૧૩. તેવિજ્જસુત્તવણ્ણના

૫૧૮. એવં લોહિચ્ચસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ તેવિજ્જસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, લોહિચ્ચસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ તેવિજ્જસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… કોસલેસૂતિ તેવિજ્જસુત્ત’’ન્તિ આહ. નામન્તિ નામમત્તં. દિસાવાચીસદ્દતો પયુજ્જમાનો એનસદ્દો અદુરત્થે ઇચ્છિતો, તપ્પયોગેન ચ પઞ્ચમિયત્થે સામિવચનં, તસ્મા ‘‘ઉત્તરેના’’તિ પદેન અદૂરત્થજોતનં, પઞ્ચમિયત્થે ચ સામિવચનં દસ્સેતું ‘‘મનસાકટતો અવિદૂરે ઉત્તરપસ્સે’’તિ વુત્તં. ‘‘દિસાવાચીસદ્દતો પઞ્ચમીવચનસ્સ અદૂરત્થજોતનતો અદૂરત્થં દસ્સેતું એનસદ્દેન એવં વુત્ત’’ન્તિ કેચિ, સત્તમિયત્થે ચેતં તતિયાવચનં ‘‘પુબ્બેન ગામં રમણીય’’ન્તિઆદીસુ વિય. ‘‘અક્ખરચિન્તકા પન એન-સદ્દયોગે અવધિવાચિનિ પદે ઉપયોગવચનં ઇચ્છન્તિ, અત્થો પન સામિવસેનેવ ઇચ્છિતો, તસ્મા ઇધ સામિવચનવસેનેવ વુત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૫૧૮) અયં આચરિયમતિ. તરુણઅમ્બરુક્ખસણ્ડેતિ તરુણમ્બરુક્ખસમૂહે. રુક્ખસમુદાયસ્સ હિ વનસમઞ્ઞા.

૫૧૯. કુલચારિત્તાદિસમ્પત્તિયાતિ એત્થ આદિસદ્દેન મન્તજ્ઝેનાભિરૂપતાદિસમ્પત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં દેસે, કુલે વા. તે નિવાસટ્ઠાનેન વિસેસેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. મન્તસજ્ઝાયકરણત્થન્તિ આથબ્બણમન્તાનં સજ્ઝાયકરણત્થં. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞેસં બહૂનં પવેસનં નિવારેત્વા’’તિ. નદીતીરેતિ અચિરવતિયા નદિયા તીરે.

મગ્ગામગ્ગકથાવણ્ણના

૫૨૦. જઙ્ઘચારન્તિ ચઙ્કમેન, ઇતો ચિતો ચ વિચરણં. સો હિ જઙ્ઘાસુ કિલમથવિનોદનત્થં ચરણતો ‘‘જઙ્ઘવિહારો, જઙ્ઘચારો’’તિ ચ વુત્તો. તેનાહ પાળિયં ‘‘અનુચઙ્કમન્તાનં અનુવિચરન્તાન’’ન્તિ. ચુણ્ણમત્તિકાદિ ન્હાનીયસમ્ભારો. તેન વુત્તન્તિ ઉભોસુપિ અનુચઙ્કમનાનુવિચરણાનં લબ્ભનતો એવં વુત્તં. મગ્ગો ચેત્થ બ્રહ્મલોકગમનૂપાયપટિપદાભૂતો ઉજુમગ્ગો. ઇચ્છિતટ્ઠાનં ઉજુકં મગ્ગતિ ઉપગચ્છતિ એતેનાતિ હિ મગ્ગો, તદઞ્ઞો અમગ્ગો, અ-સદ્દો વા વુદ્ધિઅત્થો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘કતમં નુ ખો’’તિઆદિના મગ્ગમેવ દસ્સેતિ. પટિપદન્તિ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપટિપદં.

અઞ્જસાયનોતિ ઉજુમગ્ગસ્સ વેવચનં પરિયાયદ્વયસ્સ અતિરેકત્થદીપનતો યથા ‘‘પદટ્ઠાન’’ન્તિ. દુતિયવિકપ્પે અઞ્જસસદ્દો ઉજુકપરિયાયો. નિય્યાતીતિ નિય્યાનિયો, સો એવ નિય્યાનિકોતિ દસ્સેતિ ‘‘નિય્યાયન્તો’’તિ ઇમિના. નિય્યાનિકો નિય્યાતીતિ ચ એકન્તનિય્યાનં વુત્તં, ગચ્છન્તો હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. કસ્મા મગ્ગો ‘‘નિય્યાતી’’તિ વુત્તો, નન્વેસ ગમને અબ્યાપારોતિ? સચ્ચં. યસ્મા પનસ્સ નિય્યાતુ-પુગ્ગલવસેન નિય્યાનભાવો લબ્ભતિ, તસ્મા નિય્યાયન્તપુગ્ગલસ્સ યોનિસો પટિપજ્જનવસેન નિય્યાયન્તો મગ્ગો ‘‘નિય્યાતી’’તિ વુત્તો. કરોતીતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદેતિ. તથા ઉપ્પાદેન્તોયેવ હિ તં પટિપજ્જતિ નામ. સહ બ્યેતિ વત્તતીતિ સહબ્યો, સહવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતાતિ વુત્તં ‘‘સહભાવાયા’’તિ. સહભાવોતિ ચ સલોકતા, સમીપતા વા વેદિતબ્બા. તથા ચાહ ‘‘એકટ્ઠાને પાતુભાવાયા’’તિ. સકમેવાતિ અત્તનો આચરિયેન પોક્ખરસાતિના કથિતમેવ. થોમેત્વાતિ ‘‘અયમેવ ઉજુમગ્ગો અયમઞ્જસાયનો’’તિઆદિના પસંસિત્વા. તથા પગ્ગણ્હિત્વા. ભારદ્વાજોપિ સકમેવ અત્તનો આચરિયેન તારુક્ખેન કથિતમેવ આચરિયવાદં થોમેત્વા પગ્ગણ્હિત્વા વિચરતીતિ યોજના. તેન વુત્તન્તિ યથા તથા વા અભિનિવિટ્ઠભાવેન પાળિયં વુત્તં.

૫૨૧-૫૨૨. અનિય્યાનિકાવાતિ અપ્પાટિહારિકાવ, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વાદે દોસં દસ્સેત્વા અવિપરીતત્થદસ્સનત્થં ઉત્તરરહિતા એવાતિ અત્થો. તુલન્તિ માનપત્થતુલં. અઞ્ઞમઞ્ઞવાદસ્સ આદિતોવ વિરુદ્ધગ્ગહણં વિગ્ગહો, સ્વેવ વિવદનવસેન અપરાપરં ઉપ્પન્નો વિવાદોતિ આહ ‘‘પુબ્બુપ્પત્તિકો’’તિઆદિ. દુવિધોપિ એસોતિ વિગ્ગહો, વિવાદોતિ દ્વિધા વુત્તોપિ એસો વિરોધો. નાનાઆચરિયાનં વાદતોતિ નાનારુચિકાનં આચરિયાનં વાદભાવતો. નાનાવાદો નાનાવિધો વાદોતિ કત્વા, અધુના પન ‘‘નાનાઆચરિયાનં વાદો નાનાવાદો’’તિ પાઠો.

૫૨૩. એકસ્સાપીતિ તુમ્હેસુ દ્વીસુ એકસ્સાપિ. એકસ્મિન્તિ સકવાદપરવાદેસુ એકસ્મિમ્પિ. સંસયો નત્થીતિ ‘‘મગ્ગો નુ ખો, ન મગ્ગો’’તિ વિચિકિચ્છા નત્થિ, અઞ્જસાનઞ્જસાભાવે પન સંસયો. તેન વુત્તં ‘‘એસ કિરા’’તિઆદિ એવં સતીતિ યદિ સબ્બત્થ મગ્ગસઞ્ઞિનો, એવં સતિ ‘‘કિસ્મિં વો વિગ્ગહો’’તિ ભગવા પુચ્છતિ. ઇતિસદ્દેન ચેત્થ આદ્યત્થેન વિવાદો, નાનાવાદો ચ સઙ્ગહિતો.

૫૨૪. ‘‘ઇચ્છિતટ્ઠાનં ઉજુકં મગ્ગતિ ઉપગચ્છતિ એતેનાતિ મગ્ગો, ઉજુમગ્ગો. તદઞ્ઞો અમગ્ગો, અ-સદ્દો વા વુદ્ધિઅત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ હેટ્ઠા વુત્તોવાયમત્થો. અનુજુમગ્ગેતિ એત્થાપિ અ-સદ્દો વુદ્ધિઅત્થો ચ યુજ્જતિ. તમેવ વત્થુન્તિ સબ્બેસમ્પિ બ્રાહ્મણાનં મગ્ગસ્સ મગ્ગભાવસઙ્ખાતં, સકમગ્ગસ્સ ઉજુમગ્ગભાવસઙ્ખાતઞ્ચ વત્થું. સબ્બે તેતિ સબ્બે તે નાનાઆચરિયેહિ વુત્તમગ્ગા, યે પાળિયં ‘‘અદ્ધરિયા બ્રાહ્મણા’’તિઆદિના વુત્તા. અયમેત્થ પાળિઅત્થો – અદ્ધરો નામ યઞ્ઞવિસેસો, તદુપયોગિભાવતો અદ્ધરિયાનિ વુચ્ચન્તિ યજૂનિ, તાનિ સજ્ઝાયન્તીતિ અદ્ધરિયા, યજુવેદિનો. તિત્તિરિના નામ ઇસિના કતા મન્તાતિ તિત્તિરા, તે સજ્ઝાયન્તીતિ તિત્તિરિયા, યજુવેદિનો એવ. યજુવેદસાખા હેસા, યદિદં તિત્તિરન્તિ. છન્દો વુચ્ચતિ વિસેસતો સામવેદો, તં સરેન કાયન્તીતિ છન્દોકા, સામવેદિનો. ‘‘છન્દોગા’’તિપિ તતિયક્ખરેન પઠન્તિ, સો એવત્થો. બહવો ઇરિયો થોમના એત્થાતિ બવ્હારિ, ઇરુવેદો, તં અધીયન્તીતિ બવ્હારિજ્ઝા.

બહૂનીતિ એત્થાયં ઉપમાસંસન્દના – યથા તે નાનામગ્ગા એકંસતો તસ્સ ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા પવેસાય હોન્તિ, એવં બ્રાહ્મણેહિ પઞ્ઞાપિયમાનાપિ નાનામગ્ગા એકંસતો બ્રહ્મલોકૂપગમનાય બ્રહ્મુના સહબ્યતાય હોન્તીતિ.

૫૨૫. પટિજાનિત્વા પચ્છા નિગ્ગય્હમાના અવજાનન્તીતિ પુબ્બે નિદ્દોસતં સલ્લક્ખમાના પટિજાનિત્વા પચ્છા સદોસભાવેન નિગ્ગય્હમાના ‘‘નેતં મમ વચન’’ન્તિ અવજાનન્તિ, ન પટિજાનન્તીતિ અત્થો.

૫૨૭-૫૨૯. તે તેવિજ્જાતિ તેવિજ્જકા તે બ્રાહ્મણા. એવસદ્દેન ઞાપિતો અત્થો ઇધ નત્થીતિ વ-કારો ગહિતો, સો ચ અનત્થકોવાતિ દસ્સેતિ ‘‘આગમસન્ધિમત્ત’’ન્તિ ઇમિના, વણ્ણાગમેન પદન્તરસન્ધિમત્તં કતન્તિ અત્થો. અન્ધપવેણીતિ અન્ધપન્તિ. ‘‘પણ્ણાસસટ્ઠિ અન્ધા’’તિ ઇદં તસ્સા અન્ધપવેણિયા મહતો ગચ્છગુમ્બસ્સ અનુપરિગમનયોગ્યતાદસ્સનં. એવઞ્હિ તે ‘‘સુચિરં વેલં મયં મગ્ગં ગચ્છામા’’તિ સઞ્ઞિનો હોન્તિ. અન્ધાનં પરમ્પરસંસત્તવચનેન યટ્ઠિગાહકવિરહતા દસ્સિતાતિ વુત્તં ‘‘યટ્ઠિગાહકેના’’તિઆદિ. તદુદાહરણં દસ્સેન્તેન ‘‘એકો કિરા’’તિઆદિ આરદ્ધં. અનુપરિગન્ત્વાતિ કઞ્ચિ કાલં અનુક્કમેન સમન્તતો ગન્ત્વા. કચ્છન્તિ કચ્છબન્ધદુસ્સકણ્ણં. ‘‘કચ્છં બન્ધન્તી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૮૦; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૩૪.૪૨) વિય હિ કચ્છસદ્દો નિબ્બસનવિસેસપરિયાયો. અપિચ કચ્છન્તિ ઉપકચ્છકટ્ઠાનં. ‘‘સમ્બાધો નામ ઉભો ઉપકચ્છકા મુત્તકરણ’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૮૦૦) વિય હિ કાયેકદેસવાચકો કચ્છસદ્દો. ચક્ખુમાતિ યટ્ઠિગાહકં વદતિ. ‘‘પુરિમો’’તિઆદિ યથાવુત્તક્કમેન વેદિતબ્બો. નામકઞ્ઞેવાતિ અત્થાભાવતો નામમત્તમેવ, તં પન ભાસિતં તેહિ સારસઞ્ઞિતમ્પિ નામમત્તતાય અસારભાવતો નિહીનમેવાતિ અત્થમત્તં દસ્સેતિ ‘‘લામકંયેવા’’તિ ઇમિના.

૫૩૦. યોતિ બ્રહ્મલોકો. યતોતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં. સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવતિટ્ઠનતો વિસેસપરામસનં દસ્સેતું ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ વુત્તં. ‘‘ઉગ્ગમનકાલે’’તિઆદિના પકરણાધિગતમાહ. આયાચન્તીતિ ઉગ્ગમનં પત્થેન્તિ. કસ્મા? લોકસ્સ બહુકારભાવતો. તથા થોમનાદીસુ. સોમ્મોતિ સીતલો. અયં કિર બ્રાહ્મણાનં લદ્ધિ ‘‘પુબ્બેબ્રાહ્મણાનમાયાચનાય ચન્દિમસૂરિયા’ગન્ત્વા લોકે ઓભાસં કરોન્તી’’તિ.

૫૩૨. ઇધ પન કિં વત્તબ્બન્તિ ઇમસ્મિં પન અપ્પચ્ચક્ખભૂતસ્સ બ્રહ્મુનો સહબ્યતાય મગ્ગદેસને તેવિજ્જાનં બ્રાહ્મણાનં કિં વત્તબ્બં અત્થિ, યે પચ્ચક્ખભૂતાનમ્પિ ચન્દિમસૂરિયાનં સહબ્યતાય મગ્ગં દેસેતું ન સક્કોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યત્થા’’તિ ઇમિના ‘‘ઇધા’’તિ વુત્તમેવત્થં પચ્ચામસતિ.

અચિરવતીનદીઉપમાકથાવણ્ણના

૫૪૨. સમભરિતાતિ સમ્પુણ્ણા. તતો એવ કાકપેય્યા. પારાતિ પારિમતીર, આલપનમેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘અમ્ભો’’તિ વુત્તં. અપારન્તિ ઓરિમતીરં. એહીતિ આગચ્છાહિ. વતાતિ એકંસેન. અથ ગમિસ્સસિ, એવં સતિ એહીતિ યોજના. ‘‘અત્થિમે’’તિઆદિ અવ્હાનકારણં.

૫૪૪. પઞ્ચસીલ…પે… વેદિતબ્બા યમનિયમાદિબ્રાહ્મણધમ્માનં તદન્તોગધભાવતો. તબ્બિપરીતાતિ પઞ્ચસીલાદિવિપરીતા પઞ્ચવેરાદયો. ઇન્દન્તિ ઇન્દનામકં દેવપુત્તં, સક્કં વા. ‘‘અચિરવતિયા તીરે નિસિન્નો’’તિ ઇમિના યસ્સા તીરે નિસિન્નો, તદેવ ઉપમં કત્વા આહરતિ ધમ્મરાજા ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તાતિ દસ્સેતિ. ‘‘પુનપી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પી’’તિ વચનં ઇતરાયપિ નદીઉપમાય સઙ્ગણ્હનત્થં.

૫૪૬. કામયિતબ્બટ્ઠેનાતિ કામનીયભાવેન. બન્ધનટ્ઠેનાતિ કામયિતબ્બતો સત્તાનં ચિત્તસ્સ આબન્ધનભાવેન. કામઞ્ચાયં ગુણસદ્દો અત્થન્તરેસુપિ દિટ્ઠપયોગો, તેસં પનેત્થ અસમ્ભવતો પારિસેસઞાયેન બન્ધનટ્ઠોયેવ યુત્તોતિ દસ્સેતું અયમત્થુદ્ધારો આરદ્ધો. અહતાનન્તિ અધોતાનં અભિનવાનં. એત્થાતિ ખન્ધકપાળિપદે પટલટ્ઠોતિ પટલસદ્દસ્સ, પટલસઙ્ખાતો વા અત્થો. ગુણટ્ઠોતિ ગુણસદ્દસ્સ અત્થો નામ. એસ નયો સેસેસુપિ. અચ્ચેન્તીતિ અતિક્કમ્મ પવત્તન્તિ. એત્થાતિ સોમનસ્સજાતકપાળિપદે. દક્ખિણાતિ તિરચ્છાનગતે દાનચેતના. એત્થાતિ દક્ખિણવિભઙ્ગસુત્તપદે (મ. નિ. ૩.૩૭૯) માલાગુણેતિ માલાદામે. એત્થાતિ સતિપટ્ઠાન- (દી. નિ. ૨.૩૭૮; મ. નિ. ૧.૧૦૯) ધમ્મપદપાળિપદેસુ, (ધ. પ. ૫૩) નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં કોટ્ઠાસાપધાનસીલાદિસુક્કાદિસમ્પદાજિયાસુપિ પવત્તનતો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘ગુણો પટલરાસાનિસંસે કોટ્ઠાસબન્ધને;

સીલસુક્કાદ્યપધાને, સમ્પદાય જિયાય ચા’’તિ.

એસેવાતિ બન્ધનટ્ઠો એવ. ન હિ રૂપાદીનં કામેતબ્બભાવે વુચ્ચમાને પટલટ્ઠો યુજ્જતિ તથા કામેતબ્બતાય અનધિપ્પેતત્તા. રાસટ્ઠાદીસુપિ એસેવ નયો. પારિસેસતો પન બન્ધનટ્ઠોવ યુજ્જતિ. યદગ્ગેન હિ નેસં કામેતબ્બતા, તદગ્ગેન બન્ધનભાવોતિ.

કોટ્ઠાસટ્ઠોપિ ચેત્થ યુજ્જતેવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાદિકોટ્ઠાસભાવેન નેસં કામેતબ્બતો. કોટ્ઠાસે ચ ગુણસદ્દો દિસ્સતિ ‘‘દિગુણં વડ્ઢેતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ વિય.

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬) –

આદીસુ પન સમ્પદાટ્ઠો ગુણસદ્દો, સોપિ ઇધ ન યુજ્જતીતિ અનુદ્ધટો.

દસ્સનમેવ ઇધ વિજાનનન્તિ આહ ‘‘પસ્સિતબ્બા’’તિ. ‘‘સોતવિઞ્ઞાણેન સોતબ્બા’’તિઆદિઅત્થં ‘‘એતેનુપાયેના’’તિ અતિદિસતિ. ગવેસિતાપિ ‘‘ઇટ્ઠા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તે ઇધ નાધિપ્પેતાતિ દસ્સેતું ‘‘પરિયિટ્ઠા વા હોન્તુ મા વા’’તિ વુત્તં. ઇચ્છિતા એવ હિ ઇધ ઇટ્ઠા, તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણભૂતા’’તિ, સુખારમ્મણભૂતાતિ અત્થો. કામનીયાતિ કામેતબ્બા. ઇટ્ઠભાવેન મનં અપ્પયન્તિ વડ્ઢેન્તીતિ મનાપા. પિયજાતિકાતિ પિયસભાવા. આરમ્મણં કત્વાતિ અત્તાનમારમ્મણં કત્વા. કમ્મભૂતે આરમ્મણે સતિ રાગો ઉપ્પજ્જતીતિ તં કારણભાવેન નિદસ્સેન્તો ‘‘રાગુપ્પત્તિકારણભૂતા’’તિ આહ.

ગેધેનાતિ લોભેન. અભિભૂતા હુત્વા પઞ્ચ કામગુણે પરિભુઞ્જન્તીતિ યોજના. મુચ્છાકારન્તિ મોહનાકારં. અધિઓસન્નાતિ અધિગય્હ અજ્ઝોસાય અવસન્ના. તેન વુત્તં ‘‘ઓગાળ્હા’’તિ. સાનન્તિ અવસાનં. પરિનિટ્ઠાનપ્પત્તાતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનવસેન પરિનિટ્ઠાનં ઉય્યાતા. આદીનવન્તિ કામપરિભોગે સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ દોસં અપસ્સન્તા. ઘાસચ્છાદનાદિસમ્ભોગનિમિત્તસંકિલેસતો નિસ્સરન્તિ અપગચ્છન્તિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, યોનિસો પચ્ચવેક્ખિત્વા તેસં પરિભોગપઞ્ઞા. તદભાવતો અનિસ્સરણપઞ્ઞાતિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદમેત્થા’’તિઆદિમાહ. પચ્ચવેક્ખણપરિભોગવિરહિતાતિ યથાવુત્તપચ્ચવેક્ખણઞાણેન પરિભોગતો વિરહિતા.

૫૪૮-૯. આવરન્તીતિ કુસલધમ્મુપ્પત્તિં આદિતો વારેન્તિ. નિવારેન્તીતિ નિરવસેસતો વારયન્તિ. ઓનન્ધન્તીતિ ઓગાહન્તા વિય છાદેન્તિ. પરિયોનન્ધન્તીતિ સબ્બસો છાદેન્તિ. આવરણાદીનં વસેનાતિ યથાવુત્તાનં આવરણાદિઅત્થાનં વસેન. તે હિ આસેવનબલવતાય પુરિમપુરિમેહિ પચ્છિમપચ્છિમા દળ્હતરતમાદિભાવપ્પત્તા.

સંસન્દનકથાવણ્ણના

૫૫૦. ઇત્થિપરિગ્ગહે સતિ પુરિસસ્સ પઞ્ચકામગુણપરિગ્ગહો પરિપુણ્ણો એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઇત્થિપરિગ્ગહેન સપરિગ્ગહો’’તિ. ‘‘ઇત્થિપરિગ્ગહેન અપરિગ્ગહો’’તિ ચ ઇદં તેવિજ્જબ્રાહ્મણેસુ દિસ્સમાનપરિગ્ગહાનં દુટ્ઠુલ્લતમપરિગ્ગહાભાવદસ્સનં. એવં ભૂતાનં તેવિજ્જાનં બ્રાહ્મણાનં કા બ્રહ્મુના સંસન્દના, બ્રહ્મા પન સબ્બેન સબ્બં અપરિગ્ગહોતિ. વેરચિત્તેન અવેરો, કુતો એતસ્સ વેરપયોગોતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતેનાતિ ચિત્તુપ્પાદગેલઞ્ઞસઞ્ઞિતેન, ઇમિના તસ્સ રૂપકાયગેલઞ્ઞભાવો વુત્તો હોતિ. બ્યાપજ્ઝેનાતિ દુક્ખેન. ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાદીહીતિ એત્થ આદિસદ્દેન તદેકટ્ઠા સંકિલેસધમ્મા સઙ્ગય્હન્તિ. અતોયેવેત્થ ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચાભાવતો’’તિ તદુભયાભાવમત્તહેતુવચનં સમત્થિતં હોતિ. અપ્પટિપત્તિહેતુભૂતાય વિચિકિચ્છાય સતિ ન કદાચિ ચિત્તં પુરિસસ્સ વસે વત્તતિ, પહીનાય પન તાય સિયા ચિત્તસ્સ પુરિસવસે વત્તનન્તિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છાયા’’તિઆદિ. ચિત્તગતિકાતિ ચિત્તવસિકા. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તસ્સ વસે વત્તન્તી’’તિ. ન તાદિસોતિ બ્રાહ્મણા વિય ન ચિત્તવસિકો હોતિ, અથ ખો વસીભૂતઝાનાભિઞ્ઞતાય ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેતીતિ વસવત્તી.

૫૫૨. બ્રહ્મલોકમગ્ગેતિ બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગે પટિપજ્જિતબ્બે, પઞ્ઞાપેતબ્બે વા, તં પઞ્ઞપેન્તાતિ અધિપ્પાયો. ઉપગન્ત્વાતિ મિચ્છાપટિપત્તિયા ઉપસઙ્કમિત્વા, પટિજાનિત્વા વા. સમતલન્તિ સઞ્ઞાયાતિ મત્થકે એકઙ્ગુલં વા ઉપડ્ઢઙ્ગુલં વા સુક્ખતાય સમતલન્તિ સઞ્ઞાય. પઙ્કં ઓતિણ્ણા વિયાતિ અનેકપોરિસં મહાપઙ્કં ઓતિણ્ણા વિય. અનુપ્પવિસન્તીતિ અપાયમગ્ગં બ્રહ્મલોકમગ્ગસઞ્ઞાય ઓગાહન્તિ. તતો એવ સંસીદિત્વા વિસાદં પાપુણન્તિ. એવન્તિ ‘‘સમતલ’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેન. સંસીદિત્વાતિ નિમુજ્જિત્વા. મરીચિકાયાતિ મિગતણ્હિકાય કત્તુભૂતાય. વઞ્ચેત્વાતિ નદીસદિસં પકાસનેન વઞ્ચેત્વા. વાયમાનાતિ વાયમમાના, અયમેવ વા પાઠો. સુક્ખતરણં મઞ્ઞે તરન્તીતિ સુક્ખનદીતરણં તરન્તિ મઞ્ઞે. અભિન્નેપિ ભેદવચનમેતં. તસ્માતિ યસ્મા તેવિજ્જા અમગ્ગમેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ ઉપગન્ત્વા સંસીદન્તિ, તસ્મા. યથા તેતિ તે ‘‘સમતલ’’ન્તિ સઞ્ઞાય પઙ્કં ઓતિણ્ણા સત્તા હત્થપાદાદીનં સંભઞ્જનં પરિભઞ્જનં પાપુણન્તિ યથા. ઇધેવ ચાતિ ઇમસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે. સુખં વા સાતં વા ન લભન્તીતિ ઝાનસુખં વા વિપસ્સનાસાતં વા ન લભન્તિ, કુતો મગ્ગસુખં વા નિબ્બાનસાતં વાતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગદીપકન્તિ ‘‘મગ્ગદીપક’’ મિચ્ચેવ તેહિ અભિમતં. તેવિજ્જકન્તિ તેવિજ્જત્થઞાપકં. પાવચનન્તિ પકટ્ઠવચનસમ્મતં પાઠં. તેવિજ્જાનં બ્રાહ્મણાનન્તિ સમ્બન્ધે સામિવચનં. ઇરિણન્તિ અરઞ્ઞાનિયા ઇદં અધિવચનન્તિ આહ ‘‘અગામકં મહારઞ્ઞ’’ન્તિ. અનુપભોગરુક્ખેહીતિ મિગરુરુઆદીનમ્પિ અનુપભોગારહેહિ કિં પક્કાદિવિસરુક્ખેહિ. યત્થાતિ યસ્મિં વને. પરિવત્તિતુમ્પિ ન સક્કા હોન્તિ મહાકણ્ટકગચ્છગહનતાય. ઞાતીનં બ્યસનં વિનાસો ઞાતિબ્યસનં. એવં ભોગસીલબ્યસનેસુપિ. રોગો એવ બ્યસતિ વિબાધતીતિ રોગબ્યસનં. એવં દિટ્ઠિબ્યસનેપિ.

૫૫૪. નનુ જાતસદ્દેનેવ અયમત્થો સિદ્ધોતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘યો હી’’તિઆદિના. જાતો હુત્વા સંવડ્ઢિતો જાતસંવડ્ઢોતિ આચરિયેન (દી. નિ. ટી. ૧.૫૫૪) વુત્તં, જાતો ચ સો સંવડ્ઢો ચાતિ જાતસંવડ્ઢોતિ પન યુજ્જતિ વિસેસનપરનિપાતત્તા. ન સબ્બસો પચ્ચક્ખા હોન્તિ પરિચયાભાવતો. ચિરનિક્ખન્તોતિ નિક્ખન્તો હુત્વા ચિરકાલો. ચિરં નિક્ખન્તસ્સ અસ્સાતિ હિ ચિરનિક્ખન્તો. ‘‘જાતસંવડ્ઢો’’તિ પદદ્વયેન અત્થસ્સ પરિપુણ્ણાભાવતો ‘‘તમેન’’ન્તિ કમ્મપદં ‘‘તાવદેવ અવસટ’’ન્તિ પુન વિસેસેતીતિ વુત્તં હોતિ. દન્ધાયિતત્તન્તિ વિસ્સજ્જને મન્દત્તં સણિકવુત્તિ, તં પન સંસયવસેન ચિરાયનં નામ હોતીતિ આહ ‘‘કઙ્ખાવસેન ચિરાયિતત્ત’’ન્તિ. વિત્થાયિતત્તન્તિ સારજ્જિતત્તં. અટ્ઠકથાયં પન વિત્થાયિતત્તં નામ થમ્ભિતત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘થદ્ધભાવગ્ગહણ’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પટિહતભાવં દસ્સેતિ તસ્સેવ અનાવરણઞાણભાવતો. નન્વેતમ્પિ અન્તરાયપટિહતં સિયાતિ આસઙ્કં પરિહરતિ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિના. મારાવટ્ટનાદિવસેનાતિ એત્થ ચક્ખુમોહમુચ્છાકાલાદિ સઙ્ગય્હતિ. ન સક્કા તસ્સ કેનચિ અન્તરાયો કાતું ચતૂસુ અનન્તરાયિકધમ્મેસુ પરિયાપન્નભાવતો.

૫૫૫. ઉઇચ્ચુપસગ્ગયોગે લુમ્પસદ્દો, લુપિસદ્દો વા ઉદ્ધરણત્થો હોતીતિ વુત્તં ‘‘ઉદ્ધરતૂ’’તિ. ઉપસગ્ગવિસેસેન હિ ધાતુસદ્દા અત્થવિસેસવુત્તિનો હોન્તિ યથા ‘‘આદાન’’ન્તિ. પજાસદ્દો પકરણાધિગતત્તા દારકવિસયોતિ આહ ‘‘બ્રાહ્મણદારક’’ન્તિ.

બ્રહ્મલોકમગ્ગદેસનાવણ્ણના

૫૫૬-૭. ‘‘અપુબ્બન્તિ ઇમિના સંવણ્ણેતબ્બતાકારણં દીપેતિ. યસ્સ અતિસયેન બલં અત્થિ, સો બલવાતિ વુત્તં ‘‘બલસમ્પન્નો’’તિ. સઙ્ખં ધમેતીતિ સઙ્ખધમકો, સઙ્ખં ધમયિત્વા તતો સદ્દપવત્તકો. ‘‘બલવા’’તિઆદિવિસેસનં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘દુબ્બલો હી’’તિઆદિ. બલવતો પન સઙ્ખસદ્દોતિ સમ્બન્ધો. અપ્પનાવ વટ્ટતિ પટિપક્ખતો સમ્મદેવ ચેતસો વિમુત્તિભાવતો, તસ્મા એવં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

પમાણકતં કમ્મં નામ કામાવચરં વુચ્ચતિ પમાણકરાનં સંકિલેસધમ્માનં અવિક્ખમ્ભનતો. તથા હિ તં બ્રહ્મવિહારપુબ્બભાગભૂતં પમાણં અતિક્કમિત્વા ઓદિસ્સકાનોદિસ્સકદિસાફરણવસેન વડ્ઢેતું ન સક્કા. વુત્તવિપરિયાયતો પન રૂપારૂપાવચરં અપ્પમાણકતં કમ્મં નામ. તેનાહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ અરૂપાવચરે ઓદિસ્સકાનોદિસ્સકવસેન ફરણં ન લબ્ભતિ, તથા દિસાફરણઞ્ચ. કેચિ પન ‘‘તં આગમનવસેન લબ્ભતી’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તં. ન હિ બ્રહ્મવિહારનિસ્સન્દો આરુપ્પં, અથ ખો કસિણનિસ્સન્દો, તસ્મા યં સુભાવિતં વસીભાવં પાપિતં આરુપ્પં, તં અપ્પમાણકતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘યં વા સાતિસયં બ્રહ્મવિહારભાવનાય અભિસઙ્ખતેન સન્તાનેન નિબ્બત્તિતં, યઞ્ચ બ્રહ્મવિહારસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય સમાપન્નં અરૂપાવચરજ્ઝાનં, તં ઇમિના પરિયાયેન ફરણપમાણવસેન અપ્પમાણકત’’ન્તિ અપરે. વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

રૂપાવચરારૂપાવચરકમ્મેતિ રૂપાવચરકમ્મે ચ અરૂપાવચરકમ્મે ચ સતિ. ન ઓહીયતિ ન તિટ્ઠતીતિ કતૂપચિતમ્પિ કામાવચરકમ્મં યથાધિગતે મહગ્ગતજ્ઝાને અપરિહીને તં અભિભવિત્વા પટિબાહિત્વા સયં ઓહીયકં હુત્વા પટિસન્ધિં દાતું સમત્થભાવે ન તિટ્ઠતિ. ‘‘ન અવસિસ્સતી’’તિ એતસ્સ હિ અત્થવચનં ‘‘ન ઓહીયતી’’તિ, તદેતં ‘‘ન અવતિટ્ઠતી’’તિ એતસ્સ વિસેસવચનં, પરિયાયવચનં વા. તેનાહ ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. લગ્ગિતુન્તિ આવરિતું નિસેધેતું. ઠાતુન્તિ પટિબલં હુત્વા પતિટ્ઠાતું. ફરિત્વાતિ પટિફરિત્વા. પરિયાદિયિત્વાતિ તસ્સ સામત્થિયં ખેપેત્વા. ઓકાસં ગહેત્વાતિ વિપાકદાનોકાસં ગહેત્વા, ઇમિના ‘‘લગ્ગિતું વા ઠાતું વા’’તિ વચનમેવ વિત્થારેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અથ ખો’’તિઆદિ અત્થાપત્તિદસ્સનં. કમ્મસ્સ પરિયાદિયનં નામ તસ્સ વિપાકુપ્પાદનં નિસેધેત્વા અત્તનો વિપાકુપ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. તસ્સાતિ કામાવચરકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા. સયમેવાતિ રૂપારૂપાવચરકમ્મમેવ. બ્રહ્મસહબ્યતં ઉપનેતિ અસતિ તાદિસાનં ચેતોપણિધિવિસેસેતિ અધિપ્પાયો. તિસ્સબ્રહ્માદીનં વિય હિ મહાપુઞ્ઞાનં ચેતોપણિધિવિસેસેન મહગ્ગતકમ્મં પરિત્તકમ્મસ્સ વિપાકં ન પટિબાહતીતિ દટ્ઠબ્બં.

અથ મહગ્ગતસ્સ ગરુકકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા પરિત્તં લહુકકમ્મં કથમત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતીતિ? તીસુપિ કિર વિનયગણ્ઠિપદેસુ એવં વુત્તં ‘‘નિકન્તિબલેનેવ ઝાનં પરિહાયતિ, તતો પરિહીનઝાનત્તા પરિત્તકમ્મં લદ્ધોકાસ’’ન્તિ. કેચિ પન વદન્તિ ‘‘અનીવરણાવત્થાય નિકન્તિયા ઝાનસ્સ પરિહાનિ વીમંસિત્વા ગહેતબ્બા’’તિ. ઇદમેત્થ યુત્તતરકારણં – અસતિપિ મહગ્ગતકમ્મુનો વિપાકપટિબાહનસમત્થે પરિત્તકમ્મે ‘‘ઇજ્ઝતિ ભિક્ખવે સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા સીલસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૧.૫૦૪; સં. નિ. ૪.૩૫૨; અ. નિ. ૮.૩૫) વચનતો કામભવે ચેતોપણિધિ મહગ્ગતકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા પરિત્તકમ્મુનો વિપાકોકાસં કરોતીતિ. એવં મેત્તાદિવિહારીતિ વુત્તનયેન અપ્પનાપત્તાનં મેત્તાદીનં બ્રહ્મવિહારાનં વસેન વિહારી.

૫૫૯. પઠમમુપનિધાય દુતિયં, કિમેતં, યમુપનિધીયતીતિ વુત્તં ‘‘પઠમમેવા’’તિઆદિ. મજ્ઝિમપણ્ણાસકે સઙ્ગીતન્તિ અજ્ઝાહરિત્વા સમ્બન્ધો. પુનપ્પુનં સરણગમનં દળ્હતરં, મહપ્ફલતરઞ્ચ, તસ્મા દુતિયમ્પિ સરણગમનં કતન્તિ વેદિતબ્બં. કતિપાહચ્ચયેનાતિ દ્વીહતીહચ્ચયેન. પબ્બજિત્વાતિ સામણેરપબ્બજ્જં ગહેત્વા. અગ્ગઞ્ઞસુત્તમ્પિ (દી. નિ. ૩.૧૧૨) અમુંયેવ વાસેટ્ઠમારબ્ભ કથેસિ, નાઞ્ઞન્તિ ઞાપેતું ‘‘અગ્ગઞ્ઞસુત્તે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આગતનયેન ઉપસમ્પદઞ્ચેવ અરહત્તઞ્ચ અલત્થું પટિલભિંસૂતિ અત્થો. યમેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તદેતં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય અજ્જવમદ્દવસોરચ્ચસદ્ધાસતિધિતિબુદ્ધિખન્તિવીરિયાદિધમ્મસમઙ્ગિના સાટ્ઠકથે પિટકત્તયે અસઙ્ગાસંહીરવિસારદઞાણચારિના અનેકપ્પભેદસકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહિના મહાગણિના મહાવેય્યાકરણેન ઞાણાભિવંસધમ્મસેનાપતિનામથેરેન મહાધમ્મરાજાધિરાજગરુના કતાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપકાસનિયા તેવિજ્જસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

તેવિજ્જસુત્તસંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તત્રિદં સાધુવિલાસિનિયા સાધુવિલાસિનિત્તસ્મિં હોતિ –

બ્યઞ્જનઞ્ચેવ અત્થો ચ, વિનિચ્છયો ચ સબ્બથા;

સાધકેન વિના વુત્તો, નત્થિ ચેત્થ યતો તતો.

સમ્પસ્સતં સુધીમતં, સાધૂનં ચિત્તતોસનં;

કરોતિ વિવિધં સાયં, તેન સાધુવિલાસિનીતિ.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

સદ્ધમ્મે પાટવત્થાય, સાસનસ્સ ચ વુદ્ધિયા;

વણ્ણના યા સમારદ્ધા, સીલક્ખન્ધકથાય સા.

સાધુવિલાસિની નામ, સબ્બસો પરિનિટ્ઠિતા;

પણ્ણાસાય સાધિકાય, ભાણવારપ્પમાણતો.

અનેકસેતિભિન્દો યો, અનન્તબલવાહનો;

સિરીપવરાદિનામો, રાજા નાનારટ્ઠિસ્સરો.

જમ્બુદીપતલે રમ્મે, મરમ્મવિસયે અકા;

તમ્બદીપરટ્ઠે પુરં, અમરપુરનામકં.

મણ્ડલાચલસામન્તં, એરાવતીનદિસ્સિતં;

નાનાજનાનમાવાસં, હેમપાસાદલઙ્કતં.

તત્રાભિસેકપત્તો સો, રજ્જં કારેસિ ધમ્મતો;

રાજાગારમહાથૂપં, અકાસિ સમ્પસાદનં.

ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયઞ્ચ, પહાય જિનસાસનં;

વિસોધેસિ યથાભૂતં, સતતં દળ્હમાનસો.

તેનેવ કારિતે રમ્મે, છાયૂદકસમપ્પિતે;

દ્વિપાકારપરિક્ખિત્તે, ભાવનાભિરતારહે.

મહામુનિસમઞ્ઞા યા, સમ્બુદ્ધસમ્મુખા કતા;

પટિમા તંપાસાદમ્હા, ઉજુઆસન્નદક્ખિણે.

અસોકારામઆરામે, પઞ્ચભૂમિમહાલયે;

રતનભૂમિકિત્તિ વ્હયે, ધમ્મપાસાદલઙ્કતે.

તથા દક્ખિણદેવિયા, નગરસમીપે કતે;

પુબ્બુત્તરે જયભૂમિ-કિત્તાભિધાનકેપિ ચ.

તથેવુત્તરદેવિયા, નગરબ્ભન્તરે કતે;

સોણ્ણગુહથૂપન્તિકે, પરિમાણકનામકે.

તથા ચ ઉપરાજેન, કતે નગરપચ્છિમે;

મહાગુહથૂપન્તિકે, મઙ્ગલાવાસનામકે.

ઇતિ સોણ્ણવિહારેસુ, વસંનેકેસુ વારતો;

સક્કતો સબ્બરાજૂનં, તિક્ખત્તું લદ્ધલઞ્છનો.

ઞાણાભિવંસધમ્મસેનાપતીતિ સુવિખ્યાતો;

દ્વેવિભઙ્ગાદિધારણા, ઉપજ્ઝાચરિયતં પત્તો.

લઙ્કાદીપાગતાનમ્પિ, પરદીપનિવાસિનં;

ભિક્ખૂનં વાચકો ધમ્મં, પટિપત્તિં નિયોજકો.

યં નિસ્સાય વિસોધેસિ, સાસનં એસ ભૂપતિ;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, સો’કાસિ વણ્ણનં ઇમં.

સમ્બુદ્ધપરિનિબ્બાના, પઞ્ચતાલીસકે’દ્ધકે;

તિસતે દ્વિસહસ્સે ચ, સમ્પત્તે સા સુનિટ્ઠિતા.

પેટકાલઙ્કારવ્હયં, નેત્તિસંવણ્ણનં સુભં;

ઇમઞ્ચ સઙ્ખરોન્તેન, યં પુઞ્ઞં પસુતં મયા.

અઞ્ઞમ્પિ તેન પુઞ્ઞેન, પત્વાન બોધિમુત્તમં;

તારયિત્વા બહૂ સત્તે, મોચેય્યં ભવબન્ધના.

સદા રક્ખન્તુ રાજાનો, ધમ્મેનેવ પજં ઇમં;

નિરતા પુઞ્ઞકમ્મેસુ, જોતેન્તુ જિનસાસનં.

ઇમે ચ પાણિનો સબ્બે, સબ્બદા નિરુપદ્દવા;

નિચ્ચં કલ્યાણસઙ્કપ્પા, પપ્પોન્તુ અમતં પદન્તિ.

ઇતિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સીલક્ખન્ધવગ્ગસંવણ્ણનાય

સાધુવિલાસિની નામ અભિનવટીકા સમત્તા.

સીલક્ખન્ધવગ્ગઅભિનવટીકા નિટ્ઠિતા.