વિહારાનુજાનનં

૨૯૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતા ભિક્ખૂનં સેનાસનં અપઞ્ઞત્તં હોતિ. તે ચ ભિક્ખૂ તહં તહં વિહરન્તિ – અરઞ્ઞે, રુક્ખમૂલે, પબ્બતે, કન્દરાયં, ગિરિગુહાયં, સુસાને, વનપત્થે, અજ્ઝોકાસે, પલાલપુઞ્જે. તે કાલસ્સેવ તતો તતો ઉપનિક્ખમન્તિ – અરઞ્ઞા રુક્ખમૂલા પબ્બતા કન્દરા ગિરિગુહા સુસાના વનપત્થા અજ્ઝોકાસા પલાલપુઞ્જા, પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન, આલોકિતેન વિલોકિતેન, સમિઞ્જિતેન પસારિતેન, ઓક્ખિત્તચક્ખૂ, ઇરિયાપથસમ્પન્ના. તેન ખો પન સમયેન રાજગહકો સેટ્ઠી [સેટ્ઠિ (ક.)] કાલસ્સેવ ઉય્યાનં અગમાસિ. અદ્દસા ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તે ભિક્ખૂ કાલસ્સેવ તતો તતો ઉપનિક્ખમન્તે – અરઞ્ઞા રુક્ખમૂલા પબ્બતા કન્દરા ગિરિગુહા સુસાના વનપત્થા અજ્ઝોકાસા પલાલપુઞ્જા, પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન, આલોકિતેન વિલોકિતેન, સમિઞ્જિતેન પસારિતેન, ઓક્ખિત્તચક્ખૂ, ઇરિયાપથસમ્પન્ને. દિસ્વાનસ્સ ચિત્તં પસીદિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સચાહં, ભન્તે, વિહારે કારાપેય્યં, વસેય્યાથ મે વિહારેસૂ’’તિ? ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ભગવતા વિહારા અનુઞ્ઞાતા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભગવન્તં પટિપુચ્છિત્વા મમ આરોચેય્યાથા’’તિ. ‘‘એવં ગહપતી’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘રાજગહકો, ભન્તે, સેટ્ઠી વિહારે કારાપેતુકામો. કથં નુ ખો, ભન્તે, અમ્હેહિ [ભન્તે (સી. ક.)] પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ લેણાનિ [પઞ્ચ સેનાસનાનિ (સ્યા.)] – વિહારં, અડ્ઢયોગં, પાસાદં, હમ્મિયં, ગુહ’’ન્તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન રાજગહકો સેટ્ઠી તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા રાજગહકં સેટ્ઠિં એતદવોચું – ‘‘અનુઞ્ઞાતા ખો, ગહપતિ, ભગવતા વિહારા; યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી એકાહેનેવ સટ્ઠિવિહારે પતિટ્ઠાપેસિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તે સટ્ઠિવિહારે પરિયોસાપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા, ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં, એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતે મે, ભન્તે, સટ્ઠિવિહારા પુઞ્ઞત્થિકેન સગ્ગત્થિકેન કારાપિતા. કથાહં, ભન્તે, તેસુ વિહારેસુ પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, ગહપતિ, તે સટ્ઠિવિહારે આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાપેહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવતો પટિસ્સુત્વા તે સટ્ઠિવિહારે આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાપેસિ.

૨૯૫. અથ ખો ભગવા રાજગહકં સેટ્ઠિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ [પટિહનતિ (ક.)], તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરે, સઞ્જાતો [વાતાતપે ઘોરે, સઞ્જાતે (ક. સદ્દનીતિ)] પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન [બુદ્ધેહિ (સ્યા.)] વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો, પોસો સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ.

અથ ખો ભગવા રાજગહકં સેટ્ઠિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

૨૯૬. અસ્સોસું ખો મનુસ્સા – ‘‘ભગવતા કિર વિહારા અનુઞ્ઞાતા’’તિ સક્કચ્ચં [તે સક્કચ્ચં (સ્યા. કં.)] વિહારે કારાપેન્તિ. તે વિહારા અકવાટકા હોન્તિ; અહીપિ વિચ્છિકાપિ સતપદિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કવાટ’’ન્તિ. ભિત્તિછિદ્દં કરિત્વા વલ્લિયાપિ રજ્જુયાપિ કવાટં બન્ધન્તિ. ઉન્દૂરેહિપિ ઉપચિકાહિપિ ખજ્જન્તિ. ખયિતબન્ધનાનિ કવાટાનિ પતન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પિટ્ઠસઙ્ઘાટં ઉદુક્ખલિકં ઉત્તરપાસક’’ન્તિ. કવાટા ન ફુસીયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આવિઞ્છનચ્છિદ્દં આવિઞ્છનરજ્જુ’’ન્તિ. કવાટા ન થકિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અગ્ગળવટ્ટિં કપિસીસકં સૂચિકં ઘટિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ન સક્કોન્તિ કવાટં અપાપુરિતું. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાળચ્છિદ્દં. તીણિ તાળાનિ – લોહતાળં, કટ્ઠતાળં, વિસાણતાળ’’ન્તિ. યેહિ [યેપિ (સી. સ્યા.)] તે ઉગ્ઘાટેત્વા પવિસન્તિ [વિસાણતાળં, યેહિ તે ઉગ્ઘાટેત્વા પવિસન્તીતિ (ક.)], વિહારા અગુત્તા હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યન્તકં સૂચિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા તિણચ્છદના હોન્તિ; સીતકાલે સીતા, ઉણ્હકાલે ઉણ્હા. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા અવાતપાનકા હોન્તિ અચક્ખુસ્સા દુગ્ગન્ધા. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીણિ વાતપાનાનિ – વેદિકાવાતપાનં, જાલવાતપાનં, સલાકવાતપાન’’ન્તિ. વાતપાનન્તરિકાય કાળકાપિ વગ્ગુલિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વાતપાનચક્કલિક’’ન્તિ. ચક્કલિકન્તરિકાયપિ કાળકાપિ વગ્ગુલિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વાતપાનકવાટકં વાતપાનભિસિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ છમાયં સયન્તિ. ગત્તાનિપિ ચીવરાનિપિ પંસુકિતાનિ હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણસન્થારક’’ન્તિ. તિણસન્થારકો ઉન્દૂરેહિપિ ઉપચિકાહિપિ ખજ્જતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મિડ્ઢિ’’ન્તિ [મીઢન્તિ (સી.), મિઢિન્તિ (સ્યા.)]. મિડ્ઢિયા ગત્તાનિ દુક્ખા હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બિદલમઞ્ચક’’ન્તિ.