૫. બાહિરમાતિકાવણ્ણના

૫. એતેન ઠપનાકારેનાતિ સરૂપેન અગ્ગહેત્વા યથાવુત્તેન પકરણન્તરમાતિકાય ઇધ માતિકાભાવકિત્તનસઙ્ખાતેન ઠપનાકારેન. પકરણન્તરઠપિતાય માતિકાય અવિભાગેન પચ્છતો ગહણં બહિ ઠપનન્તિ આહ ‘‘બહિ પિટ્ઠિતો ઠપિતત્તા’’તિ. ઇધ અટ્ઠપેત્વાતિ ઇમિસ્સા ધાતુકથાય સરૂપેન અવત્વા. તથા પકાસિતત્તાતિ માતિકાભાવેન જોતિતત્તા. ધમ્મસઙ્ગણીસીસેન હિ ધમ્મસઙ્ગણિયં આગતમાતિકાવ ગહિતાતિ. યેહિ નયેહિ ધાતુકથાય નિદ્દેસો, તેસુ નયેસુ, તેહિ વિભજિતબ્બેસુ ખન્ધાદીસુ, તેસં નયાનં પવત્તિદ્વારલક્ખણેસુ ચ ઉદ્દિટ્ઠેસુ ધાતુકથાય ઉદ્દેસવસેન વત્તબ્બં વુત્તમેવ હોતીતિ યં ઉદ્દેસવસેન વત્તબ્બં, તં વત્વા પુન યથાવુત્તાનં ખન્ધાદીનં કુસલાદિવિભાગદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ વુત્તન્તિ એવમેત્થ માતિકાય નિક્ખેપવિધિ વેદિતબ્બો.

‘‘ગાવીતિ અયમાહા’’તિ એત્થ ગાવી-સદ્દો વિય ‘‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’’તિ એત્થ પદત્થવિપલ્લાસકારિના ઇતિ-સદ્દેન અત્થપદત્થકો સઙ્ગહાસઙ્ગહ-સદ્દો સદ્દપદત્થકો જાયતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અનિદ્ધારિતત્થસ્સ સદ્દસ્સેવ વુત્તત્તા’’તિ. તેન અત્થુદ્ધારતો સઙ્ગહસદ્દં સંવણ્ણેતીતિ દસ્સેતિ. અનિદ્ધારિતવિસેસોતિ અસઙ્ગહિતજાતિસઞ્જાતિઆદિવિસેસો. સામઞ્ઞેન ગહેતબ્બતન્તિ સઙ્ગહસદ્દાભિધેય્યતાસામઞ્ઞેન વિઞ્ઞાયમાનો વુચ્ચમાનો વા. ન ચેત્થ સામઞ્ઞઞ્ચ એકરૂપમેવાતિ ચોદના કાતબ્બા ભેદાપેક્ખત્તા તસ્સ. યત્તકા હિ તસ્સ વિસેસા, તદપેક્ખમેવ તન્તિ. ‘‘અત્તનો જાતિયા’’તિ વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘મત્તેય્યા’’તિ વુત્તે અત્તનો માતુ હિતાતિ.

ધમ્મવિસેસં અનિદ્ધારેત્વાતિ સઙ્ગહિતતાદિના પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્માનં વિસેસનં અકત્વા. સામઞ્ઞેનાતિ અવિસેસેન. ધમ્માનન્તિ ખન્ધાદિધમ્માનં. અવસેસા નિદ્ધારેત્વાતિ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદિકા અવસેસા દ્વાદસપિ પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્મવિસેસં નિદ્ધારેત્વા ધમ્માનં પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયઉદ્દેસાતિ યોજના. નનુ ચ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદયોપિ યથાવુત્તવિસેસં અનિદ્ધારેત્વા સામઞ્ઞેન ધમ્માનં પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયુદ્દેસાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિઆદિ. યસ્સ અત્થો ઞાયતિ, સદ્દો ચ ન પયુજ્જતિ, સો લોપોતિ વેદિતબ્બો, આવુત્તિઆદિવસેન વા અયમત્થો દીપેતબ્બો. તેનાતિ લુત્તનિદ્દિટ્ઠેન અસઙ્ગહિત-સદ્દેન. સઙ્ગહિતવિસેસવિસિટ્ઠોતિ ચક્ખાયતનેન ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠો, તેન સોતાયતનાદિભાવેન અસઙ્ગહિતો સોતપસાદાદિકો યો રુપ્પનસભાવો ધમ્મવિસેસો. તન્નિસ્સિતો તં ધમ્મવિસેસં નિસ્સાય લબ્ભમાનો. ‘‘તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… ચતૂહિ ખન્ધેહિ અસઙ્ગહિતા’’તિઆદિના અસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતો પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયો પરતો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જિયમાનો ઇધ ઉદ્દિટ્ઠો હોતિ. વિસેસને કરણવચનન્તિ ઇમિના તસ્સ ધમ્મસ્સ યથાવુત્તસઙ્ગહિતતાવિસેસવિસિટ્ઠતંયેવ વિભાવેતિ. એવમેતે પુચ્છિતબ્બવિસ્સજ્જેતબ્બધમ્મવિસેસં નિદ્ધારેત્વા પુચ્છનવિસ્સજ્જનનયુદ્દેસા પવત્તાતિ વેદિતબ્બા.

નનુ ચ ‘‘સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિત’’ન્તિ એત્તાવતાપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ? ન લબ્ભતિ તસ્સ ધમ્મમત્તદીપનતો. નયુદ્દેસો હેસો, ન ધમ્મુદ્દેસો. તથા હિ પાળિયં સઙ્ગહિતેનઅસઙ્ગહિતપદનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતન…પે… ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા’’તિ વત્વા ‘‘તે ધમ્મા કતિહિ ખન્ધેહિ…પે… અસઙ્ગહિતા’’તિ (ધાતુ. ૧૭૧) પુચ્છિત્વા ‘‘તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ દ્વીહાયતનેહિ અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ દુતિયં અસઙ્ગહિતપદં ગહિતં. અઞ્ઞથા ‘‘ચક્ખાયતનેન યે ધમ્મા ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા. તે કતમે’’ઇચ્ચેવ નિદ્દિસિતબ્બં સિયા.

એસ નયોતિ અતિદેસેન દસ્સિતમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘તેસુપી’’તિઆદિ વુત્તં. તતિયપદેનાતિ લુત્તનિદ્દેસેન ગહેતબ્બન્તિ વુત્તપદં સન્ધાયાહ. કત્તુઅત્થે કરણનિદ્દેસો સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતેહિ તેહિ ધમ્મેહિ ધમ્માનં સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાય વુત્તત્તા. તથા હિ તત્થ પાળિયં ‘‘તેહિ ધમ્મેહિ યે ધમ્મા’’તિ ધમ્મમુખેનેવ સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતા વુત્તા. દુતિયતતિયેસુ પન સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતવિસેસનદ્વારેન ધમ્માનં અસઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતા વુત્તાતિ તત્થ ‘‘વિસેસને કરણવચન’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તત્થ હિ…પે… ધમ્મન્તરસ્સા’’તિ. તત્થ સભાવન્તરેનાતિ સઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતેન સભાવન્તરેન પકારન્તરેન. સભાવન્તરસ્સાતિ અસઙ્ગહિતતાસઙ્ગહિતતાસઙ્ખાતસ્સ સભાવન્તરસ્સ. એતેસૂતિ ચતુત્થપઞ્ચમેસુ. ધમ્મન્તરેનાતિ અઞ્ઞધમ્મેન. ધમ્મન્તરસ્સાતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ વિસેસનં કતં. તત્થ હિ અન્તરેન પકારવિસેસામસનં ધમ્મેનેવ ધમ્મો વિસેસિતોતિ. આદિપદેનેવાતિ ‘‘સઙ્ગહિતેના’’તિઆદિના વુત્તેન પઠમપદેનેવ. ઇતરેહીતિ ‘‘સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્ત’’ન્તિઆદિના વુત્તેહિ દુતિયતતિયપદેહિ. એત્થાતિ એકાદસમાદીસુ ચતૂસુ. દુતિયતતિયેસુ વિય વિસેસને એવ કરણવચનં દટ્ઠબ્બં, ન ચતુત્થપઞ્ચમેસુ વિય કત્તુઅત્થેતિ અધિપ્પાયો. પુચ્છાવિસ્સજ્જનાનન્તિઆદિના તમેવત્થં વિભાવેતિ.

વિવિધકપ્પનતોતિ વિવિધં બહુધા કપ્પનતો, સઙ્ગહાસઙ્ગહાનં વિસું સહ ચ વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવકપ્પનતોતિ અત્થો. તં પન વિકપ્પનં વુત્તાકારેન વિભજનં હોતીતિ આહ ‘‘વિભાગતોતિ અત્થો’’તિ. સન્નિટ્ઠાનલક્ખણેન અધિમોક્ખેન સમ્પયુત્તધમ્મા આરમ્મણે નિચ્છયનાકારેન પવત્તિયા સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તધમ્મા. તે ચ તેહિ સદ્ધિં તદવસિટ્ઠે દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવિચિકિચ્છાસહગતધમ્મે ચ સઙ્ગહેત્વા આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તા ચ સબ્બે ચ ચિત્તુપ્પાદા સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદા’’તિ. ઇતરેતિ ફસ્સાદયો. સબ્બેસન્તિ એકૂનનવુતિયા ચિત્તુપ્પાદાનં. પરિગ્ગહેતબ્બાતિ સઙ્ગહાદિવસેન પરિગ્ગણ્હિતબ્બા. મહાવિસયેન અધિમોક્ખેન. અઞ્ઞેસન્તિ વિતક્કાદીનં. વચનં સન્ધાયાતિ ‘‘અધિમુચ્ચનં અધિમોક્ખો, સો સન્નિટ્ઠાનલક્ખણો’’તિ ધમ્મસઙ્ગહવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. યેવાપનકવણ્ણના) ‘‘તણ્હાપચ્ચયા અધિમોક્ખો, અધિમોક્ખપચ્ચયા ભવો’’તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે ચ આગતં વચનં સન્ધાય. અત્થે સતીતિ ‘‘સન્નિટ્ઠાન…પે… સાધારણતો’’તિ એવમત્થે વુચ્ચમાને. વત્તબ્બેસૂતિ સઙ્ગહાદિપરિગ્ગહત્થં વત્તબ્બેસુ. વુત્તા ફસ્સાદયો મનસિકારપરિયોસાના. તાદિસસ્સાતિ ફસ્સાદિસદિસસ્સ સાધારણસ્સ અધિમોક્ખસદિસસ્સ અસાધારણસ્સ અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ અભાવા.

નનુ જીવિતિન્દ્રિયચિત્તટ્ઠિતિયોપિ સાધારણાતિ? સચ્ચં સાધારણા, અત્થિ પન વિસેસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયં પના’’તિઆદિ. અસમાધિસભાવા બલભાવં અપ્પત્તા સામઞ્ઞસદ્દેનેવ વત્તબ્બાતિ યોજના. સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહિ ચાતિ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહિ વત્તબ્બા ચ સમાધિસભાવા ચિત્તેકગ્ગતા. વિસેસસદ્દવચનીયં અઞ્ઞન્તિ બલપ્પત્તસમાધિતો અઞ્ઞં સામઞ્ઞસદ્દેન બ્યાપેતબ્બં, વિસેસસદ્દેન ચ નિવત્તેતબ્બં નત્થિ સમાધિસભાવાય એવ ચિત્તેકગ્ગતાય ગહિતત્તા. ન અઞ્ઞબ્યાપકનિવત્તકો સામઞ્ઞવિસેસો અનઞ્ઞ…પે… વિસેસો, તસ્સ દીપનતો. તસ્સેવ ધમ્મસ્સાતિ તસ્સેવ બલપ્પત્તસમાધિધમ્મસ્સ. ભેદદીપકેહીતિ વિસેસદીપકેહિ સમાધિબલાદિવચનેહિ વત્તબ્બા. વુત્તલક્ખણા અનઞ્ઞબ્યાપકનિવત્તકસામઞ્ઞવિસેસદીપના સદ્દા. તતો વિપરીતેહિ અઞ્ઞં બ્યાપેતબ્બં નિવત્તેતબ્બઞ્ચ ગહેત્વા પવત્તેહિ સામઞ્ઞવિસેસસદ્દેહેવ ન સુખાદિસભાવા વેદના વિય વત્તબ્બા. તસ્માતિ યસ્મા અસમાધિસભાવા સમાધિસભાવાતિ દ્વેધા ભિન્દિત્વા ગહિતા ચિત્તેકગ્ગતા, તસ્મા. અસમાધિસભાવમેવ પકાસેય્ય વિસેસસદ્દનિરપેક્ખં પવત્તમાનત્તા. ઇતરોતિ સમાધિબલાદિકો વિસેસસદ્દો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં અબ્ભન્તરમાતિકુદ્દેસે, સાધારણે ફસ્સાદિકે, મહાવિસયે વા અધિમોક્ખે ઉદ્દિસિયમાને. નનુ ચ અભિન્દિત્વા ગય્હમાના ચિત્તેકગ્ગતા વેદના વિય સાધારણા હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અભિન્નાપિ વા’’તિઆદિ. ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ ચિત્તેકગ્ગતા અવિસાહટમાનસતા (ધ. સ. ૧૧, ૧૫). અરૂપીનં ધમ્માનં આયુ ઠિતી’’તિ (ધ. સ. ૧૯) વચનતો સમાધિજીવિતિન્દ્રિયાનં અઞ્ઞધમ્મનિસ્સયેન વત્તબ્બતા વેદિતબ્બા. ન અરહતીતિ ઇધ ઉદ્દેસં ન અરહતિ સમુખેનેવ વત્તબ્બેસુ ફસ્સાદીસુ ઉદ્દિસિયમાનેસૂતિ અત્થો.

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.