૧. પઠમભાણવારો

વિહારાનુજાનનં

૨૯૪. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતા ભિક્ખૂનં સેનાસનં અપઞ્ઞત્તં હોતિ. તે ચ ભિક્ખૂ તહં તહં વિહરન્તિ – અરઞ્ઞે, રુક્ખમૂલે, પબ્બતે, કન્દરાયં, ગિરિગુહાયં, સુસાને, વનપત્થે, અજ્ઝોકાસે, પલાલપુઞ્જે. તે કાલસ્સેવ તતો તતો ઉપનિક્ખમન્તિ – અરઞ્ઞા રુક્ખમૂલા પબ્બતા કન્દરા ગિરિગુહા સુસાના વનપત્થા અજ્ઝોકાસા પલાલપુઞ્જા, પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન, આલોકિતેન વિલોકિતેન, સમિઞ્જિતેન પસારિતેન, ઓક્ખિત્તચક્ખૂ, ઇરિયાપથસમ્પન્ના. તેન ખો પન સમયેન રાજગહકો સેટ્ઠી [સેટ્ઠિ (ક.)] કાલસ્સેવ ઉય્યાનં અગમાસિ. અદ્દસા ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તે ભિક્ખૂ કાલસ્સેવ તતો તતો ઉપનિક્ખમન્તે – અરઞ્ઞા રુક્ખમૂલા પબ્બતા કન્દરા ગિરિગુહા સુસાના વનપત્થા અજ્ઝોકાસા પલાલપુઞ્જા, પાસાદિકેન અભિક્કન્તેન પટિક્કન્તેન, આલોકિતેન વિલોકિતેન, સમિઞ્જિતેન પસારિતેન, ઓક્ખિત્તચક્ખૂ, ઇરિયાપથસમ્પન્ને. દિસ્વાનસ્સ ચિત્તં પસીદિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તે ભિક્ખૂ એતદવોચ – ‘‘સચાહં, ભન્તે, વિહારે કારાપેય્યં, વસેય્યાથ મે વિહારેસૂ’’તિ? ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ભગવતા વિહારા અનુઞ્ઞાતા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ભગવન્તં પટિપુચ્છિત્વા મમ આરોચેય્યાથા’’તિ. ‘‘એવં ગહપતી’’તિ ખો તે ભિક્ખૂ રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ પટિસ્સુત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘રાજગહકો, ભન્તે, સેટ્ઠી વિહારે કારાપેતુકામો. કથં નુ ખો, ભન્તે, અમ્હેહિ [ભન્તે (સી. ક.)] પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ? અથ ખો ભગવા એતસ્મિં નિદાને એતસ્મિં પકરણે ધમ્મિં કથં કત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ લેણાનિ [પઞ્ચ સેનાસનાનિ (સ્યા.)] – વિહારં, અડ્ઢયોગં, પાસાદં, હમ્મિયં, ગુહ’’ન્તિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ યેન રાજગહકો સેટ્ઠી તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા રાજગહકં સેટ્ઠિં એતદવોચું – ‘‘અનુઞ્ઞાતા ખો, ગહપતિ, ભગવતા વિહારા; યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી એકાહેનેવ સટ્ઠિવિહારે પતિટ્ઠાપેસિ. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તે સટ્ઠિવિહારે પરિયોસાપેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સ્વાતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ. અધિવાસેસિ ભગવા તુણ્હીભાવેન. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ.

અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા ભગવતો કાલં આરોચાપેસિ – ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ. અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય યેન રાજગહકસ્સ સેટ્ઠિસ્સ નિવેસનં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. અથ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેત્વા સમ્પવારેત્વા, ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં, એકમન્તં નિસીદિ. એકમન્તં નિસિન્નો ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘એતે મે, ભન્તે, સટ્ઠિવિહારા પુઞ્ઞત્થિકેન સગ્ગત્થિકેન કારાપિતા. કથાહં, ભન્તે, તેસુ વિહારેસુ પટિપજ્જામી’’તિ? ‘‘તેન હિ ત્વં, ગહપતિ, તે સટ્ઠિવિહારે આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાપેહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો રાજગહકો સેટ્ઠી ભગવતો પટિસ્સુત્વા તે સટ્ઠિવિહારે આગતાનાગતસ્સ ચાતુદ્દિસસ્સ સઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાપેસિ.

૨૯૫. અથ ખો ભગવા રાજગહકં સેટ્ઠિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિ –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ [પટિહનતિ (ક.)], તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરે, સઞ્જાતો [વાતાતપે ઘોરે, સઞ્જાતે (ક. સદ્દનીતિ)] પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન [બુદ્ધેહિ (સ્યા.)] વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો, પોસો સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ;

દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

‘‘તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ.

અથ ખો ભગવા રાજગહકં સેટ્ઠિં ઇમાહિ ગાથાહિ અનુમોદિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

૨૯૬. અસ્સોસું ખો મનુસ્સા – ‘‘ભગવતા કિર વિહારા અનુઞ્ઞાતા’’તિ સક્કચ્ચં [તે સક્કચ્ચં (સ્યા. કં.)] વિહારે કારાપેન્તિ. તે વિહારા અકવાટકા હોન્તિ; અહીપિ વિચ્છિકાપિ સતપદિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કવાટ’’ન્તિ. ભિત્તિછિદ્દં કરિત્વા વલ્લિયાપિ રજ્જુયાપિ કવાટં બન્ધન્તિ. ઉન્દૂરેહિપિ ઉપચિકાહિપિ ખજ્જન્તિ. ખયિતબન્ધનાનિ કવાટાનિ પતન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પિટ્ઠસઙ્ઘાટં ઉદુક્ખલિકં ઉત્તરપાસક’’ન્તિ. કવાટા ન ફુસીયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આવિઞ્છનચ્છિદ્દં આવિઞ્છનરજ્જુ’’ન્તિ. કવાટા ન થકિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અગ્ગળવટ્ટિં કપિસીસકં સૂચિકં ઘટિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ન સક્કોન્તિ કવાટં અપાપુરિતું. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાળચ્છિદ્દં. તીણિ તાળાનિ – લોહતાળં, કટ્ઠતાળં, વિસાણતાળ’’ન્તિ. યેહિ [યેપિ (સી. સ્યા.)] તે ઉગ્ઘાટેત્વા પવિસન્તિ [વિસાણતાળં, યેહિ તે ઉગ્ઘાટેત્વા પવિસન્તીતિ (ક.)], વિહારા અગુત્તા હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યન્તકં સૂચિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા તિણચ્છદના હોન્તિ; સીતકાલે સીતા, ઉણ્હકાલે ઉણ્હા. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા અવાતપાનકા હોન્તિ અચક્ખુસ્સા દુગ્ગન્ધા. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તીણિ વાતપાનાનિ – વેદિકાવાતપાનં, જાલવાતપાનં, સલાકવાતપાન’’ન્તિ. વાતપાનન્તરિકાય કાળકાપિ વગ્ગુલિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વાતપાનચક્કલિક’’ન્તિ. ચક્કલિકન્તરિકાયપિ કાળકાપિ વગ્ગુલિયોપિ પવિસન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વાતપાનકવાટકં વાતપાનભિસિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ છમાયં સયન્તિ. ગત્તાનિપિ ચીવરાનિપિ પંસુકિતાનિ હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણસન્થારક’’ન્તિ. તિણસન્થારકો ઉન્દૂરેહિપિ ઉપચિકાહિપિ ખજ્જતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મિડ્ઢિ’’ન્તિ [મીઢન્તિ (સી.), મિઢિન્તિ (સ્યા.)]. મિડ્ઢિયા ગત્તાનિ દુક્ખા હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બિદલમઞ્ચક’’ન્તિ.

મઞ્ચપીઠાદિઅનુજાનનં

૨૯૭. તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સોસાનિકો મસારકો મઞ્ચો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મસારકં મઞ્ચ’’ન્તિ. મસારકં પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મસારકં પીઠ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સોસાનિકો બુન્દિકાબદ્ધો મઞ્ચો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બુન્દિકાબદ્ધં મઞ્ચ’’ન્તિ. બુન્દિકાબદ્ધં પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, બુન્દિકાબદ્ધં પીઠ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સોસાનિકો કુળીરપાદકો મઞ્ચો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કુળીરપાદકં મઞ્ચ’’ન્તિ. કુળીરપાદકં પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કુળીરપાદકં પીઠ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સોસાનિકો આહચ્ચપાદકો મઞ્ચો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં ઓરાચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આહચ્ચપાદકં મઞ્ચ’’ન્તિ. આહચ્ચપાદકં પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આહચ્ચપાદકં પીઠ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ આસન્દિકો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આસન્દિક’’ન્તિ. ઉચ્ચકો આસન્દિકો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચકમ્પિ આસન્દિક’’ન્તિ. સત્તઙ્ગો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સત્તઙ્ગ’’ન્તિ. ઉચ્ચકો સત્તઙ્ગો ઉપ્પન્નો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચકમ્પિ સત્તઙ્ગ’’ન્તિ. ભદ્દપીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભદ્દપીઠ’’ન્તિ. પીઠિકા ઉપ્પન્ના હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પીઠિક’’ન્તિ. એળકપાદકં પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એળકપાદકં પીઠ’’ન્તિ. આમલકવટ્ટિકં [આમલકવણ્ટિકં (સ્યા.)] પીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આમલકવટ્ટિકં પીઠ’’ન્તિ. ફલકં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ફલક’’ન્તિ. કોચ્છં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કોચ્છ’’ન્તિ. પલાલપીઠં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પલાલપીઠ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચે મઞ્ચે સયન્તિ. મનુસ્સા વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા પસ્સિત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચે મઞ્ચે સયિતબ્બં. યો સયેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ નીચે મઞ્ચે સયન્તો અહિના દટ્ઠો હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મઞ્ચપટિપાદક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ઉચ્ચે મઞ્ચપટિપાદકે ધારેન્તિ, સહ મઞ્ચપટિપાદકેહિ પવેધેન્તિ. મનુસ્સા વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા પસ્સિત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉચ્ચા મઞ્ચપટિપાદકા ધારેતબ્બા. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠઙ્ગુલપરમં મઞ્ચપટિપાદક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સુત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સુત્તં મઞ્ચં વેઠેતુ’’ન્તિ [વેતુન્તિ (સી.)]. અઙ્ગાનિ બહુસુત્તં પરિયાદિયન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા અટ્ઠપદકં વેઠેતુ’’ન્તિ. ચોળકં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચિમિલિકં કાતુ’’ન્તિ. તૂલિકા ઉપ્પન્ના હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિજટેત્વા બિબ્બોહનં [બિમ્બોહનં (સી. સ્યા. બિમ્બ + ઓહનં)] કાતું. તીણિ તૂલાનિ – રુક્ખતૂલં, લતાતૂલં, પોટકિતૂલ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ અદ્ધકાયિકાનિ [અડ્ઢકાયિકાનિ (ક.)] બિબ્બોહનાનિ ધારેન્તિ. મનુસ્સા વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા પસ્સિત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, અડ્ઢકાયિકાનિ બિબ્બોહનાનિ ધારેતબ્બાનિ. યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીસપ્પમાણં બિબ્બોહનં કાતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન રાજગહે ગિરગ્ગસમજ્જો હોતિ. મનુસ્સા મહામત્તાનં અત્થાય ભિસિયો પટિયાદેન્તિ – ઉણ્ણભિસિં, ચોળભિસિં, વાકભિસિં, તિણભિસિં, પણ્ણભિસિં. તે વીતિવત્તે સમજ્જે છવિં ઉપ્પાટેત્વા હરન્તિ. અદ્દસાસું ખો ભિક્ખૂ સમજ્જટ્ઠાને બહું ઉણ્ણમ્પિ ચોળકમ્પિ વાકમ્પિ તિણમ્પિ પણ્ણમ્પિ છટ્ટિતં. દિસ્વાન ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ભિસિયો – ઉણ્ણભિસિં, ચોળભિસિં, વાકભિસિં, તિણભિસિં, પણ્ણભિસિ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ સેનાસનપરિક્ખારિકં દુસ્સં ઉપ્પન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભિસિં ઓનન્ધિતુ’’ન્તિ [ઓનદ્ધિતું (સ્યા.)].

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ મઞ્ચભિસિં પીઠે સન્થરન્તિ, પીઠભિસિં મઞ્ચે સન્થરન્તિ. ભિસિયો પરિભિજ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓનદ્ધમઞ્ચં [ઓનદ્ધમઞ્ચં (ક.) એવમુપરિપિ] ઓનદ્ધપીઠ’’ન્તિ. ઉલ્લોકં અકરિત્વા સન્થરન્તિ, હેટ્ઠતો નિપતન્તિ [નિપટન્તિ (ક.), નિપ્ફટન્તિ (સી.), નિપ્પાટેન્તિ (સ્યા.)] …પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉલ્લોકં કરિત્વા સન્થરિત્વા ભિસિં ઓનન્ધિતુ’’ન્તિ. છવિં ઉપ્પાટેત્વા હરન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ફોસિતુ’’ન્તિ. હરન્તિયેવ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભત્તિકમ્મ’’ન્તિ. હરન્તિયેવ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, હત્થભત્તિકમ્મ’’ન્તિ. હરન્તિયેવ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, હત્થભત્તિ’’ન્તિ.

સેતવણ્ણાદિઅનુજાનનં

૨૯૮. તેન ખો પન સમયેન તિત્થિયાનં સેય્યાયો સેતવણ્ણા હોન્તિ, કાળવણ્ણકતા ભૂમિ, ગેરુકપરિકમ્મકતા ભિત્તિ. બહૂ મનુસ્સા સેય્યાપેક્ખકા ગચ્છન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારે સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ફરુસાય ભિત્તિયા સેતવણ્ણો ન નિપતતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, થુસપિણ્ડં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા સેતવણ્ણં નિપાતેતુ’’ન્તિ. સેતવણ્ણો અનિબન્ધનીયો હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સણ્હમત્તિકં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા સેતવણ્ણં નિપાતેતુ’’ન્તિ. સેતવણ્ણો અનિબન્ધનીયો હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇક્કાસં પિટ્ઠમદ્દ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ફરુસાય ભિત્તિયા ગેરુકા ન નિપતતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, થુસપિણ્ડં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા ગેરુકં નિપાતેતુ’’ન્તિ. ગેરુકા અનિબન્ધનીયા હોતિ …પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કુણ્ડકમત્તિકં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા ગેરુકં નિપાતેતુ’’ન્તિ. ગેરુકા અનિબન્ધનીયા હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સાસપકુટ્ટં સિત્થતેલક’’ન્તિ. અચ્ચુસ્સન્નં હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચોળકેન પચ્ચુદ્ધરિતુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ફરુસાય ભૂમિયા કાળવણ્ણો ન નિપતતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, થુસપિણ્ડં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા કાળવણ્ણં નિપાતેતુ’’ન્તિ. કાળવણ્ણો અનિબન્ધનીયો હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગણ્ડુમત્તિકં દત્વા પાણિકાય પટિબાહેત્વા કાળવણ્ણં નિપાતેતુ’’ન્તિ. કાળવણ્ણો અનિબન્ધનીયો હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇક્કાસં કસાવ’’ન્તિ.

પટિભાનચિત્તપટિક્ખેપં

૨૯૯. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ વિહારે પટિભાનચિત્તં કારાપેન્તિ – ઇત્થિરૂપકં પુરિસરૂપકં. મનુસ્સા વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તા પસ્સિત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ – સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘ન, ભિક્ખવે, પટિભાનચિત્તં કારાપેતબ્બં – ઇત્થિરૂપકં પુરિસરૂપકં. યો કારાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિક’’ન્તિ.

ઇટ્ઠકાચયાદિઅનુજાનનં

૩૦૦. તેન ખો પન સમયેન વિહારા નીચવત્થુકા હોન્તિ, ઉદકેન ઓત્થરિય્યન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચવત્થુકં કાતુ’’ન્તિ. ચયો પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચિનિતું તયો ચયે – ઇટ્ઠકાચયં, સિલાચયં, દારુચય’’ન્તિ. આરોહન્તા વિહઞ્ઞન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તયો સોપાને – ઇટ્ઠકાસોપાનં, સિલાસોપાનં, દારુસોપાન’’ન્તિ. આરોહન્તા પરિપતન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આલમ્બનબાહ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા આળકમન્દા હોન્તિ. ભિક્ખૂ હિરિયન્તિ નિપજ્જિતું. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિરોકરણિ’’ન્તિ. તિરોકરણિં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અડ્ઢકુટ્ટક’’ન્તિ. અડ્ઢકુટ્ટકા ઉપરિતો ઓલોકેન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તયો ગબ્ભે – સિવિકાગબ્ભં, નાળિકાગબ્ભં, હમ્મિયગબ્ભ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ખુદ્દકે વિહારે મજ્ઝે ગબ્ભં કરોન્તિ. ઉપચારો ન હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ખુદ્દકે વિહારે એકમન્તં ગબ્ભં કાતું, મહલ્લકે મજ્ઝે’’તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારસ્સ કુટ્ટપાદો જીરતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કુલઙ્કપાદક’’ન્તિ [કુળુઙ્કપાદકન્તિ (સી.)]. વિહારસ્સ કુટ્ટો ઓવસ્સતિ…પે…‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિત્તાણકિટિકં ઉદ્દસુધ’’ન્તિ [ઉદ્ધાસુધન્તિ (સ્યા.)].

તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો તિણચ્છદના અહિ ખન્ધે પતતિ. સો ભીતો વિસ્સરમકાસિ. ભિક્ખૂ ઉપધાવિત્વા તં ભિક્ખું એતદવોચું – ‘‘કિસ્સ ત્વં, આવુસો, વિસ્સરમકાસી’’તિ? અથ ખો સો ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસિ. ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિતાન’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ મઞ્ચપાદેપિ પીઠપાદેપિ થવિકાયો લગ્ગેન્તિ. ઉન્દૂરેહિપિ ઉપચિકાહિપિ ખજ્જન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભિત્તિખિલં નાગદન્તક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ મઞ્ચેપિ પીઠેપિ ચીવરં નિક્ખિપન્તિ. ચીવરં પરિભિજ્જિતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વિહારે ચીવરવંસં ચીવરરજ્જુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન વિહારા અનાળિન્દકા હોન્તિ અપ્પટિસ્સરણા. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આળિન્દં પઘનં પકુટ્ટં [પકુડ્ડં (સી.)] ઓસારક’’ન્તિ. આળિન્દા પાકટા હોન્તિ. ભિક્ખૂ હિરિયન્તિ નિપજ્જિતું…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સંસરણકિટિકં ઉગ્ઘાટનકિટિક’’ન્તિ.

ઉપટ્ઠાનસાલાઅનુજાનનં

૩૦૧. તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અજ્ઝોકાસે ભત્તવિસ્સગ્ગં કરોન્તા સીતેનપિ ઉણ્હેનપિ કિલમન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉપટ્ઠાનસાલ’’ન્તિ. ઉપટ્ઠાનસાલા નીચવત્થુકા હોતિ, ઉદકેન ઓત્થરિય્યતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચવત્થુકં કાતુ’’ન્તિ. ચયો પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચિનિતું તયો ચયે – ઇટ્ઠકાચયં, સિલાચયં, દારુચય’’ન્તિ. આરોહન્તા વિહઞ્ઞન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તયો સોપાને – ઇટ્ઠકાસોપાનં, સિલાસોપાનં, દારુસોપાન’’ન્તિ. આરોહન્તા પરિપતન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આલમ્બનબાહ’’ન્તિ. ઉપટ્ઠાનસાલાય તિણચુણ્ણં પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું – સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મં માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિકં ચીવરવંસં ચીવરરજ્જુ’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અજ્ઝોકાસે છમાય ચીવરં પત્થરન્તિ. ચીવરં પંસુકિતં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અજ્ઝોકાસે ચીવરવંસં ચીવરરજ્જુ’’ન્તિ. પાનીયં ઓતપ્પતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાનીયસાલં પાનીયમણ્ડપ’’ન્તિ. પાનીયસાલા નીચવત્થુકા હોતિ, ઉદકેન ઓત્થરિય્યતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચવત્થુકં કાતુ’’ન્તિ. ચયો પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચિનિતું તયો ચયે – ઇટ્ઠકાચયં, સિલાચયં, દારુચય’’ન્તિ. આરોહન્તા વિહઞ્ઞન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તયો સોપાને – ઇટ્ઠકાસોપાનં, સિલાસોપાનં, દારુસોપાન’’ન્તિ. આરોહન્તા પરિપતન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આલમ્બનબાહ’’ન્તિ. પાનીયસાલાય તિણચુણ્ણં પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું – સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મં માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિકં ચીવરવંસં ચીવરરજ્જુ’’ન્તિ. પાનીયભાજનં ન સંવિજ્જતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પાનીયસઙ્ખં પાનીયસરાવક’’ન્તિ.

પાકારાદિઅનુજાનનં

૩૦૨. તેન ખો પન સમયેન વિહારા અપરિક્ખિત્તા હોન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખિપિતું તયો પાકારે – ઇટ્ઠકાપાકારં, સિલાપાકારં, દારુપાકાર’’ન્તિ. કોટ્ઠકો ન હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કોટ્ઠક’’ન્તિ. કોટ્ઠકો નીચવત્થુકો હોતિ, ઉદકેન ઓત્થરિય્યતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચવત્થુકં કાતુ’’ન્તિ. કોટ્ઠકસ્સ કવાટં ન હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કવાટં પિટ્ઠસઙ્ઘાટં ઉદુક્ખલિકં ઉત્તરપાસકં અગ્ગળવટ્ટિં કપિસીસકં સૂચિકં ઘટિકં તાળચ્છિદ્દં આવિઞ્છનચ્છિદ્દં આવિઞ્છનરજ્જુ’’ન્તિ. કોટ્ઠકે તિણચુણ્ણં પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું – સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મં માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિક’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન પરિવેણં ચિક્ખલ્લં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મરુમ્બં ઉપકિરિતુ’’ન્તિ. ન પરિયાપુણન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પદરસિલં નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ. ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉદકનિદ્ધમન’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ પરિવેણે તહં તહં અગ્ગિટ્ઠાનં કરોન્તિ. પરિવેણં ઉક્લાપં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એકમન્તં અગ્ગિસાલં કાતુ’’ન્તિ. અગ્ગિસાલા નીચવત્થુકા હોતિ, ઉદકેન ઓત્થરિય્યતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્ચવત્થુકં કાતુ’’ન્તિ. ચયો પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચિનિતું તયો ચયે – ઇટ્ઠકાચયં, સિલાચયં, દારુચય’’ન્તિ. આરોહન્તા વિહઞ્ઞન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તયો સોપાને – ઇટ્ઠકાસોપાનં, સિલાસોપાનં, દારુસોપાન’’ન્તિ. આરોહન્તા પરિપતન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આલમ્બનબાહ’’ન્તિ. અગ્ગિસાલાય કવાટં ન હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કવાટં પિટ્ઠસઙ્ઘાટં ઉદુક્ખલિકં ઉત્તરપાસકં અગ્ગળવટ્ટિં કપિસીસકં સૂચિકં ઘટિકં તાળચ્છિદ્દં આવિઞ્છનચ્છિદ્દં આવિઞ્છનરજ્જુ’’ન્તિ. અગ્ગિસાલાય તિણચુણ્ણં પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું – સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મં માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિકં ચીવરવંસં ચીવરરજ્જુ’’ન્તિ.

આરામપરિક્ખેપઅનુજાનનં

૩૦૩. તેન ખો પન સમયેન આરામો અપરિક્ખિત્તો હોતિ. અજકાપિ પસુકાપિ ઉપરોપે વિહેઠેન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખિપિતું તયો વાટે – વેળુવાટં, કણ્ડકવાટં [વટે વેળુવટં કણ્ડકવટં (સ્યા.)], પરિખ’’ન્તિ. કોટ્ઠકો ન હોતિ. તથેવ અજકાપિ પસુકાપિ ઉપરોપે વિહેઠેન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કોટ્ઠકં અપેસિં યમકકવાટં તોરણં પલિઘ’’ન્તિ. કોટ્ઠકે તિણચુણ્ણં પરિપતતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઓગુમ્ફેત્વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું – સેતવણ્ણં કાળવણ્ણં ગેરુકપરિકમ્મં માલાકમ્મં લતાકમ્મં મકરદન્તકં પઞ્ચપટિક’’ન્તિ. આરામો ચિક્ખલ્લો હોતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મરુમ્બં ઉપકિરિતુ’’ન્તિ. ન પરિયાપુણન્તિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પદરસિલં નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ. ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ…પે… ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉદકનિદ્ધમન’’ન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો સઙ્ઘસ્સ અત્થાય સુધામત્તિકાલેપનં પાસાદં કારેતુકામો હોતિ. અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘કિં નુ ખો ભગવતા છદનં અનુઞ્ઞાતં, કિં અનનુઞ્ઞાત’’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ છદનાનિ – ઇટ્ઠકાછદનં, સિલાછદનં, સુધાછદનં, તિણચ્છદનં, પણ્ણચ્છદન’’ન્તિ.

પઠમભાણવારો નિટ્ઠિતો.