘ભિક્ખુસ્સ પાતિમોક્ખે ઠપિતે પરિસા વુટ્ઠાતિ, દસન્નં અન્તરાયાનં અઞ્ઞતરેન [અઞ્ઞતરેન અન્તરાયેન (સ્યા. કં.)] – રાજન્તરાયેન વા, ચોરન્તરાયેન વા, અગ્યન્તરાયેન વા, ઉદકન્તરાયેન વા, મનુસ્સન્તરાયેન વા, અમનુસ્સન્તરાયેન વા, વાળન્તરાયેન વા, સરીસપન્તરાયેન વા, જીવિતન્તરાયેન વા, બ્રહ્મચરિયન્તરાયેન વા. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્મિં વા આવાસે, અઞ્ઞસ્મિં વા આવાસે, તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ પારાજિકકથા વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો તં વત્થું વિનિચ્છિનેય્યાતિ.

‘‘એવઞ્ચેતં લભેથ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભેથ, તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરિતબ્બં –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ પારાજિકકથા વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૦. ‘‘કથં સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ? ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તં, અપિચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામેન, આવુસો, ભિક્ખુના સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામેન, આવુસો, ભિક્ખુના સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા’તિ, અપિચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘મયા, આવુસો, સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામેન પુગ્ગલેન સિક્ખા પચ્ચક્ખાતા, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૧. ‘‘ભિક્ખુસ્સ પાતિમોક્ખે ઠપિતે પરિસા વુટ્ઠાતિ, દસન્નં અન્તરાયાનં અઞ્ઞતરેન – રાજન્તરાયેન વા …પે… બ્રહ્મચરિયન્તરાયેન વા, આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્મિં વા આવાસે, અઞ્ઞસ્મિં વા આવાસે, તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકથા [સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકથા (સી.)] વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો તં વત્થું વિનિચ્છિનેય્યાતિ.

‘‘એવઞ્ચેતં લભેથ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભેથ, તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરિતબ્બં –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકથા વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૨. ‘‘કથં ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતિ? ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ ધમ્મિકાય સામગ્ગિયાનુપગમનં હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેન્તં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેન્તં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતી’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેન્તં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતી’તિ, અપિ ચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેમી’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતિ, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૩. ‘‘કથં ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ ધમ્મિકાય સામગ્ગિયા પચ્ચાદાનં હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયન્તં ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયન્તં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતી’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયન્તં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતી’તિ, અપિ ચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયામી’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો ધમ્મિકં સામગ્ગિં પચ્ચાદિયતિ, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૪. ‘‘ભિક્ખુસ્સ પાતિમોક્ખે ઠપિતે પરિસા વુટ્ઠાતિ, દસન્નં અન્તરાયાનં અઞ્ઞતરેન – રાજન્તરાયેન વા…પે… બ્રહ્મચરિયન્તરાયેન વા. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તસ્મિં વા આવાસે, અઞ્ઞસ્મિં વા આવાસે, તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ ધમ્મિકાય સામગ્ગિયા પચ્ચાદાનકથા વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો તં વત્થું વિનિચ્છિનેય્યાતિ.

‘‘એવઞ્ચેતં લભેથ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભેથ, તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરિતબ્બં –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ ધમ્મિકાય સામગ્ગિયા પચ્ચાદાનકથા વિપ્પકતા, તં વત્થુ અવિનિચ્છિતં. તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૫. ‘‘કથં સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ? ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ, અપિ ચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતોમ્હી’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો સીલવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો, [દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ (સ્યા. કં.)] તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૬. ‘‘કથં આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ? ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ, અપિ ચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતોમ્હી’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો આચારવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

૩૯૭. ‘‘કથં દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ? ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો હોતિ, તેહિ આકારેહિ તેહિ લિઙ્ગેહિ તેહિ નિમિત્તેહિ ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, અપિ ચ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ. ન હેવ ખો ભિક્ખુ ભિક્ખું પસ્સતિ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, નાપિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘ઇત્થન્નામો, આવુસો, ભિક્ખુ દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો’તિ, અપિ ચ સોવ ભિક્ખુ ભિક્ખુસ્સ આરોચેતિ – ‘અહં, આવુસો, દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતોમ્હી’તિ. આકઙ્ખમાનો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાય તદહુપોસથે ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા તસ્મિં પુગ્ગલે સમ્મુખીભૂતે સઙ્ઘમજ્ઝે ઉદાહરેય્ય –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. ઇત્થન્નામો પુગ્ગલો દિટ્ઠિવિપત્તિયા દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતો, તસ્સ પાતિમોક્ખં ઠપેમિ, ન તસ્મિં સમ્મુખીભૂતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ – ધમ્મિકં પાતિમોક્ખટ્ઠપનં.

‘‘ઇમાનિ દસ ધમ્મિકાનિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનાની’’તિ.

પઠમભાણવારો નિટ્ઠિતો.

૭. અત્તાદાનઅઙ્ગં

૩૯૮. અથ ખો આયસ્મા ઉપાલિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો આયસ્મા ઉપાલિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અત્તાદાનં આદાતુકામેન, ભન્તે, ભિક્ખુના કતમઙ્ગસમન્નાગતં [કતઙ્ગસમન્નાગતં (ક.)] અત્તાદાનં આદાતબ્બ’’ન્તિ?

[પરિ. ૪૪૦] ‘‘અત્તાદાનં આદાતુકામેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં અત્તાદાનં આદાતબ્બં. અત્તાદાનં આદાતુકામેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો, કાલો નુ ખો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું ઉદાહુ નો’તિ? સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અકાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું, નો કાલો’તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘કાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતું, નો અકાલો’તિ, તેનુપાલિ, ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો, ભૂતં નુ ખો ઇદં અત્તાદાનં ઉદાહુ નો’તિ? સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અભૂતં ઇદં અત્તાદાનં, નો ભૂત’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ભૂતં ઇદં અત્તાદાનં, નો અભૂત’ન્તિ, તેનુપાલિ, ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘યં ખો અહં ઇમં અત્તાદાનં આદાતુકામો, અત્થસઞ્હિતં નુ ખો ઇદં અત્તાદાનં ઉદાહુ નો’તિ? સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અનત્થસઞ્હિતં ઇદં અત્તાદાનં, નો અત્થસઞ્હિત’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘અત્થસઞ્હિતં ઇદં અત્તાદાનં, નો અનત્થસઞ્હિત’ન્તિ, તેનુપાલિ, ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઇમં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે ઉદાહુ નો’તિ? સચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો ન લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે’તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં.

‘‘સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો અહં અત્તાદાનં આદિયમાનો લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂ ધમ્મતો વિનયતો પક્ખે’તિ, તેનુપાલિ, ભિક્ખુના ઉત્તરિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણં ઉદાહુ નો’તિ? સચે ઉપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ન તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદાતબ્બં. સચે પનુપાલિ, ભિક્ખુ પચ્ચવેક્ખમાનો એવં જાનાતિ – ‘ઇમં ખો મે અત્તાદાનં આદિયતો ન ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, આદાતબ્બં તં, ઉપાલિ, અત્તાદાનં. એવં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં ખો, ઉપાલિ, અત્તાદાનં આદિન્નં, પચ્છાપિ અવિપ્પટિસારકરં ભવિસ્સતી’તિ.

૮. ચોદકેનપચ્ચવેક્ખિતબ્બધમ્મા

૩૯૯. [પરિ. ૪૩૬ (અ. નિ. ૧૦.૪૪ થોકં વિસદિસં)] ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો.

‘‘ચોદકેન, ઉપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘પરિસુદ્ધકાયસમાચારો નુ ખોમ્હિ, પરિસુદ્ધેનમ્હિ કાયસમાચારેન સમન્નાગતો – અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન? સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ? નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પરિસુદ્ધકાયસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધેન કાયસમાચારેન સમન્નાગતો – અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મા કાયિકં સિક્ખસ્સૂ’તિ. ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘પરિસુદ્ધવચીસમાચારો નુ ખોમ્હિ, પરિસુદ્ધેનમ્હિ વચીસમાચારેન સમન્નાગતો – અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન? સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ? નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ પરિસુદ્ધવચીસમાચારો હોતિ, પરિસુદ્ધેન વચીસમાચારેન સમન્નાગતો – અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેન, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મા વાચસિકં સિક્ખસ્સૂ’તિ. ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં સબ્રહ્મચારીસુ અનાઘાતં, સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ? નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં હોતિ સબ્રહ્મચારીસુ અનાઘાતં, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મા સબ્રહ્મચારીસુ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠાપેહી’તિ. ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘બહુસ્સુતો નુ ખોમ્હિ, સુતધરો, સુતસન્નિચ્ચયો? યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપા મે ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા? સંવિજ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ? નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુ બહુસ્સુતો હોતિ, સુતધરો, સુતસન્નિચ્ચયો; યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા, સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મા ન બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મા આગમં પરિયાપુણસ્સૂ’તિ. ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો.

‘‘પુન ચપરં, ઉપાલિ, ચોદકેન ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ‘ઉભયાનિ ખો મે પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ, સુવિભત્તાનિ, સુપ્પવત્તીનિ, સુવિનિચ્છિતાનિ – સુત્તસો, અનુબ્યઞ્જનસો? સંવિઞ્જતિ નુ ખો મે એસો ધમ્મો ઉદાહુ નો’તિ? નો ચે, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઉભયાનિ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ, સુવિભત્તાનિ, સુપ્પવત્તીનિ, સુવિનિચ્છિતાનિ – સુત્તસો, અનુબ્યઞ્જનસો, ‘ઇદં પનાવુસો, કત્થ વુત્તં ભગવતા’તિ, ઇતિ પુટ્ઠો ન સમ્પાયતિ [ન સમ્પાદયતિ (ક.)], તસ્સ ભવન્તિ વત્તારો – ‘ઇઙ્ઘ તાવ આયસ્મા, વિનયં પરિયાપુણસ્સૂ’તિ. ઇતિસ્સ ભવન્તિ વત્તારો. ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

૯. ચોદકેનઉપટ્ઠાપેતબ્બધમ્મા

૪૦૦. ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો – કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેન; ભૂતેન વક્ખામિ, નો અભૂતેન; સણ્હેન વક્ખામિ, નો ફરુસેન; અત્થસંહિતેન વક્ખામિ, નો અનત્થસંહિતેન; મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરોતિ. ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

૧૦. ચોદકચુદિતકપટિસંયુત્તકથા

૪૦૧. ‘‘અધમ્મચોદકસ્સ, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતીહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ? ‘‘અધમ્મચોદકસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – અકાલેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો કાલેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અભૂતેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો ભૂતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; ફરુસેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો સણ્હેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અનત્થસંહિતેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો અત્થસંહિતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; દોસન્તરો આયસ્મા ચોદેસિ, નો મેત્તચિત્તો, અલં તે વિપ્પટિસારાયાતિ. અધમ્મચોદકસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? યથા ન અઞ્ઞોપિ ભિક્ખુ અભૂતેન ચોદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ.

‘‘અધમ્મચુદિતસ્સ પન, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતિહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ? ‘‘અધમ્મચુદિતસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – અકાલેનાયસ્મા ચુદિતો, નો કાલેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અભૂતેનાયસ્મા ચુદિતો, નો ભૂતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; ફરુસેનાયસ્મા ચુદિતો, નો સણ્હેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અનત્થસંહિતેનાયસ્મા ચુદિતો, નો અત્થસંહિતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; દોસન્તરેનાયસ્મા ચુદિતો, નો મેત્તચિત્તેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાયાતિ. અધમ્મચુદિતસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ.

‘‘ધમ્મચોદકસ્સ, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતિહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ? ‘‘ધમ્મચોદકસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – કાલેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો અકાલેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; ભૂતેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો અભૂતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; સણ્હેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો ફરુસેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; અત્થસંહિતેનાયસ્મા ચોદેસિ, નો અનત્થસંહિતેન, અલં તે અવિપ્પટિસારાય; મેત્તચિત્તો આયસ્મા ચોદેસિ, નો દોસન્તરો, અલં તે અવિપ્પટિસારાયાતિ. ધમ્મચોદકસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અવિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો. તં કિસ્સ હેતુ? યથા અઞ્ઞોપિ ભિક્ખુ ભૂતેન ચોદેતબ્બં મઞ્ઞેય્યા’’તિ.

‘‘ધમ્મચુદિતસ્સ પન, ભન્તે, ભિક્ખુનો કતિહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ? ‘‘ધમ્મચુદિતસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો – કાલેનાયસ્મા ચુદિતો, નો અકાલેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; ભૂતેનાયસ્મા ચુદિતો, નો અભૂતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; સણ્હેનાયસ્મા ચુદિતો, નો ફરુસેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; અત્થસંહિતેનાયસ્મા ચુદિતો, નો અનત્થસંહિતેન, અલં તે વિપ્પટિસારાય; મેત્તચિત્તેનાયસ્મા ચુદિતો, નો દોસન્તરેન, અલં તે વિપ્પટિસારાયાતિ. ધમ્મચુદિતસ્સ, ઉપાલિ, ભિક્ખુનો ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપ્પટિસારો ઉપદહાતબ્બો’’તિ.

[પરિ. ૪૩૮] ‘‘ચોદકેન, ભન્તે, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન કતિ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ? ‘‘ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો – કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પિતા, [અનુકમ્પતા (ક.)] આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતાતિ. ચોદકેનુપાલિ, ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બો’’તિ.

‘‘ચુદિતેન પન, ભન્તે, ભિક્ખુના કતિસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘ચુદિતેનુપાલિ, ભિક્ખુના દ્વીસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બં – સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચા’’તિ.

દુતિયભાણવારો નિટ્ઠિતો.

પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકો નવમો.

ઇમમ્હિ ખન્ધકે વત્થૂ તિંસ.

તસ્સુદ્દાનં –

ઉપોસથે યાવતિકં, પાપભિક્ખુ ન નિક્ખમિ;

મોગ્ગલ્લાનેન નિચ્છુદ્ધો, અચ્છેરા જિનસાસને.

નિન્નોનુપુબ્બસિક્ખા ચ, ઠિતધમ્મો નાતિક્કમ્મ;

કુણપુક્ખિપતિ સઙ્ઘો, સવન્તિયો જહન્તિ ચ.

સવન્તિ પરિનિબ્બન્તિ, એકરસ વિમુત્તિ ચ;

બહુ ધમ્મવિનયોપિ, ભૂતટ્ઠારિયપુગ્ગલા.

સમુદ્દં ઉપમં કત્વા, વાચેસિ [ઠાપેસિ (ક.)] સાસને ગુણં;

ઉપોસથે પાતિમોક્ખં, ન અમ્હે કોચિ જાનાતિ.

પટિકચ્ચેવ ઉજ્ઝન્તિ, એકો દ્વે તીણિ ચત્તારિ;

પઞ્ચ છ સત્ત અટ્ઠાનિ, નવા ચ દસમાનિ ચ.

સીલ-આચાર-દિટ્ઠિ ચ, આજીવં ચતુભાગિકે;

પારાજિકઞ્ચ સઙ્ઘાદિ, પાચિત્તિ પાટિદેસનિ.

દુક્કટં પઞ્ચભાગેસુ, સીલાચારવિપત્તિ ચ;

અકતાય કતાય ચ, છભાગેસુ યથાવિધિ.

પારાજિકઞ્ચ સઙ્ઘાદિ, થુલ્લં પાચિત્તિયેન ચ;

પાટિદેસનિયઞ્ચેવ, દુક્કટઞ્ચ દુબ્ભાસિતં.

સીલાચારવિપત્તિ ચ, દિટ્ઠિઆજીવવિપત્તિ;

યા ચ અટ્ઠા કતાકતે, તેનેતા સીલાચારદિટ્ઠિયા.

અકતાય કતાયાપિ, કતાકતાયમેવ ચ;

એવં નવવિધા વુત્તા, યથાભૂતેન ઞાયતો.

પારાજિકો વિપ્પકતા, પચ્ચક્ખાતો તથેવ ચ;

ઉપેતિ પચ્ચાદિયતિ, પચ્ચાદાનકથા ચ યા.

સીલાચારવિપત્તિ ચ, તથા દિટ્ઠિવિપત્તિયા;

દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતં, દસધા તં વિજાનાથ.

ભિક્ખુ વિપસ્સતિ ભિક્ખું, અઞ્ઞો ચારોચયાતિ તં;

સો યેવ તસ્સ અક્ખાતિ [વિપસ્સઞ્ઞો ચારોચતિ; તં સુદ્ધેવ તસ્સ અક્ખાતિ (ક.)], પાતિમોક્ખં ઠપેતિ સો.

વુટ્ઠાતિ અન્તરાયેન, રાજચોરગ્ગુદકા ચ;

મનુસ્સઅમનુસ્સા ચ, વાળસરીસપા જીવિબ્રહ્મં.

દસન્નમઞ્ઞતરેન, તસ્મિં અઞ્ઞતરેસુ વા;

ધમ્મિકાધમ્મિકા ચેવ, યથા મગ્ગેન જાનાથ.

કાલભૂતત્થસંહિતં, લભિસ્સામિ ભવિસ્સતિ;

કાયવાચસિકા મેત્તા, બાહુસચ્ચં ઉભયાનિ.

કાલભૂતેન સણ્હેન, અત્થમેત્તેન ચોદયે;

વિપ્પટિસારધમ્મેન, તથા વાચા [તથેવાપિ (સ્યા.)] વિનોદયે.

ધમ્મચોદચુદિતસ્સ, વિનોદેતિ વિપ્પટિસારો;

કરુણા હિતાનુકમ્પિ, વુટ્ઠાનપુરેક્ખારતો.

ચોદકસ્સ પટિપત્તિ, સમ્બુદ્ધેન પકાસિતા;

સચ્ચે ચેવ અકુપ્પે ચ, ચુદિતસ્સેવ ધમ્મતાતિ.

પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકં નિટ્ઠિતં.