૧. આગન્તુકવત્તકથા

૩૫૬. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન આગન્તુકા ભિક્ખૂ સઉપાહનાપિ આરામં પવિસન્તિ, છત્તપગ્ગહિતાપિ આરામં પવિસન્તિ, ઓગુણ્ઠિતાપિ આરામં પવિસન્તિ, સીસેપિ ચીવરં કરિત્વા આરામં પવિસન્તિ, પાનીયેનપિ પાદે ધોવન્તિ, વુડ્ઢતરેપિ આવાસિકે ભિક્ખૂ ન અભિવાદેન્તિ, નપિ સેનાસનં પુચ્છન્તિ. અઞ્ઞતરોપિ આગન્તુકો ભિક્ખુ અનજ્ઝાવુટ્ઠં વિહારં ઘટિકં ઉગ્ઘાટેત્વા કવાટં પણામેત્વા સહસા પાવિસિ. તસ્સ ઉપરિપિટ્ઠિતો [ઉપરિપિટ્ઠતો (?)] અહિ ખન્ધે પપતિ. સો ભીતો વિસ્સરમકાસિ. ભિક્ખૂ ઉપધાવિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચું – ‘‘કિસ્સ ત્વં, આવુસો, વિસ્સરમકાસી’’તિ? અથ ખો સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ આગન્તુકા ભિક્ખૂ સઉપાહનાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, છત્તપગ્ગહિતાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, ઓગુણ્ઠિતાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, સીસેપિ ચીવરં કરિત્વા આરામં પવિસિસ્સન્તિ, પાનીયેનપિ પાદે ધોવિસ્સન્તિ, વુડ્ઢતરેપિ આવાસિકે ભિક્ખૂ ન અભિવાદેસ્સન્તિ, નપિ સેનાસનં પુચ્છિસ્સન્તી’’તિ! અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, ‘‘આગન્તુકા ભિક્ખૂ સઉપાહનાપિ આરામં પવિસન્તિ, છત્તપગ્ગહિતાપિ આરામં પવિસન્તિ, ઓગુણ્ઠિતાપિ આરામં પવિસન્તિ, સીસેપિ ચીવરં કરિત્વા આરામં પવિસન્તિ, પાનીયેનિપિ પાદે ધોવન્તિ, વુડ્ઢતરેપિ આવાસિકે ભિક્ખૂ ન અભિવાદેન્તિ, નપિ સેનાસનં પુચ્છન્તીતિ. સચ્ચં ભગવાતિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… કથઞ્હિ નામ ભિક્ખવે આગન્તુકા ભિક્ખૂ સઉપાહનાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, છત્તપગ્ગહિતાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, ઓગુણ્ઠિતાપિ આરામં પવિસિસ્સન્તિ, સીસેપિ ચીવરં કરિત્વા આરામં પવિસિસ્સન્તિ, પાનીયેનપિ પાદે ધોવિસ્સન્તિ, વુડ્ઢતરેપિ આવાસિકે ભિક્ખૂ ન અભિવાદેસ્સન્તિ, નપિ સેનાસનં પુચ્છિસ્સન્તિ, નેતં ભિક્ખવે અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ –

૩૫૭. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામિ યથા આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ સમ્મા વત્તિતબ્બં. આગન્તુકેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના ‘ઇદાનિ આરામં પવિસિસ્સામી’તિ ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વા નીચં કત્વા પપ્ફોટેત્વા ગહેત્વા છત્તં અપનામેત્વા સીસં વિવરિત્વા સીસે ચીવરં [વિવરિત્વા ચીવરં (ક.)] ખન્ધે કત્વા સાધુકં અતરમાનેન આરામો પવિસિતબ્બો. આરામં પવિસન્તેન સલ્લક્ખેતબ્બં – ‘કત્થ આવાસિકા ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તી’તિ? યત્થ આવાસિકા ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ – ઉપટ્ઠાનસાલાય વા મણ્ડપે વા રુક્ખમૂલે વા – તત્થ ગન્ત્વા એકમન્તં પત્તો નિક્ખિપિતબ્બો; એકમન્તં ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં; પતિરૂપં આસનં ગહેત્વા નિસીદિતબ્બં; પાનીયં પુચ્છિતબ્બં, પરિભોજનીયં પુચ્છિતબ્બં – ‘કતમં પાનીયં, કતમં પરિભોજનીય’ન્તિ? સચે પાનીયેન અત્થો હોતિ, પાનીયં ગહેત્વા પાતબ્બં. સચે પરિભોજનીયેન અત્થો હોતિ, પરિભોજનીયં ગહેત્વા પાદા ધોવિતબ્બા. પાદે ધોવન્તેન એકેન હત્થેન ઉદકં આસિઞ્ચિતબ્બં, એકેન હત્થેન પાદા ધોવિતબ્બા. તેનેવ ઉદકં આસિઞ્ચિતબ્બં [યેન હત્થેન ઉદકં આસિઞ્ચિતબ્બં (સ્યા.)] ન તેનેવ હત્થેન પાદા ધોવિતબ્બા. ઉપાહનપુઞ્છનચોળકં પુચ્છિત્વા ઉપાહના પુઞ્છિતબ્બા. ઉપાહના પુઞ્છન્તેન પઠમં સુક્ખેન ચોળકેન પુઞ્છિતબ્બા, પચ્છા અલ્લેન. ઉપાહનાપુઞ્છનચોળકં ધોવિત્વા [પીળેત્વા (સ્યા.)] એકમન્તં વિસ્સજ્જેતબ્બં.

‘‘સચે આવાસિકો ભિક્ખુ વુડ્ઢો હોતિ, અભિવાદેતબ્બો. સચે નવકો હોતિ, અભિવાદાપેતબ્બો. સેનાસનં પુચ્છિતબ્બં – ‘કતમં મે સેનાસનં પાપુણાતી’તિ? અજ્ઝાવુટ્ઠં વા અનજ્ઝાવુટ્ઠં વા પુચ્છિતબ્બં, ગોચરો પુચ્છિતબ્બો, અગોચરો પુચ્છિતબ્બો, સેક્ખસમ્મતાનિ [સેખસમ્મતાનિ (ક.)] કુલાનિ પુચ્છિતબ્બાનિ, વચ્ચટ્ઠાનં પુચ્છિતબ્બં, પસ્સાવટ્ઠાનં પુચ્છિતબ્બં, પાનીયં પુચ્છિતબ્બં, પરિભોજનીયં પુચ્છિતબ્બં, કત્તરદણ્ડો પુચ્છિતબ્બો, સઙ્ઘસ્સ કતિકસણ્ઠાનં પુચ્છિતબ્બં – ‘કં કાલં પવિસિતબ્બં, કં કાલં નિક્ખમિતબ્બ’ન્તિ? સચે વિહારો અનજ્ઝાવુટ્ઠો હોતિ, કવાટં આકોટેત્વા મુહુત્તં આગમેત્વા ઘટિકં ઉગ્ઘાટેત્વા કવાટં પણામેત્વા બહિ ઠિતેન નિલ્લોકેતબ્બો.

‘‘સચે વિહારો ઉક્લાપો હોતિ, મઞ્ચે વા મઞ્ચો આરોપિતો હોતિ, પીઠે વા પીઠં આરોપિતં હોતિ, સેનાસનં ઉપરિ પુઞ્જીકતં [પુઞ્જકિતં (ક.)] હોતિ, સચે ઉસ્સહતિ, સોધેતબ્બો. [મહાવ. ૬૬-૬૭ (થોકં વિસદિસં)] વિહારં સોધેન્તેન પઠમં ભૂમત્થરણં નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બં; મઞ્ચપટિપાદકા નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બા; ભિસિબિબ્બોહનં નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બં; નિસીદનપચ્ચત્થરણં નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બં; મઞ્ચો નીચં કત્વા સાધુકં અપ્પટિઘંસન્તેન, અસઙ્ઘટ્ટેન્તેન કવાટપિટ્ઠં, નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બો; પીઠં નીચં કત્વા સાધુકં અપ્પટિઘંસન્તેન, અસઙ્ઘટ્ટેન્તેન કવાટપિટ્ઠં, નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બં; ખેળમલ્લકો નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બો; અપસ્સેનફલકં નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બં. સચે વિહારે સન્તાનકં હોતિ, ઉલ્લોકા પઠમં ઓહારેતબ્બં, આલોકસન્ધિકણ્ણભાગા પમજ્જિતબ્બા. સચે ગેરુકપરિકમ્મકતા ભિત્તિ કણ્ણકિતા હોતિ, ચોળકં તેમેત્વા પીળેત્વા પમજ્જિતબ્બા. સચે કાળવણ્ણકતા ભૂમિ કણ્ણકિતા હોતિ, ચોળકં તેમેત્વા પીળેત્વા પમજ્જિતબ્બા. સચે અકતા હોતિ ભૂમિ, ઉદકેન પરિપ્ફોસિત્વા સમ્મજ્જિતબ્બા – મા વિહારો રજેન ઉહઞ્ઞીતિ [ઊહઞ્ઞીતિ (સી. સ્યા.)]. સઙ્કારં વિચિનિત્વા એકમન્તં છડ્ડેતબ્બં.

‘‘ભૂમત્થરણં ઓતાપેત્વા સોધેત્વા પપ્ફોટેત્વા અતિહરિત્વા યથાઠાને [યથાપઞ્ઞત્તં (સી. સ્યા.), યથાભાગં (ક.)] પઞ્ઞપેતબ્બં. મઞ્ચપટિપાદકા ઓતાપેત્વા પમજ્જિત્વા અતિહરિત્વા યથાઠાને [યથાભાગં (સ્યા. ક.)] ઠપેતબ્બા. મઞ્ચો ઓતાપેત્વા સોધેત્વા પપ્ફોટેત્વા નીચં કત્વા સાધુકં અપ્પટિઘંસન્તેન, અસઙ્ઘટ્ટેન્તેન કવાટપિટ્ઠં, અતિહરિત્વા યથાઠાને [યથાભાગં (સ્યા. ક.)] પઞ્ઞપેતબ્બો. પીઠં ઓતાપેત્વા સોધેત્વા પપ્ફોટેત્વા નીચં કત્વા સાધુકં અપ્પટિઘંસન્તેન, અસઙ્ઘટ્ટેન્તેન કવાટપિટ્ઠં, અતિહરિત્વા યથાઠાને [યથાભાગં (સ્યા. ક.)] પઞ્ઞપેતબ્બં. ભિસિબિબ્બોહનં ઓતાપેત્વા સોધેત્વા પપ્ફોટેત્વા અતિહરિત્વા યથાભાગં પઞ્ઞપેતબ્બં. નિસીદનપચ્ચત્થરણં ઓતાપેત્વા સોધેત્વા પપ્ફોટેત્વા અતિહરિત્વા યથાભાગં પઞ્ઞપેતબ્બં. ખેળમલ્લકો ઓતાપેત્વા પમજ્જિત્વા અતિહરિત્વા યથાભાગં ઠપેતબ્બો. અપસ્સેનફલકં ઓતાપેત્વા પમજ્જિત્વા અતિહરિત્વા યથાભાગં ઠપેતબ્બં. પત્તચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં. પત્તં નિક્ખિપન્તેન એકેન હત્થેન પત્તં ગહેત્વા એકેન હત્થેન હેટ્ઠામઞ્ચં વા હેટ્ઠાપીઠં વા પરામસિત્વા પત્તો નિક્ખિપિતબ્બો. ન ચ અનન્તરહિતાય ભૂમિયા પત્તો નિક્ખિપિતબ્બો. ચીવરં નિક્ખિપન્તેન એકેન હત્થેન ચીવરં ગહેત્વા એકેન હત્થેન ચીવરવંસં વા ચીવરરજ્જું વા પમજ્જિત્વા પારતો અન્તં ઓરતો ભોગં કત્વા ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં.

‘‘સચે પુરત્થિમા સરજા વાતા વાયન્તિ, પુરત્થિમા વાતપાના થકેતબ્બા. સચે પચ્છિમા સરજા વાતા વાયન્તિ, પચ્છિમા વાતપાના થકેતબ્બા. સચે ઉત્તરા સરજા વાતા વાયન્તિ, ઉત્તરા વાતપાના થકેતબ્બા. સચે દક્ખિણા સરજા વાતા વાયન્તિ, દક્ખિણા વાતપાના થકેતબ્બા. સચે સીતકાલો હોતિ, દિવા વાતપાના વિવરિતબ્બા, રત્તિં થકેતબ્બા. સચે ઉણ્હકાલો હોતિ, દિવા વાતપાના થકેતબ્બા, રત્તિં વિવરિતબ્બા.

‘‘સચે પરિવેણં ઉક્લાપં હોતિ, પરિવેણં સમ્મજ્જિતબ્બં. સચે કોટ્ઠકો ઉક્લાપો હોતિ, કોટ્ઠકો સમ્મજ્જિતબ્બો. સચે ઉપટ્ઠાનસાલા ઉક્લાપા હોતિ, ઉપટ્ઠાનસાલા સમ્મજ્જિતબ્બા. સચે અગ્ગિસાલા ઉક્લાપા હોતિ, અગ્ગિસાલા સમ્મજ્જિતબ્બા. સચે વચ્ચકુટિ ઉક્લાપા હોતિ, વચ્ચકુટિ સમ્મજ્જિતબ્બા. સચે પાનીયં ન હોતિ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં. સચે પરિભોજનીયં ન હોતિ, પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતબ્બં. સચે આચમનકુમ્ભિયા ઉદકં ન હોતિ, આચમનકુમ્ભિયા ઉદકં આસિઞ્ચિતબ્બં. ઇદં ખો, ભિક્ખવે, આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં યથા આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ સમ્મા વત્તિતબ્બ’’ન્તિ.