૨. દુતિયભાણવારો

અનાથપિણ્ડિકવત્થુ

૩૦૪. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ ભગિનિપતિકો હોતિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ રાજગહં અગમાસિ કેનચિદેવ કરણીયેન. તેન ખો પન સમયેન રાજગહકેન સેટ્ઠિના સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો હોતિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી દાસે ચ કમ્મકારે [કમ્મકરે (સી. સ્યા.)] ચ આણાપેસિ – ‘‘તેન હિ, ભણે, કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય યાગુયો પચથ, ભત્તાનિ પચથ, સૂપાનિ સમ્પાદેથ, ઉત્તરિભઙ્ગાનિ સમ્પાદેથા’’તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પુબ્બે ખ્વાયં ગહપતિ મયિ આગતે સબ્બકિચ્ચાનિ નિક્ખિપિત્વા મમઞ્ઞેવ સદ્ધિં પટિસમ્મોદતિ. સોદાનાયં વિક્ખિત્તરૂપો દાસે ચ કમ્મકારે ચ આણાપેસિ – ‘તેન હિ, ભણે, કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય યાગુયો પચથ, ભત્તાનિ પચથ, સૂપાનિ સમ્પાદેથ, ઉત્તરિભઙ્ગાનિ સમ્પાદેથા’તિ. કિં નુ ખો ઇમસ્સ ગહપતિસ્સ આવાહો વા ભવિસ્સતિ, વિવાહો વા ભવિસ્સતિ, મહાયઞ્ઞો વા પચ્ચુપટ્ઠિતો, રાજા વા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો નિમન્તિતો સ્વાતનાય સદ્ધિં બલકાયેના’’તિ?

અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી દાસે ચ કમ્મકારે ચ આણાપેત્વા યેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના સદ્ધિં પટિસમ્મોદિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નં ખો રાજગહકં સેટ્ઠિં અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ એતદવોચ – ‘‘પુબ્બે ખો ત્વં, ગહપતિ, મયિ આગતે સબ્બકિચ્ચાનિ નિક્ખિપિત્વા મમઞ્ઞેવ સદ્ધિં પટિસમ્મોદસિ. સોદાનિ ત્વં વિક્ખિત્તરૂપો દાસે ચ કમ્મકારે ચ આણાપેસિ – ‘તેન હિ, ભણે, કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય યાગુયો પચથ, ભત્તાનિ પચથ, સૂપાનિ સમ્પાદેથ, ઉત્તરિભઙ્ગાનિ સમ્પાદેથા’તિ. કિં નુ ખો તે, ગહપતિ, આવાહો વા ભવિસ્સતિ, વિવાહો વા ભવિસ્સતિ, મહાયઞ્ઞો વા પચ્ચુપટ્ઠિતો, રાજા વા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો નિમન્તિતો સ્વાતનાય સદ્ધિં બલકાયેના’’તિ? ‘‘ન મે, ગહપતિ, આવાહો વા ભવિસ્સતિ, નાપિ વિવાહો વા ભવિસ્સતિ, નાપિ રાજા વા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો નિમન્તિતો સ્વાતનાય સદ્ધિં બલકાયેન; અપિ ચ મે મહાયઞ્ઞો પચ્ચુપટ્ઠિતો; સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો’’તિ. ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં, ગહપતિ, વદેસી’’તિ? ‘‘બુદ્ધો ત્યાહં, ગહપતિ, વદામી’’તિ. ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં, ગહપતિ, વદેસી’’તિ? ‘‘બુદ્ધો ત્યાહં, ગહપતિ, વદામી’’તિ. ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં, ગહપતિ, વદેસી’’તિ? ‘‘બુદ્ધો ત્યાહં, ગહપતિ, વદામી’’તિ. ‘‘ઘોસોપિ ખો એસો, ગહપતિ, દુલ્લભો લોકસ્મિં યદિદં – બુદ્ધો બુદ્ધોતિ. સક્કા નુ ખો, ગહપતિ, ઇમં કાલં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ? ‘‘અકાલો ખો, ગહપતિ, ઇમં કાલં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતું અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં. સ્વેદાનિ ત્વં કાલેન તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સસિ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ – સ્વેદાનાહં કાલેન તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સામિ અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધન્તિ – બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જિત્વા રત્તિયા સુદં તિક્ખત્તું વુટ્ઠાસિ પભાતં મઞ્ઞમાનો.

૩૦૫. [સં. નિ. ૧.૨૪૨] અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન સિવકદ્વારં [સીવદ્વારં (સી.), સીતવનદ્વારં (સ્યા.)] તેનુપસઙ્કમિ. અમનુસ્સા દ્વારં વિવરિંસુ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નગરમ્હા નિક્ખન્તસ્સ આલોકો અન્તરધાયિ, અન્ધકારો પાતુરહોસિ, ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ઉદપાદિ; તતોવ પુન નિવત્તિતુકામો અહોસિ. અથ ખો સિવકો [સીવકો (સી. સ્યા.)] યક્ખો અન્તરહિતો સદ્દમનુસ્સાવેસિ –

‘‘સતં હત્થી સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુક્કમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ પદવીતિહારસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં [સોળસિન્તિ (સી. ક.)].

‘‘અભિક્કમ ગહપતિ અભિક્કમ ગહપતિ;

અભિક્કન્તં તે સેય્યો નો પટિક્કન્ત’’ન્તિ.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ અન્ધકારો અન્તરધાયિ, આલોકો પાતુરહોસિ. યં અહોસિ ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો સો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો…પે… અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ આલોકો અન્તરધાયિ, અન્ધકારો પાતુરહોસિ, ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો ઉદપાદિ, તતોવ પુન નિવત્તિતુકામો અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો સિવકો યક્ખો અન્તરહિતો સદ્દમનુસ્સાવેસિ –

‘‘સતં હત્થી સતં અસ્સા, સતં અસ્સતરીરથા;

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, આમુક્કમણિકુણ્ડલા;

એકસ્સ પદવીતિહારસ્સ, કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિં.

‘‘અભિક્કમ ગહપતિ અભિક્કમ ગહપતિ,

અભિક્કન્તં તે સેય્યો નો પટિક્કન્ત’’ન્તિ.

તતિયમ્પિ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ અન્ધકારો અન્તરધાયિ, આલોકો પાતુરહોસિ, યં અહોસિ ભયં છમ્ભિતત્તં લોમહંસો, સો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન સીતવનં તેનુપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેન ભગવા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય અજ્ઝોકાસે ચઙ્કમતિ. અદ્દસા ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં. દિસ્વાન ચઙ્કમા ઓરોહિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘એહિ સુદત્તા’’તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ – નામેન મં ભગવા આલપતીતિ – હટ્ઠો ઉદગ્ગો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, ભગવા સુખં સયિત્થા’’તિ?

[સં. નિ. ૧.૨૪૨] ‘‘સબ્બદા વે સુખં સેતિ, બ્રાહ્મણો પરિનિબ્બુતો;

યો ન લિમ્પતિ કામેસુ, સીતિભૂતો નિરૂપધિ.

‘‘સબ્બા આસત્તિયો છેત્વા, વિનેય્ય હદયે દરં;

ઉપસન્તો સુખં સેતિ, સન્તિં પપ્પુય્ય ચેતસા’’તિ [ચેતસોતિ (સી. સ્યા.)].

અથ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ અનુપુબ્બિં કથં [આનુપુબ્બિકથં (સી.)] કથેસિ, સેય્યથિદં – દાનકથં સીલકથં સગ્ગકથં, કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. યદા ભગવા અઞ્ઞાસિ અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં કલ્લચિત્તં મુદુચિત્તં વિનીવરણચિત્તં ઉદગ્ગચિત્તં પસન્નચિત્તં, અથ યા બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકા ધમ્મદેસના તં પકાસેસિ – દુક્ખં, સમુદયં, નિરોધં, મગ્ગં. સેય્યથાપિ નામ સુદ્ધં વત્થં અપગતકાળકં સમ્મદેવ રજનં પટિગ્ગણ્હેય્ય, એવમેવ અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ તસ્મિંયેવ આસને વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ – યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મન્તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો તિણ્ણવિચિકિચ્છો વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો અપરપ્પચ્ચયો સત્થુસાસને ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અભિક્કન્તં ભન્તે, અભિક્કન્તં ભન્તે! સેય્યથાપિ, ભન્તે, નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, પટિચ્છન્નં વા વિવરેય્ય, મૂળ્હસ્સ વા મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય – ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તીતિ – એવમેવં ભગવતા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો. એસાહં, ભન્તે, ભગવન્તં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મઞ્ચ, ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. ઉપાસકં મં ભગવા ધારેતુ અજ્જતગ્ગે પાણુપેતં સરણં ગતં. અધિવાસેતુ ચ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અસ્સોસિ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી – ‘‘અનાથપિણ્ડિકેન કિર ગહપતિના સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો’’તિ.

૩૦૬. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘તયા કિર, ગહપતિ, સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો. ત્વઞ્ચાસિ આગન્તુકો. દેમિ તે, ગહપતિ, વેય્યાયિકં યેન ત્વં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરેય્યાસી’’તિ. ‘‘અલં, ગહપતિ અત્થિ મે વેય્યાયિકં યેનાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરિસ્સામી’’તિ.

અસ્સોસિ ખો રાજગહકો નેગમો – ‘‘અનાથપિણ્ડિકેન કિર ગહપતિના સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો’’તિ. અથ ખો રાજગહકો નેગમો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘તયા કિર, ગહપતિ, સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો. ત્વઞ્ચાસિ આગન્તુકો. દેમિ તે, ગહપતિ, વેય્યાયિકં યેન ત્વં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરેય્યાસી’’તિ. ‘‘અલં અય્ય; અત્થિ મે વેય્યાયિકં યેનાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરિસ્સામી’’તિ.

અસ્સોસિ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો – ‘‘અનાથપિણ્ડિકેન કિર ગહપતિના સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો’’તિ. અથ ખો રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘તયા કિર, ગહપતિ, સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો નિમન્તિતો. ત્વઞ્ચાસિ આગન્તુકો. દેમિ તે, ગહપતિ, વેય્યાયિકં યેન ત્વં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરેય્યાસી’’તિ. ‘‘અલં દેવ; અત્થિ મે વેય્યાયિકં યેનાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભત્તં કરિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા, ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં, એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સાવત્થિયં વસ્સાવાસં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો, ગહપતિ, તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ. અથ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા સમાદપેત્વા સમુત્તેજેત્વા સમ્પહંસેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

૩૦૭. તેન ખો પન સમયેન અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ બહુમિત્તો હોતિ બહુસહાયો આદેય્યવાચો. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ રાજગહે તં કરણીયં તીરેત્વા યેન સાવત્થિ તેન પક્કામિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ અન્તરામગ્ગે મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘આરામે, અય્યા, કરોથ, વિહારે પતિટ્ઠાપેથ, દાનાનિ પટ્ઠપેથ. બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો. સો ચ મયા ભગવા નિમન્તિતો ઇમિના મગ્ગેન આગચ્છિસ્સતી’’તિ. અથ ખો તે મનુસ્સા અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના ઉય્યોજિતા આરામે અકંસુ, વિહારે પતિટ્ઠાપેસું, દાનાનિ પટ્ઠપેસું.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ સાવત્થિં ગન્ત્વા સમન્તા સાવત્થિં અનુવિલોકેસિ – ‘‘કત્થ નુ ખો ભગવા વિહરેય્ય? યં અસ્સ ગામતો નેવ અતિદૂરે ન અચ્ચાસન્ને, ગમનાગમનસમ્પન્નં, અત્થિકાનં અત્થિકાનં મનુસ્સાનં અભિક્કમનીયં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં, રત્તિં અપ્પસદ્દં, અપ્પનિગ્ઘોસં, વિજનવાતં, મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં, પટિસલ્લાનસારુપ્પ’’ન્તિ.

અદ્દસા ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ જેતસ્સ કુમારસ્સ [રાજકુમારસ્સ (સી. સ્યા. કં.)] ઉય્યાનં – ગામતો નેવ અતિદૂરે ન અચ્ચાસન્ને, ગમનાગમનસમ્પન્નં, અત્થિકાનં અત્થિકાનં મનુસ્સાનં અભિક્કમનીયં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં, રત્તિં અપ્પસદ્દં, અપ્પનિગ્ઘોસં, વિજનવાતં, મનુસ્સરાહસ્સેય્યકં, પટિસલ્લાનસારુપ્પં. દિસ્વાન યેન જેતો કુમારો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા જેતં કુમારં એતદવોચ – ‘‘દેહિ મે, અય્યપુત્ત, ઉય્યાનં આરામં કાતુ’’ન્તિ [કેતું (વજીરબુદ્ધિટીકાયં)]. ‘‘અદેય્યો, ગહપતિ, આરામો અપિ કોટિસન્થરેના’’તિ. ‘‘ગહિતો, અય્યપુત્ત, આરામો’’તિ. ‘‘ન, ગહપતિ, ગહિતો આરામો’’તિ. ગહિતો ન ગહિતોતિ વોહારિકે મહામત્તે પુચ્છિંસુ. મહામત્તા એવમાહંસુ – ‘‘યતો તયા, અય્યપુત્ત, અગ્ઘો કતો, ગહિતો આરામો’’તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ સકટેહિ હિરઞ્ઞં નિબ્બાહાપેત્વા જેતવનં કોટિસન્થરં સન્થરાપેસિ. સકિં નીહટં હિરઞ્ઞં થોકસ્સ ઓકાસસ્સ કોટ્ઠકસામન્તા નપ્પહોતિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ મનુસ્સે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ, ભણે, હિરઞ્ઞં આહરથ; ઇમં ઓકાસં સન્થરિસ્સામા’’તિ.

અથ ખો જેતસ્સ કુમારસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો ઇદં ઓરકં ભવિસ્સતિ, યથાયં ગહપતિ તાવ બહું હિરઞ્ઞં પરિચ્ચજતી’’તિ. અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં એતદવોચ – ‘‘અલં, ગહપતિ; મા તં ઓકાસં સન્થરાપેસિ. દેહિ મે એતં ઓકાસં. મમેતં દાનં ભવિસ્સતી’’તિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ – અયં ખો જેતો કુમારો અભિઞ્ઞાતો ઞાતમનુસ્સો; મહત્થિકો ખો પન એવરૂપાનં ઞાતમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે પસાદોતિ – તં ઓકાસં જેતસ્સ કુમારસ્સ પાદાસિ [અદાસિ (સ્યા.)]. અથ ખો જેતો કુમારો તસ્મિં ઓકાસે કોટ્ઠકં માપેસિ.

અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ જેતવને વિહારે કારાપેસિ, પરિવેણાનિ કારાપેસિ, કોટ્ઠકે કારાપેસિ, ઉપટ્ઠાનસાલાયો કારાપેસિ, અગ્ગિસાલાયો કારાપેસિ, કપ્પિયકુટિયો કારાપેસિ, વચ્ચકુટિયો કારાપેસિ, ચઙ્કમે કારાપેસિ, ચઙ્કમનસાલાયો કારાપેસિ, ઉદપાને કારાપેસિ, ઉદપાનસાલાયો કારાપેસિ, જન્તાઘરે કારાપેસિ, જન્તાઘરસાલાયો કારાપેસિ, પોક્ખરણિયો કારાપેસિ, મણ્ડપે કારાપેસિ.

નવકમ્મદાનં

૩૦૮. અથ ખો ભગવા રાજગહે યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન વેસાલી તેન ચારિકં પક્કામિ. અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન વેસાલી તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાયં. તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા સક્કચ્ચં નવકમ્મં કરોન્તિ. યેપિ ભિક્ખૂ નવકમ્મં અધિટ્ઠેન્તિ તેપિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન. અથ ખો અઞ્ઞતરસ્સ દલિદ્દસ્સ તુન્નવાયસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ન ખો ઇદં ઓરકં ભવિસ્સતિ, યથયિમે મનુસ્સા સક્કચ્ચં નવકમ્મં કરોન્તિ; યંનૂનાહમ્પિ નવકમ્મં કરેય્ય’’ન્તિ. અથ ખો સો દલિદ્દો તુન્નવાયો સામં ચિક્ખલ્લં મદ્દિત્વા ઇટ્ઠકાયો ચિનિત્વા કુટ્ટં ઉટ્ઠાપેસિ. તેન અકુસલકેન ચિતા વઙ્કા ભિત્તિ પરિપતિ. દુતિયમ્પિ ખો…પે… તતિયમ્પિ ખો સો દલિદ્દો તુન્નવાયો સામં ચિક્ખલ્લં મદ્દિત્વા ઇટ્ઠકાયો ચિનિત્વા કુટ્ટં ઉટ્ઠાપેસિ. તેન અકુસલકેન ચિતા વઙ્કા ભિત્તિ પરિપતિ. અથ ખો સો દલિદ્દો તુન્નવાયો ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘યે ઇમેસં સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં દેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તે ઇમે ઓવદન્તિ અનુસાસન્તિ, તેસઞ્ચ નવકમ્મં અધિટ્ઠેન્તિ. અહં પનમ્હિ દલિદ્દો. ન મં કોચિ ઓવદતિ વા અનુસાસતિ વા નવકમ્મં વા અધિટ્ઠેતી’’તિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તસ્સ દલિદ્દસ્સ તુન્નવાયસ્સ ઉજ્ઝાયન્તસ્સ ખિય્યન્તસ્સ વિપાચેન્તસ્સ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નવકમ્મં દાતું. નવકમ્મિકો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉસ્સુક્કં આપજ્જિસ્સતિ – ‘કિન્તિ નુ ખો વિહારો ખિપ્પં પરિયોસાનં ગચ્છેય્યા’તિ; ખણ્ડં ફુલ્લં પટિસઙ્ખરિસ્સતિ. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, દાતબ્બં. પઠમં ભિક્ખુ યાચિતબ્બો, યાચિત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

૩૦૯. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ગહપતિનો વિહારં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નવકમ્મં દદેય્ય. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામસ્સ ગહપતિનો વિહારં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નવકમ્મં દેતિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ગહપતિનો વિહારં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નવકમ્મસ્સ દાનં, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘દિન્નો સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામસ્સ ગહપતિનો વિહારો ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નવકમ્મં. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

અગ્ગાસનાદિઅનુજાનનં

૩૧૦. અથ ખો ભગવા વેસાલિયં યથાભિરન્તં વિહરિત્વા યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકા ભિક્ખૂ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા વિહારે પરિગ્ગણ્હન્તિ, સેય્યાયો પરિગ્ગણ્હન્તિ – ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં આચરિયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતી’’તિ.

અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગન્ત્વા વિહારેસુ પરિગ્ગહિતેસુ, સેય્યાસુ પરિગ્ગહિતાસુ, સેય્યં અલભમાનો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો ભગવા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય ઉક્કાસિ. આયસ્માપિ સારિપુત્તો ઉક્કાસિ. ‘‘કો એત્થા’’તિ? ‘‘અહં, ભગવા, સારિપુત્તો’’તિ. ‘‘કિસ્સ ત્વં, સારિપુત્તં, ઇધ નિસિન્નો’’તિ? અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકા ભિક્ખૂ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા વિહારે પરિગ્ગણ્હન્તિ, સેય્યાયો પરિગ્ગણ્હન્તિ – ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં આચરિયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… ‘‘કથઞ્હિ નામ તે, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા વિહારે પરિગ્ગહેસ્સન્તિ, સેય્યાયો પરિગ્ગહેસ્સન્તિ – ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં આચરિયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતીતિ! નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કો, ભિક્ખવે, અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ?

એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, ખત્તિયકુલા પબ્બજિતો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, બ્રાહ્મણકુલા પબ્બજિતો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, ગહપતિકુલા પબ્બજિતો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, સુત્તન્તિકો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, વિનયધરો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, ધમ્મકથિકો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભી સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, તતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભી સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ લાભી સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, સોતાપન્નો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, સકદાગામી…પે… યો, ભગવા, અનાગામી…પે… યો, ભગવા, અરહા સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, તેવિજ્જો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘યો, ભગવા, છળભિઞ્ઞો સો અરહતિ અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડ’’ન્તિ.

૩૧૧. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, હિમવન્તપદેસે [હિમવન્તપસ્સે (સી. સ્યા.)] મહાનિગ્રોધો અહોસિ. તં તયો સહાયા ઉપનિસ્સાય વિહરિંસુ – તિત્તિરો ચ, મક્કટો ચ, હત્થિનાગો ચ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપ્પતિસ્સા અસભાગવુત્તિકા વિહરન્તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, તેસં સહાયાનં એતદહોસિ – ‘અહો નૂન મયં જાનેય્યામ યં અમ્હાકં જાતિયા મહન્તતરં તં મયં સક્કરેય્યામ ગરું કરેય્યામ માનેય્યામ પૂજેય્યામ, તસ્સ ચ મયં ઓવાદે તિટ્ઠેય્યામા’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, તિત્તિરો ચ મક્કટો ચ હત્થિનાગં પુચ્છિંસુ – ‘ત્વં, સમ્મ, કિં પોરાણં સરસી’તિ? ‘યદાહં, સમ્મા, પોતો હોમિ, ઇમં નિગ્રોધં અન્તરા સત્થીનં [અન્તરાસત્થિકં (સી.)] કરિત્વા અતિક્કમામિ, અગ્ગઙ્કુરકં મે ઉદરં છુપતિ. ઇમાહં, સમ્મા, પોરાણં સરામી’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, તિત્તિરો ચ હત્થિનાગો ચ મક્કટં પુચ્છિંસુ – ‘ત્વં, સમ્મ, કિં પોરાણં સરસી’તિ? ‘યદાહં, સમ્મા, છાપો હોમિ, છમાયં નિસીદિત્વા ઇમસ્સ નિગ્રોધસ્સ અગ્ગઙ્કુરકં ખાદામિ. ઇમાહં, સમ્મા, પોરાણં સરામી’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, મક્કટો ચ હત્થિનાગો ચ તિત્તિરં પુચ્છિંસુ – ‘ત્વં, સમ્મ, કિં પોરાણં સરસી’તિ? ‘અમુકસ્મિં, સમ્મા, ઓકાસે મહાનિગ્રોધો અહોસિ. તતો અહં ફલં ભક્ખિત્વા ઇમસ્મિં ઓકાસે વચ્ચં અકાસિં; તસ્સાયં નિગ્રોધો જાતો. તદાહં, સમ્મા, જાતિયા મહન્તતરો’તિ.

‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, મક્કટો ચ હત્થિનાગો ચ તિત્તિરં એતદવોચું – ‘ત્વં, સમ્મ, અમ્હાકં જાતિયા મહન્તતરો. તં મયં સક્કરિસ્સામ ગરું કરિસ્સામ માનેસ્સામ પૂજેસ્સામ, તુય્હઞ્ચ મયં ઓવાદે પતિટ્ઠિસ્સામા’તિ. અથ ખો, ભિક્ખવે, તિત્તિરો મક્કટઞ્ચ હત્થિનાગઞ્ચ પઞ્ચસુ સીલેસુ સમાદપેસિ, અત્તના ચ પઞ્ચસુ સીલેસુ સમાદાય વત્તતિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા સપ્પતિસ્સા સભાગવુત્તિકા વિહરિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિંસુ. એવં ખો તં, ભિક્ખવે, તિત્તિરિયં નામ બ્રહ્મચરિયં અહોસિ.

[જા. ૧.૧.૩૭] ‘‘યે વુડ્ઢમપચાયન્તિ, નરા ધમ્મસ્સ કોવિદા;

દિટ્ઠે ધમ્મે ચ પાસંસા, સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતી’’તિ.

‘‘તે હિ નામ, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા અઞ્ઞમઞ્ઞં સગારવા સપ્પતિસ્સા સભાગવુત્તિકા વિહરિસ્સન્તિ. ઇધ ખો તં, ભિક્ખવે, સોભેથ યં તુમ્હે એવં સ્વાક્ખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિતા સમાના અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપ્પતિસ્સા અસભાગવુત્તિકા વિહરેય્યાથ? નેતં, ભિક્ખવે, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં, પચ્ચુટ્ઠાનં, અઞ્જલિકમ્મં, સામીચિકમ્મં, અગ્ગાસનં, અગ્ગોદકં, અગ્ગપિણ્ડં. ન ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘિકં યથાવુડ્ઢં પટિબાહિતબ્બં. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

અવન્દિયાદિપુગ્ગલા

૩૧૨. ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, અવન્દિયા – પુરે ઉપસમ્પન્નેન પચ્છા ઉપસમ્પન્નો અવન્દિયો, અનુપસમ્પન્નો અવન્દિયો, નાનાસંવાસકો વુડ્ઢતરો અધમ્મવાદી અવન્દિયો, માતુગામો અવન્દિયો, પણ્ડકો અવન્દિયો, પારિવાસિકો અવન્દિયો, મૂલાયપટિકસ્સનારહો અવન્દિયો, માનત્તારહો અવન્દિયો, માનત્તચારિકો અવન્દિયો, અબ્ભાનારહો અવન્દિયો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, દસ અવન્દિયા.

‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, વન્દિયા – પચ્છા ઉપસમ્પન્નેન પુરે ઉપસમ્પન્નો વન્દિયો, નાનાસંવાસકો વુડ્ઢતરો ધમ્મવાદી વન્દિયો, સદેવકે ભિક્ખવે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાય તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વન્દિયો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો વન્દિયા’’તિ.

આસનપ્પટિબાહનપટિક્ખેપં

૩૧૩. તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ મણ્ડપે પટિયાદેન્તિ, સન્થરે પટિયાદેન્તિ, ઓકાસે પટિયાદેન્તિ. છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકા ભિક્ખૂ – ‘સઙ્ઘિકઞ્ઞેવ ભગવતા યથાવુડ્ઢં અનુઞ્ઞાતં, નો ઉદ્દિસ્સકત’ન્તિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મણ્ડપેપિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, સન્થરેપિ પરિગ્ગણ્હન્તિ, ઓકાસેપિ પરિગ્ગણ્હન્તિ – ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં આચરિયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતીતિ. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગન્ત્વા મણ્ડપેસુ પરિગ્ગહિતેસુ, સન્થરેસુ પરિગ્ગહિતેસુ, ઓકાસેસુ પરિગ્ગહિતેસુ, ઓકાસં અલભમાનો અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો ભગવા રત્તિયા પચ્ચૂસસમયં પચ્ચુટ્ઠાય ઉક્કાસિ. આયસ્માપિ સારિપુત્તો ઉક્કાસિ. ‘‘કો એત્થા’’તિ? ‘‘અહં, ભગવા, સારિપુત્તો’’તિ. ‘‘કિસ્સ ત્વં, સારિપુત્ત, ઇધ નિસિન્નો’’તિ? અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતો એતમત્થં આરોચેસિ. અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર, ભિક્ખવે, છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં અન્તેવાસિકા ભિક્ખૂ – ‘સઙ્ઘિકઞ્ઞેવ ભગવતા યથાવુડ્ઢં અનુઞ્ઞાતં, નો ઉદ્દિસ્સકત’ન્તિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મણ્ડપે પરિગ્ગણ્હન્તિ, સન્થરે પરિગ્ગણ્હન્તિ, ઓકાસે પરિગ્ગણ્હન્તિ – ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં આચરિયાનં ભવિસ્સતિ, ઇદં અમ્હાકં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉદ્દિસ્સકતમ્પિ યથાવુડ્ઢં પટિબાહેતબ્બં. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

ગિહિવિકતઅનુજાનનં

૩૧૪. તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા ભત્તગ્ગે અન્તરઘરે ઉચ્ચાસયનમહાસયનાનિ પઞ્ઞપેન્તિ, સેય્યથિદં – આસન્દિં, પલ્લઙ્કં, ગોનકં, ચિત્તકં, પટિકં, પટલિકં, તૂલિકં, વિકતિકં, ઉદ્દલોમિં, એકન્તલોમિં, કટ્ટિસ્સં, કોસેય્યં [કોસેય્યં કમ્બલં (સી. સ્યા.)], કુત્તકં, હત્થત્થરં, અસ્સત્થરં, રથત્થરં, અજિનપવેણિં, કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં, સઉત્તરચ્છદં, ઉભતોલોહિતકૂપધાનં. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા નાભિનિસીદન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા તીણિ – આસન્દિં, પલ્લઙ્કં, તૂલિકં – ગિહિવિકતં [ગિહિવિકટં (સી. ક.), અવસેસં ગિહિવિકટં (સ્યા.)] અભિનિસીદિતું, નત્વેવ અભિનિપજ્જિતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન મનુસ્સા ભત્તગ્ગે અન્તરઘરે તૂલોનદ્ધં મઞ્ચમ્પિ પીઠમ્પિ પઞ્ઞપેન્તિ. ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા નાભિનિસીદન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિહિવિકતં અભિનિસીદિતું, નત્વેવ અભિનિપજ્જિતુ’’ન્તિ.

જેતવનવિહારાનુમોદના

૩૧૫. અથ ખો ભગવા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો યેન સાવત્થિ તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા, ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં, એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘કથાહં, ભન્તે, જેતવને પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, ગહપતિ, જેતવનં આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠપેહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતો પટિસ્સુત્વા જેતવનં આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાપેસિ.

અથ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ.

અથ ખો ભગવા અનાથપિણ્ડિકં ગહપતિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

આસનપ્પટિબાહનાદિ

૩૧૬. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ આજીવકસાવકસ્સ મહામત્તસ્સ સઙ્ઘભત્તં હોતિ. આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો પચ્છા આગન્ત્વા વિપ્પકતભોજનં આનન્તરિકં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેસિ. ભત્તગ્ગં કોલાહલં અહોસિ. અથ ખો સો મહામત્તો ઉજ્ઝાયતિ ખિય્યતિ વિપાચેતિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ સમણા સક્યપુત્તિયા પચ્છા આગન્ત્વા વિપ્પકતભોજનં આનન્તરિકં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેસ્સન્તિ! ભત્તગ્ગં કોલાહલં અહોસિ. નનુ નામ લબ્ભા અઞ્ઞત્રાપિ નિસિન્નેન યાવદત્થં ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ? અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ તસ્સ મહામત્તસ્સ ઉજ્ઝાયન્તસ્સ ખિય્યન્તસ્સ વિપાચેન્તસ્સ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ આયસ્મા ઉપનન્દો સક્યપુત્તો પચ્છા આગન્ત્વા વિપ્પકતભોજનં આનન્તરિકં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેસ્સતિ! ભત્તગ્ગં કોલાહલં અહોસી’’તિ. અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ઉપનન્દ, પચ્છા આગન્ત્વા વિપ્પકતભોજનં આનન્તરિકં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેસિ, ભત્તગ્ગં કોલાહલં અહોસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ. વિગરહિ બુદ્ધો ભગવા…પે… ‘‘કથઞ્હિ નામ ત્વં, મોઘપુરિસ, પચ્છા આગન્ત્વા વિપ્પકતભોજનં આનન્તરિકં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેસ્સસિ? ભત્તગ્ગં કોલાહલં અહોસિ. નેતં, મોઘપુરિસ, અપ્પસન્નાનં વા પસાદાય…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, વિપ્પકતભોજનો [ભોજનો આનન્તરિકો (સ્યા.)] ભિક્ખુ વુટ્ઠાપેતબ્બો. યો વુટ્ઠાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સચે વુટ્ઠાપેતિ, પવારિતો ચ હોતિ, ‘ગચ્છ ઉદકં આહરા’તિ વત્તબ્બો. એવઞ્ચેતં લભેથ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે લભેથ, સાધુકં સિત્થાનિ ગિલિત્વા વુડ્ઢતરસ્સ ભિક્ખુનો આસનં દાતબ્બં. ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેન વુડ્ઢતરસ્સ ભિક્ખુનો આસનં પટિબાહિતબ્બન્તિ વદામિ. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ’’.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ગિલાને ભિક્ખૂ વુટ્ઠાપેન્તિ. ગિલાના એવં વદેન્તિ – ‘‘ન મયં, આવુસો, સક્કોમ વુટ્ઠાતું, ગિલાનામ્હા’’તિ. ‘‘મયં આયસ્મન્તે વુટ્ઠાપેસ્સામા’’તિ પરિગ્ગહેત્વા વુટ્ઠાપેત્વા ઠિતકે મુઞ્ચન્તિ. ગિલાના મુચ્છિતા પપતન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ગિલાનો વુટ્ઠાપેતબ્બો. યો વુટ્ઠાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘ગિલાના મયમ્હા અવુટ્ઠાપનીયા’તિ વરસેય્યાયો પલિબુદ્ધેન્તિ [પલિબુન્ધન્તિ (ક.)]. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગિલાનસ્સ પતિરૂપં સેય્યં દાતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ લેસકપ્પેન સેનાસનં પટિબાહન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, લેસકપ્પેન સેનાસનં પટિબાહિતબ્બં. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

[પાચિ. ૧૨૨] તેન ખો પન સમયેન સત્તરસવગ્ગિયા ભિક્ખૂ અઞ્ઞતરં પચ્ચન્તિમં મહાવિહારં પટિસઙ્ખરોન્તિ – ‘ઇધ મયં વસ્સં વસિસ્સામા’તિ. અદ્દસંસુ [અદ્દસાસું (ક.)] ખો છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ વિહારં [અઞ્ઞતરં વિહારં (ક.)] પટિસઙ્ખરોન્તે. દિસ્વાન એવમાહંસુ – ‘‘ઇમે, આવુસો, સત્તરસવગ્ગિયા ભિક્ખૂ વિહારં પટિસઙ્ખરોન્તિ. હન્દ ને વુટ્ઠાપેસ્સામા’’તિ. એકચ્ચે એવમાહંસુ – ‘‘આગમેથાવુસો, યાવ પટિસઙ્ખરોન્તિ, પટિસઙ્ખતે વુટ્ઠાપેસ્સામા’’તિ. અથ ખો છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ એતદવોચું – ‘‘ઉટ્ઠેથાવુસો, અમ્હાકં વિહારો પાપુણાતી’’તિ. ‘‘નનુ, આવુસો, પટિકચ્ચેવ આચિક્ખિતબ્બં? મયઞ્ચઞ્ઞં પટિસઙ્ખરેય્યામા’’તિ. ‘‘નનુ, આવુસો, સઙ્ઘિકો વિહારો’’તિ? ‘‘આમાવુસો, સઙ્ઘિકો વિહારો’’તિ. ‘‘ઉટ્ઠેથાવુસો, અમ્હાકં વિહારો પાપુણાતી’’તિ. ‘‘મહલ્લકો, આવુસો, વિહારો; તુમ્હેપિ વસથ, મયમ્પિ વસિસ્સામા’’તિ. ‘‘ઉટ્ઠેથાવુસો, અમ્હાકં વિહારો પાપુણાતી’’તિ કુપિતા અનત્તમના ગીવાયં ગહેત્વા નિક્કડ્ઢન્તિ. તે નિક્કડ્ઢિયમાના રોદન્તિ. ભિક્ખૂ એવમાહંસુ – ‘‘કિસ્સ તુમ્હે, આવુસો, રોદથા’’તિ? ‘‘ઇમે, આવુસો, છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના અમ્હે સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢન્તી’’તિ. યે તે ભિક્ખૂ અપ્પિચ્છા…પે… તે ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ કુપિતા અનત્તમના ભિક્ખૂ સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢિસ્સન્તી’’તિ! અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું…પે… ‘‘સચ્ચં કિર, તુમ્હે ભિક્ખવે, કુપિતા અનત્તમના સઙ્ઘિકા વિહારા ભિક્ખૂ નિક્કડ્ઢથા’’તિ? ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ…પે… વિગરહિત્વા…પે… ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, કુપિતેન અનત્તમનેન ભિક્ખુ સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢિતબ્બો. યો નિક્કડ્ઢેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સેનાસનં ગાહેતુ’’ન્તિ.

સેનાસનગ્ગાહાપકસમ્મુતિ

૩૧૭. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘કેન નુ ખો સેનાસનં ગાહેતબ્બ’’ન્તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું …પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં ભિક્ખું સેનાસનગ્ગાહાપકં સમ્મન્નિતું – યો ન છન્દાગતિં ગચ્છેય્ય, ન દોસાગતિં ગચ્છેય્ય, ન મોહાગતિં ગચ્છેય્ય, ન ભયાગતિં ગચ્છેય્ય, ગહિતાગહિતઞ્ચ જાનેય્ય. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમ્મન્નિતબ્બો –

‘‘પઠમં ભિક્ખુ યાચિતબ્બો, યાચિત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખું સેનાસનગ્ગાહાપકં સમ્મન્નેય્ય. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખું સેનાસનગ્ગાહાપકં સમ્મન્નતિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો સેનાસનગ્ગાહાપકસ્સ સમ્મુતિ, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતો સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સેનાસનગ્ગાહાપકો. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

૩૧૮. અથ ખો સેનાસનગ્ગાહાપકાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કથં નુ ખો સેનાસનં ગાહેતબ્બ’’ન્તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઠમં ભિક્ખૂ ગણેતું, ભિક્ખૂ ગણેત્વા સેય્યા ગણેતું, સેય્યા ગણેત્વા સેય્યગ્ગેન ગાહેતુ’’ન્તિ. સેય્યગ્ગેન ગાહેન્તા સેય્યા ઉસ્સારયિંસુ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારગ્ગેન ગાહેતુ’’ન્તિ. વિહારગ્ગેન ગાહેન્તા વિહારા ઉસ્સારયિંસુ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિવેણગ્ગેન ગાહેતુ’’ન્તિ. પરિવેણગ્ગેન ગાહેન્તા પરિવેણા ઉસ્સારયિંસુ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અનુભાગમ્પિ દાતું. ગહિતે અનુભાગે અઞ્ઞો ભિક્ખુ આગચ્છતિ, ન અકામા દાતબ્બો’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ નિસ્સીમે ઠિતસ્સ સેનાસનં ગાહેન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, નિસ્સીમે ઠિતસ્સ સેનાસનં ગાહેતબ્બં. યો ગાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ સેનાસનં ગહેત્વા સબ્બકાલં પટિબાહન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, સેનાસનં ગહેત્વા સબ્બકાલં પટિબાહેતબ્બં. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સાનં તેમાસં પટિબાહિતું, ઉતુકાલં પન ન પટિબાહિતુ’’ન્તિ.

અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કતિ નુ ખો સેનાસનગ્ગાહા’’તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘તયો મે, ભિક્ખવે, સેનાસનગ્ગાહા – પુરિમકો, પચ્છિમકો, અન્તરામુત્તકો. અપરજ્જુગતાય આસાળ્હિયા પુરિમકો ગાહેતબ્બો. માસગતાય આસાળ્હિયા પચ્છિમકો ગાહેતબ્બો. અપરજ્જુગતાય પવારણાય આયતિં વસ્સાવાસત્થાય અન્તરામુત્તકો ગાહેતબ્બો. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, તયો સેનાસનગ્ગાહા’’તિ.

દુતિયભાણવારો નિટ્ઠિતો.