૧૧. કેવટ્ટસુત્તવણ્ણના

કેવટ્ટગહપતિપુત્તવત્થુવણ્ણના

૪૮૧. એવં સુભસુત્તં સંવણ્ણેત્વા ઇદાનિ કેવટ્ટસુત્તં સંવણ્ણેન્તો યથાનુપુબ્બં સંવણ્ણનોકાસસ્સ પત્તભાવં વિભાવેતું, સુભસુત્તસ્સાનન્તરં સઙ્ગીતસ્સ સુત્તસ્સ કેવટ્ટસુત્તભાવં વા પકાસેતું ‘‘એવં મે સુતં…પે… નાળન્દાયન્તિ કેવટ્ટસુત્ત’’ન્તિ આહ. પાવારિકસ્સાતિ એવંનામકસ્સ સેટ્ઠિનો. અમ્બવનેતિ અમ્બરુક્ખબહુલે ઉપવને. તં કિર સો સેટ્ઠિ ભગવતો અનુચ્છવિકં ગન્ધકુટિં, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનકુટિમણ્ડપાદીનિ સમ્પાદેત્વા પાકારપરિક્ખિત્તં દ્વારકોટ્ઠકસમ્પન્નં કત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નિય્યાતેસિ, પુરિમવોહારેન પનેસ વિહારો ‘‘પાવારિકમ્બવન’’ન્ત્વેવ વુચ્ચતિ. ‘‘કેવટ્ટો’’ તિદં નામમત્તં. ‘‘કેવટ્ટેહિ સંરક્ખિતત્તા, તેસં વા સન્તિકે સમ્બુદ્ધત્તા’’તિ કેચિ. ગહપતિપુત્તસ્સાતિ એત્થ કામઞ્ચેસ તદા ગહપતિટ્ઠાને ઠિતો, પિતુ પનસ્સ અચિરકાલકતતાય પુરિમસમઞ્ઞાય ‘‘ગહપતિપુત્તો’’ત્વેવ વોહરીયતિ. તેનાહ ‘‘ગહપતિમહાસાલો’’તિ, મહાવિભવતાય મહાસારો ગહપતીતિ અત્થો, ર-કારસ્સ પન લ-કારં કત્વા ‘‘મહાસાલો’’તિ વુત્તં યથા ‘‘પલિબુદ્ધો’’તિ (ચૂળનિ. ૧૫; મિ. પ. ૬.૩.૭; જા. અટ્ઠ. ૨.૩.૧૦૨) સદ્ધો પસન્નોતિ પોથુજ્જનિકસદ્ધાવસેન રતનત્તયસદ્ધાય સમન્નાગતો, તતોયેવ રતનત્તયપ્પસન્નો. કમ્મકમ્મફલસદ્ધાય વા સદ્ધો, રતનત્તયપ્પસાદબહુલતાય પસન્નો. સદ્ધાધિકત્તાયેવાતિ તથાચિન્તાય હેતુવચનં, સદ્ધાધિકો હિ ઉમ્માદપ્પત્તો વિય હોતિ.

સમિદ્ધાતિ સમ્મદેવ ઇદ્ધા, વિભવસમ્પત્તિયા વેપુલ્લપ્પત્તા સમ્પુણ્ણા, આકિણ્ણા બહૂ મનુસ્સા એત્થાતિ અત્થં સન્ધાય ‘‘અંસકૂટેના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘એહિ ત્વં ભિક્ખુ અન્વદ્ધમાસં, અનુમાસં, અનુસંવચ્છરં વા મનુસ્સાનં પસાદાય ઇદ્ધિપાટિહારિયં કરોહી’’તિ એકસ્સ ભિક્ખુનો આણાપનમેવ સમાદિસનં, તં પન તસ્મિં ઠાને ઠપનં નામાતિ આહ ‘‘ઠાનન્તરે ઠપેતૂ’’તિ. ઉત્તરિમનુસ્સાનન્તિ પકતિમનુસ્સેહિ ઉત્તરિતરાનં ઉત્તમપુરિસાનં બુદ્ધાદીનં ઝાયીનં, અરિયાનઞ્ચ. ધમ્મતોતિ અધિગમધમ્મતો, ઝાનાભિઞ્ઞામગ્ગફલધમ્મતોતિ અત્થો, નિદ્ધારણે ચેતં નિસ્સક્કવચનં. તતો હિ ઇદ્ધિપાટિહારિયં નિદ્ધારેતિ. એવં ઉત્તરિસદ્દં મનુસ્સસદ્દેન એકપદં કત્વા ઇદાનિ પાટિહારિયસદ્દેન સમ્બજ્ઝિતબ્બં વિસુમેવ પદં કરોન્તો ‘‘દસકુસલસઙ્ખાતતો વા’’તિઆદિમાહ. મનુસ્સધમ્મતોતિ પકતિમનુસ્સધમ્મતો. પજ્જલિતપદીપોતિ પજ્જલન્તપદીપો. તેલસ્નેહન્તિ તેલસેચનં. રાજગહસેટ્ઠિવત્થુસ્મિન્તિ રાજગહસેટ્ઠિનો ચન્દનપત્તદાનવત્થુમ્હિ (ચૂળવ. ૨૫૨). સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસીતિ ‘‘ન ભિક્ખવે ગિહીનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેતબ્બં. યો દસ્સેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૨) વિકુબ્બનિદ્ધિપટિક્ખેપકં ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ.

૪૮૨. ગુણસમ્પત્તિતો અચાવનં સન્ધાય એતં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ન ગુણવિનાસનેના’’તિ ઇમિના. તેનાહ ‘‘સીલભેદ’’ન્તિઆદિ. વિસહન્તો નામ નત્થીતિ નિવારિતટ્ઠાને ઉસ્સહન્તો નામ નત્થિ. એવમ્પિ ઇમિના કારણન્તરેનાયં ઉસ્સહન્તોતિ દસ્સેતું ‘‘અયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા વિસ્સાસિકો, તસ્મા વિસ્સાસં વડ્ઢેત્વાતિ યોજના. વડ્ઢેત્વાતિ ચ બ્રૂહેત્વા, વિભૂતં પાકટં કત્વાતિ અત્થો.

ઇદ્ધિપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૩-૪. આદીનવન્તિ દોસં. કથં તેન કતા, કત્થ વા ઉપ્પન્નાતિ આહ ‘‘તત્થ કિરા’’તિઆદિ. એકેનાતિ ગન્ધારેન નામ ઇસિનાવ. એવઞ્હિ પુબ્બેનાપરં સંસન્દતીતિ. ગન્ધારી નામેસા વિજ્જા ચૂળગન્ધારી, મહાગન્ધારીતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ ચૂળગન્ધારી નામ તિવસ્સતો ઓરં મતસત્તાનં ઉપપન્નટ્ઠાનજાનના વિજ્જા. વઙ્ગીસવત્થુ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૨૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧૨) ચેત્થ સાધકં. મહાગન્ધારી નામ તસ્સ ચેવ જાનના, તદુત્તરિ ચ ઇદ્ધિવિધઞાણકમ્મસ્સ સાધિકા વિજ્જા. યેભુય્યેન હેસા ઇદ્ધિવિધઞાણકિચ્ચં સાધેતિ. તસ્સા કિર વિજ્જાય સાધકો પુગ્ગલો તાદિસે દેસે, કાલે ચ મન્તં પરિજપ્પેત્વા બહુધાપિ અત્તાનં દસ્સેતિ, હત્થિઆદીનિપિ દસ્સેતિ, અદસ્સનીયોપિ હોતિ, અગ્ગિથમ્ભમ્પિ કરોતિ, જલથમ્ભમ્પિ કરોતિ, આકાસેપિ અત્તાનં દસ્સેતિ, સબ્બં ઇન્દજાલસદિસં દટ્ઠબ્બં. અટ્ટોતિ દુક્ખિતો બાધિતો. તેનાહ ‘‘પીળિતો’’તિ.

આદેસનાપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૫. કામં ‘‘ચેતસિક’’ન્તિ ઇદં યે ચેતસિ નિયુત્તા ચિત્તેન સમ્પયુત્તા, તેસં સાધારણવચનં, સાધારણે પન ગહિતે ચિત્તવિસેસો દસ્સિતો નામ હોતિ. સામઞ્ઞજોતના ચ વિસેસે અવતિટ્ઠતિ, તસ્મા ચેતસિકપદસ્સ યથાધિપ્પેતમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોમનસ્સદોમનસ્સં અધિપ્પેત’’ન્તિ આહ. સોમનસ્સગ્ગહણેન ચેત્થ તદેકટ્ઠા રાગાદયો, સદ્ધાદયો ચ ધમ્મા દસ્સિતા હોન્તિ, દોમનસ્સગ્ગહણેન દોસાદયો. વિતક્કવિચારા પન સરૂપેનેવ દસ્સિતા. પિ-સદ્દસ્સ વત્તબ્બસમ્પિણ્ડનત્થો સુવિઞ્ઞેય્યોતિ આહ ‘‘એવં તવ મનો’’તિ, ઇમિના પકારેન તવ મનો પવત્તોતિ અત્થો. કેન પકારેનાતિ વુત્તં ‘‘સોમનસ્સિતો વા’’તિઆદિ. ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિ ઇદં સોમનસ્સિતતાદિમત્તદસ્સનં, ન પન યેન સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા, તં દસ્સનન્તિ તં ચિત્તં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ઇતિપિ તે ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઇતિસદ્દો ચેત્થ નિદસ્સનત્થો ‘‘અત્થીતિ ખો કચ્ચાન અયમેકો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) વિય. તેનાહ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અત્થ’’ન્તિ. પિ-સદ્દો ઇધાપિ વુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો. પરસ્સ ચિન્તં મનતિ જાનાતિ એતાયાતિ ચિન્તામણિ ન-કારસ્સ ણ-કારં કત્વા, સા એવ પુબ્બપદમન્તરેન મણિકા. ચિન્તા નામ ન ચિત્તેન વિના ભવતીતિ આહ ‘‘પરેસં ચિત્તં જાનાતી’’તિ. ‘‘તસ્સા કિર વિજ્જાય સાધકો પુગ્ગલો તાદિસે દેસે, કાલે ચ મન્તં પરિજપ્પિત્વા યસ્સ ચિત્તં જાનિતુકામો, તસ્સ દિટ્ઠસુતાદિવિસેસસઞ્જાનનમુખેન ચિત્તાચારં અનુમિનન્તો કથેતી’’તિ કેચિ. ‘‘વાચં નિચ્છરાપેત્વા તત્થ અક્ખરસલ્લક્ખણવસેન કથેતી’’તિ અપરે. સા પન વિજ્જા પદકુસલજાતકેન (જા. ૧.૯.૪૯ આદયો) દીપેતબ્બા.

અનુસાસનીપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૬. પવત્તેન્તાતિ પવત્તનકા હુત્વા, પવત્તનવસેન વિતક્કેથાતિ વુત્તં હોતિ. એવન્તિ હિ યથાનુસિટ્ઠાય અનુસાસનિયા વિધિવસેન, પટિસેધવસેન ચ પવત્તિઆકારપરામસનં, સા ચ અનુસાસની સમ્માવિતક્કાનં, મિચ્છાવિતક્કાનઞ્ચ પવત્તિઆકારદસ્સનવસેન તત્થ આનિસંસસ્સ, આદીનવસ્સ ચ વિભાવનત્થં પવત્તતિ. અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, ન નિચ્ચસઞ્ઞં. પટિયોગીનિવત્તનત્થઞ્હિ એવ-કારગ્ગહણં. ઇધાપિ એવં-સદ્દસ્સ અત્થો, પયોજનઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં-ગહણેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચકામગુણિકરાગન્તિ નિદસ્સનમત્તં તદઞ્ઞરાગસ્સ ચેવ દોસાદીનઞ્ચ પહાનસ્સ ઇચ્છિતત્તા, તપ્પહાનસ્સ ચ તદઞ્ઞરાગાદિખેપનસ્સ ઉપાયભાવતો દુટ્ઠલોહિતવિમોચનસ્સ પુબ્બદુટ્ઠમંસખેપનૂપાયતા વિય. લોકુત્તરધમ્મમેવાતિ અવધારણં પટિપક્ખભાવતો સાવજ્જધમ્મનિવત્તનપરં દટ્ઠબ્બં તસ્સાધિગમૂપાયાનિસંસભૂતાનં તદઞ્ઞેસં અનવજ્જધમ્માનં નાનન્તરિકભાવતો. ઇદ્ધિવિધં ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ દસ્સેતિ ઇદ્ધિયેવ પાટિહારિયન્તિ કત્વા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

પાટિહારિયપદસ્સ પન વચનત્થં (ઉદા. અટ્ઠ. પઠમબોધિસુત્તવણ્ણના; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પટિપક્ખહરણતો, રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ, ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ યે હરિતબ્બા. પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતુપક્કિલેસે અટ્ઠઙ્ગગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચેવ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન, દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. ૪) પારાયનસુત્તપદે વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતુપક્કિલેસે ચ કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતુપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ નામ ભવન્તિ, પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકેકં ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં, મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ વા પરસન્તાને પસાદાદીનં પટિપક્ખસ્સ કિલેસસ્સ હરણતો વુત્તનયેન પાટિહારિયં. સતતં ધમ્મદેસનાતિ સબ્બકાલં દેસેતબ્બધમ્મદેસના.

ઇદ્ધિપાટિહારિયેનાતિ સહાદિયોગે કરણવચનં, તેન સદ્ધિં આચિણ્ણન્તિ અત્થો. ઇતરત્થાપિ એસ નયો. ધમ્મસેનાપતિસ્સ આચિણ્ણન્તિ યોજેતબ્બં. તમત્થં ખન્ધકવત્થુના સાધેન્તો ‘‘દેવદત્તે’’તિઆદિમાહ. ગયાસીસેતિ ગયાગામસ્સ અવિદૂરે ગયાસીસનામકો હત્થિકુમ્ભસદિસો પિટ્ઠિપાસાણો અત્થિ, યત્થ ભિક્ખુસહસ્સસ્સપિ ઓકાસો હોતિ, તસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણે. ‘‘ચિત્તાચારં ઞત્વા’’તિ ઇમિના આદેસનાપાટિહારિયં દસ્સેતિ, ‘‘ધમ્મં દેસેસી’’તિ ઇમિના અનુસાસનીપાટિહારિયં, ‘‘વિકુબ્બનં દસ્સેત્વા’’તિ ઇમિના ઇદ્ધિપાટિહારિયં. મહાનાગાતિ મહાખીણાસવા અરહન્તો. ‘‘નાગો’’તિ હિ અરહતો અધિવચનં નત્થિ આગુ પાપમેતસ્સાતિ કત્વા. યથાહ સભિયસુત્તે –

‘‘આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે,

સબ્બસંયોગે વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતી વિમુત્તો,

નાગો તાદિ પવુચ્ચતે તથત્તા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૨૭; મહાનિ. ૮૦; ચૂળનિ. ૨૭, ૧૩૯);

અટ્ઠકથાયં પનેત્થ ‘‘ધમ્મસેનાપતિસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અરહત્તફલે’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૮૬) વુત્તં. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકપાળિયં પન ‘‘અથ ખો તેસં ભિક્ખૂનં આયસ્મતા સારિપુત્તેન આદેસનાપાટિહારિયાનુસાસનિયા, આયસ્મતા ચ મહામોગ્ગલ્લાનેન ઇદ્ધિપાટિહારિયાનુસાસનિયા ઓવદિયમાનાનં અનુસાસિયમાનાનં વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ ‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’ન્તિ’’ (ચૂળવ. ૩૪૫) ઉભિન્નમ્પિ થેરાનં ધમ્મદેસનાય તેસં ધમ્મચક્ખુપટિલાભોવ દસ્સિતો, તયિદં વિસદિસવચનં દીઘભાણકાનં, ખન્ધકભાણકાનઞ્ચ મતિભેદેનાતિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્ગાહકભાસિતા હિ અયં પાળિ, અટ્ઠકથા ચ તેહેવ સઙ્ગહમારોપિતા, અપિચ પાળિયં ઉપરિમગ્ગફલમ્પિ સઙ્ગહેત્વા ‘‘ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ વુત્તં યથા તં બ્રહ્માયુસુત્તે, (મ. નિ. ૨.૩૪૩) ચૂળરાહુલોવાદસુત્તે (મ. નિ. ૩.૪૧૬) ચાતિ વેદિતબ્બં.

‘‘અનુસાસનીપાટિહારિયં પન બુદ્ધાનં સતતં ધમ્મદેસના’’તિ સાતિસયતાય વુત્તં. સઉપારમ્ભાનિ યથાવુત્તેન પતિરૂપકેન ઉપારમ્ભિતબ્બતો. સદોસાનિ પરારોપિતદોસસમુચ્છિન્દનસ્સ અનુપાયભાવતો. સદોસત્તા એવ અદ્ધાનં ન તિટ્ઠન્તિ ચિરકાલટ્ઠાયીનિ ન હોન્તિ. અદ્ધાનં અતિટ્ઠનતો ન નિય્યન્તીતિ ફલેન હેતુનો અનુમાનં. અનિય્યાનિકતાય હિ તાનિ અનદ્ધનિયાનિ. અનુસાસનીપાટિહારિયં અનુપારમ્ભં વિસુદ્ધિપ્પભવતો, વિસુદ્ધિનિસ્સયતો ચ. તતોયેવ નિદ્દોસં. ન હિ તત્થ પુબ્બાપરવિરોધાદિદોસસમ્ભવો અત્થિ. નિદ્દોસત્તા એવ અદ્ધાનં તિટ્ઠતિ પરપ્પવાદવાતેહિ, કિલેસવાતેહિ ચ અનુપહન્તબ્બતો. અદ્ધાનં તિટ્ઠનતો નિય્યાતીતિ ઇધાપિ ફલેન હેતુનો અનુમાનં. નિય્યાનિકતાય હિ તં અદ્ધનિયં. તસ્માતિ યથાવુત્તકારણતો, તેન ચ ઉપારમ્ભાદિં, અનુપારમ્ભાદિઞ્ચાતિ ઉભયં યથાક્કમં ઉભયત્થ ગારય્હપાસંસભાવાનં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ.

ભૂતનિરોધેસકવત્થુવણ્ણના

૪૮૭. અનિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થન્તિ યસ્મા મહાભૂતપરિયેસકો ભિક્ખુ પુરિમેસુ દ્વીસુ પાટિહારિયેસુ વસિપ્પત્તો સુકુસલોપિ સમાનો મહાભૂતાનં અપરિસેસનિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નાવબુજ્ઝિ, તસ્મા તદુભયાનિ નિય્યાનાવહત્તાભાવતો અનિય્યાનિકાનીતિ તેસં અનિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં. નિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થન્તિ અનુસાસનીપાટિહારિયં તક્કરસ્સ એકન્તતો નિય્યાનાવહન્તિ તસ્સેવ નિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં.

એવં એતિસ્સા દેસનાય મુખ્યપયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુસઙ્ગિકપયોજનં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. નિય્યાનમેવ હિ એતિસ્સા દેસનાય મુખ્યપયોજનં તસ્સ તદત્થભાવતો. બુદ્ધાનં પન મહન્તભાવો અનુસઙ્ગિકપયોજનં અત્થાપત્તિયાવ ગન્તબ્બતો. કીદિસો નામેસ ભિક્ખૂતિ આહ ‘‘યો મહાભૂતે’’તિઆદિ. પરિયેસન્તોતિ અપરિયેસં નિરુજ્ઝનવસેન મહાભૂતે ગવેસન્તો, તેસં અનવસેસનિરોધં વીમંસન્તોતિ વુત્તં હોતિ. વિચરિત્વાતિ ધમ્મતાય ચોદિયમાનો પરિચરિત્વા. ધમ્મતાસિદ્ધં કિરેતં, યદિદં તસ્સ ભિક્ખુનો તથા વિચરણં યથા અભિજાતિયં મહાપથવિકમ્પાદિ. વિસ્સજ્જોકાસન્તિ વિસ્સજ્જટ્ઠાનં, ‘‘વિસ્સજ્જકર’’ન્તિપિ પાઠો, વિસ્સજ્જકન્તિ અત્થો. તસ્માતિ બુદ્ધમેવ પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખત્તા, તસ્સેવ વિસ્સજ્જિતું સમત્થતાયાતિ વુત્તં હોતિ. મહન્તભાવપ્પકાસનત્થન્તિ સદેવકે લોકે અનઞ્ઞસાધારણસ્સ બુદ્ધાનં મહન્તભાવસ્સ મહાનુભાવતાય દીપનત્થં. ઇદઞ્ચ કારણન્તિ ‘‘સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને એદિસો એકો ભિક્ખુ તદાનુભાવપ્પકાસકો હોતી’’તિ ઇમમ્પિ કારણં.

કત્થાતિ નિમિત્તે ભુમ્મં, કસ્મિં ઠાને કારણભૂતેતિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘કિં આગમ્મા’’તિ વુત્તં, કિં આરમ્મણં પચ્ચયભૂતં અધિગન્ત્વા અધિગમનહેતૂતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કિં પત્તસ્સા’’તિ. કિમારમ્મણં પત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ નિરુજ્ઝન્તીતિ સમ્બન્ધો, હેતુગબ્ભવિસેસનમેતં. તેતિ મહાભૂતા. અપ્પવત્તિવસેનાતિ પુન અનુપ્પજ્જનવસેન. સબ્બાકારેનાતિ વચનત્થલક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાન-સમુટ્ઠાનકલાપચુણ્ણનાનત્તેકત્તવિનિબ્ભોગા- વિનિબ્ભોગસભાગ-વિસભાગઅજ્ઝત્તિકબાહિરસઙ્ગહપચ્ચયસમન્નાહારપચ્ચયવિભાગાકારતો, સસમ્ભારસઙ્ખેપસસમ્ભારવિભત્તિસલક્ખણસઙ્ખેપસલક્ખણવિભત્તિઆકારતો ચાતિ સબ્બેન આકારેન.

૪૮૮. દિબ્બન્તિ એત્થ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમઙ્ગીભૂતા હુત્વા વિચરન્તિ, કીળન્તિ, જોતેન્તિ ચાતિ દેવા, દેવલોકા. તે યન્તિ ઉપગચ્છન્તિ એતેનાતિ દેવયાનિયો યથા ‘‘નિય્યાનિકા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯૭) એત્થ અનીયસદ્દો કત્વત્થે, તથા ઇધ કરણત્થેતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વુત્તં ‘‘તેન હેસા’’તિઆદિ. વસં વત્તેન્તોતિ એત્થ વસવત્તનં નામ યથિચ્છિતટ્ઠાનગમનં. તન્તિ ઇદ્ધિવિધઞાણં. ચત્તારો મહારાજાનો એતેસં ઇસ્સરાતિ ચાતુમહારાજિકા. કસ્મા પનેસ સમીપે ઠિતં સદેવકલોકપજ્જોતં ભગવન્તં અપુચ્છિત્વા દૂરે દેવે ઉપસઙ્કમીતિ ચોદનમપનેતિ ‘‘સમીપે ઠિત’’ન્તિઆદિના. ‘‘યે દેવા મગ્ગફલલાભિનો, તેપિ તમત્થં એકદેસેન જાનેય્યું, બુદ્ધવિસયો પનાયં પઞ્હો પુચ્છિતો’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ન જાનામા’’તિ આહંસુ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધવિસયે’’તિઆદિ. ન લબ્ભાતિ ન સક્કા, અજ્ઝોત્થરણં નામેત્થ પુચ્છાય નિબ્બાધનન્તિ વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં પુચ્છતી’’તિ. ‘‘હત્થતો મોચેસ્સામા’’તિ વોહારવસેન વુત્તં, હન્દ નં દૂરમપનેસ્સામાતિ વુત્તં હોતિ. અભિક્કન્તતરાતિ એત્થ અભિસદ્દો અતિસદ્દત્થોતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તતરા’’તિ, રૂપસમ્પત્તિયા ચેવ પઞ્ઞાપટિભાનાદિગુણેહિ ચ અમ્હે અભિભુય્ય પરેસં કામનીયતરાતિ અત્થો. પણીતતરાતિ ઉળારતરા. તેન વુત્તં ‘‘ઉત્તમતરા’’તિ.

૪૯૧-૪૯૩. સહસ્સક્ખો પન સક્કો અભિસમેતાવી આગતફલો વિઞ્ઞાતસાસનો, સો કસ્મા તં ભિક્ખું ઉપાયેન નિય્યોજેસીતિ અનુયોગમપનેતિ ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિના.

ખજ્જોપનકન્તિ રત્તિં જલન્તં ખુદ્દકકિમિં. ધમન્તો વિયાતિ મુખવાતં દેન્તો વિય. અત્થિ ચેવાતિ એદિસો મહાભૂતપરિયેસકો પુગ્ગલો નામ વિજ્જમાનો એવ ભવેય્ય, મયા અપેસિતોયેવ પચ્છા જાનિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. તતોતિ તથા ચિન્તનતો પરં. ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા દેવયાનિયસદિસોવ. ‘‘દેવયાનિયમગ્ગોતિ વા…પે… અભિઞ્ઞાઞાણન્તિ વા સબ્બમેતં ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સેવ નામ’’ન્તિ ઇદં પાળિયં, અટ્ઠકથાસુ ચ તત્થ તત્થ આગતરુળ્હિનામવસેન વુત્તં. સબ્બાસુપિ હિ અભિઞ્ઞાસુ દેવયાનિયમગ્ગાદિએકચિત્તક્ખણિકઅપ્પનાદિનામં યથારહં સમ્ભવતિ.

૪૯૪. આગમનપુબ્બભાગે નિમિત્તન્તિ બ્રહ્મુનો આગમનસ્સ પુબ્બભાગે ઉપ્પજ્જનકનિમિત્તં. ઉદયતો પુબ્બભાગેતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ઇમેતિ બ્રહ્મકાયિકા. વેય્યાકરણેનાતિ બ્યાકરણેન. અનારદ્ધચિત્તોતિ અનારાધિતચિત્તો અતુટ્ઠચિત્તો. વાદન્તિ દોસં. વિક્ખેપન્તિ વાચાય વિવિધા ખેપનં.

૪૯૫. કુહકત્તાતિ વુત્તનયેન અભૂતતો અઞ્ઞેસં વિમ્હાપેતુકામત્તા. ‘‘ગુહકત્તા’’તિ પઠિત્વા ગુય્હિતુકામત્તાતિ અત્થમ્પિ વદન્તિ કેચિ.

તીરદસ્સીસકુણૂપમાવણ્ણના

૪૯૭. પદેસેનાતિ એકદેસેન, ઉપાદિન્નકેન સત્તસન્તાનપરિયાપન્નેનાતિ અત્થો. અનુપાદિન્નકેપીતિ અનિન્દ્રિયબદ્ધેપિ. નિપ્પદેસતોતિ અનવસેસતો. તસ્માતિ તથા પુચ્છિતત્તા, પુચ્છાય અયુત્તભાવતોતિ અધિપ્પાયો. પુચ્છામૂળ્હસ્સાતિ પુચ્છિતુમજાનનતો પુચ્છાય સમ્મૂળ્હસ્સ. વિતથપઞ્હો હિ ‘‘પુચ્છામૂળ્હો’’તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘મગ્ગમૂળ્હો’’તિ. પુચ્છાય દોસં દસ્સેત્વાતિ તેન કતપુચ્છાય પુચ્છિતાકારે દોસં વિભાવેત્વા. પુચ્છાવિસ્સજ્જનન્તિ તથા સિક્ખાપિતાય અવિતથપુચ્છાય વિસ્સજ્જનં. યસ્મા વિસ્સજ્જનં નામ પુચ્છાનુરૂપં, પુચ્છાસભાગેન વિસ્સજ્જેતબ્બતો, ન ચ તથાગતા વિરજ્ઝિત્વા કતપુચ્છાનુરૂપં વિરજ્ઝિત્વાવ વિસ્સજ્જેન્તિ, અત્થસભાગતાય ચ વિસ્સજ્જનસ્સ પુચ્છકા તદત્થં અનવબુજ્ઝન્તા સમ્મુય્હન્તિ, તસ્મા પુચ્છં સિક્ખાપેત્વા અવિતથપુચ્છાય વિસ્સજ્જનં બુદ્ધાનમાચિણ્ણન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. દુવિઞ્ઞાપયોતિ યથાવુત્તકારણેન દુવિઞ્ઞાપેતબ્બો.

૪૯૮. ન પતિટ્ઠાતીતિ પચ્ચયં કત્વા ન પતિટ્ઠહતિ. ‘‘કત્થા’’તિ ઇદં નિમિત્તે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘કિં આગમ્મા’’તિ. અપ્પતિટ્ઠાતિ અપ્પચ્ચયા, સબ્બેન સબ્બં સમુચ્છિન્નકારણાતિ અત્થો. ઉપાદિન્નંયેવાતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધમેવ. યસ્મા એકદિસાભિમુખં સન્તાનવસેન બહુધા સણ્ઠિતે રૂપપ્પબન્ધે દીઘસઞ્ઞા, તમુપાદાય તતો અપ્પકં સણ્ઠિતે રસ્સસઞ્ઞા, તદુભયઞ્ચ વિસેસતો રૂપગ્ગહણમુખેન ગય્હતિ, તસ્મા ‘‘સણ્ઠાનવસેના’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પપરિમાણે રૂપસઙ્ઘાતે અણુસઞ્ઞા, તદુપાદાય તતો મહતિ થૂલસઞ્ઞા, ઇદમ્પિ દ્વયં વિસેસતો રૂપગ્ગહણમુખેન ગય્હતીતિ આહ ‘‘ઇમિનાપી’’તિઆદિ. ‘‘પિ-સદ્દેન ચેત્થ ‘સણ્ઠાનવસેન ઉપાદારૂપં વુત્ત’’ન્તિ એત્થાપિ વણ્ણમત્તમેવ કથિતન્તિ ઇમમત્થં સમુચ્ચિનાતી’’તિ વદન્તિ. વણ્ણસદ્દો હેત્થ રૂપાયતનપરિયાયોવ. સુભન્તિ સુન્દરં, ઇટ્ઠન્તિ અત્થો. અસુભન્તિ અસુન્દરં, અનિટ્ઠન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં પનેવં કથિત’’ન્તિ. દીઘં રસ્સં અણું થૂલં સુભાસુભન્તિ તીસુપિ ઠાનેસુ રૂપાયતનમુખેન ઉપાદારૂપસ્સેવ ગહણં ભૂતરૂપાનં વિસું ગહિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કત્થ આપો ચ પથવી, તેજો વાયો ન ગાધતી’’તિ હિ ભૂતરૂપાનિ વિસું ગય્હન્તિ. નામન્તિ વેદનાદિક્ખન્ધચતુક્કં. તઞ્હિ આરમ્મણાભિમુખં નમનતો, નામકરણતો ચ ‘‘નામ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. હેટ્ઠા ‘‘દીઘં રસ્સ’’ન્તિઆદિના વુત્તમેવ ઇધ રુપ્પનટ્ઠેન રૂપસઞ્ઞાય ગહિતન્તિ દસ્સેતિ ‘‘દીઘાદિભેદ’’ન્તિ ઇમિના. આદિસદ્દેન આપાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો. યસ્મા વા દીઘાદિસમઞ્ઞા ન રૂપાયતનવત્થુકાવ, અથ ખો ભૂતરૂપવત્થુકાપિ. તથા હિ સણ્ઠાનં ફુસનમુખેનપિ ગય્હતિ, તસ્મા દીઘરસ્સાદિગ્ગહણેન ભૂતરૂપમ્પિ ગય્હતેવાતિ ઇમમત્થં વિઞ્ઞાપેતું ‘‘દીઘાદિભેદં રૂપ’’ મિચ્ચેવ વુત્તં. કિં આગમ્માતિ કિં અધિગન્ત્વા કિસ્સ અધિગમનહેતુ. ‘‘ઉપરુજ્ઝતી’’તિ ઇદં અનુપ્પાદનિરોધં સન્ધાય વુત્તં, ન ખણનિરોધન્તિ આહ ‘‘અસેસમેતં નપ્પવત્તતી’’તિ.

૪૯૯. તત્ર વેય્યાકરણં ભવતીતિ અનુસન્ધિવચનમત્તં ચુણ્ણિયપાઠં વત્વા વેય્યાકરણવચનભૂતં વિઞ્ઞાણન્તિઆદિં સિલોકમાહાતિ અધિપ્પાયો. વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ વિસિટ્ઠેન ઞાણેન ઞાતબ્બં, સબ્બઞાણુત્તમેન અરિયમગ્ગઞાણેન પચ્ચક્ખતો જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનસ્સેતં નામ’’ન્તિ. નિદસ્સીયતેતિ નિદસ્સનં, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, ન નિદસ્સનં અનિદસ્સનં, અચક્ખુવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થં વદન્તિ. નિદસ્સનં વા ઉપમા, તદેતસ્સ નત્થીતિ અનિદસ્સનં. ન હિ નિબ્બાનસ્સ નિચ્ચસ્સ એકભૂતસ્સ અચ્ચન્તપણીતસભાવસ્સ સદિસં નિદસ્સનં કુતોચિ લબ્ભતીતિ. યં અહુત્વા સમ્ભોતિ, હુત્વા પટિવેતિ, તં સઙ્ખતં ઉદયવયન્તેહિ સઅન્તં, અસઙ્ખતસ્સ પન નિબ્બાનસ્સ નિચ્ચસ્સ તે ઉભોપિ અન્તા ન સન્તિ, તતો એવ નવભાવાપગમસઙ્ખાતા જરતાપિ તસ્સ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ઉપ્પાદન્તો વા’’તિઆદિ. તત્થ ઉપ્પાદન્તોતિ ઉપ્પાદાવત્થા. વયન્તોતિ ભઙ્ગાવત્થા. ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તોતિ જરતા વુત્તા. અવસેસગ્ગહણેન ઠિતાવત્થા અનુઞ્ઞાતા હોતિ. તિત્થસ્સાતિ પાનતિત્થસ્સ. તત્થ નિબ્બચનં દસ્સેતિ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિના. પપન્તીતિ પકારેન પિવન્તિ. તથા હિ આચરિયેન વુત્તં ‘‘પપન્તિ એત્થાતિ પપન્તિ વુત્તં. એત્થ હિ પપન્તિ પાનતિત્થ’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૪૯૯) નિરુત્તિનયેન, યથારુતલક્ખણેન વા પ-કારસ્સ ભ-કારો કતો.સબ્બતોતિ સબ્બકમ્મટ્ઠાનમુખતો. તેનાહ ‘‘અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ યેન યેન મુખેના’’તિ. અયં અટ્ઠકથાતો અપરો નયો – પકારેન ભાસનં જોતનં પભા, સબ્બતો પભા અસ્સાતિ સબ્બતોપભં, કેનચિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય સમન્તતો પભસ્સરં વિસુદ્ધન્તિ અત્થો. એત્થ નિબ્બાનેતિ નિમિત્તે ભુમ્મં દસ્સેતિ ‘‘ઇદં નિબ્બાનં આગમ્મા’’તિ ઇમિના. યેન નિબ્બાનમધિગતં, તં સન્તતિપરિયાપન્નાનંયેવ ઇધ અનુપ્પાદનિરોધો અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘ઉપાદિન્નકધમ્મજાતં નિરુજ્ઝતિ, અપ્પવત્તં હોતી’’તિ.

તત્થાતિ યદેતં ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેના’’તિ પદં વુત્તં, તસ્મિં. વિઞ્ઞાણં ઉદ્ધરતિ તસ્સ વિભજ્જિતબ્બત્તા. ચરિમકવિઞ્ઞાણન્તિ અરહતો ચુતિચિત્તસઙ્ખાતં પરિનિબ્બાનચિત્તં. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણન્તિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારચિત્તં. એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતીતિ એતસ્મિં નિબ્બાને એતં નામરૂપં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા નિરુજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘વિજ્ઝાત…પે… ભાવં યાતી’’તિ. વિજ્ઝાતદીપસિખા વિયાતિ નિબ્બુતદીપસિખા વિય. ‘‘અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાપી’’તિઆદિના સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુમુખેન અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુમેવ વદતિ નામરૂપસ્સ અનવસેસતો ઉપરુજ્ઝનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેન વુત્તં ‘‘અનુપ્પાદવસેન ઉપરુજ્ઝતી’’તિ. સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેનાતિ કત્તરિ, કરણે વા કરણવચનં, નિરોધેનાતિ પન હેતુમ્હિ. એત્થાતિ નિબ્બાને. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય પરમસુખુમગમ્ભીરદુરનુબોધત્થપરિદીપનાય સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયજનનાય સાધુવિલાસિનિયા નામ લીનત્થપકાસનિયા કેવટ્ટસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપકાસના.

કેવટ્ટસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.