૩. નયમુખમાતિકાવણ્ણના

૩. નયાનં સઙ્ગહાદિપ્પકારવિસેસાનં પવત્તિ દેસના, તસ્સા વિનિગ્ગમટ્ઠાનતાય દ્વારં. યથાવુત્તધમ્મા યથારહં ખન્ધાયતનધાતુયો અરૂપિનો ચ ખન્ધાતિ તેસં ઉદ્દેસો નયમુખમાતિકા. તેનાહ ‘‘નયાન’’ન્તિઆદિ. વિયુજ્જનસીલા, વિયોગો વા એતેસં અત્થીતિ વિયોગિનો, તથા સહયોગિનો, સઙ્ગહાસઙ્ગહધમ્મા ચ વિયોગીસહયોગીધમ્મા ચ સઙ્ગહા…પે… ધમ્મા, સઙ્ગણ્હનાસઙ્ગણ્હનવસેન વિયુજ્જનસંયુજ્જનવસેન ચ પવત્તનકસભાવાતિ અત્થો. ચુદ્દસપીતિઆદિના તમેવત્થં પાકટતરં કરોતિ. યેહીતિ યેહિ ખન્ધાદીહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ ચ. તે ચત્તારોતિ તે સઙ્ગહાદયો ચત્તારો. સચ્ચાદીહિપીતિ સચ્ચઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદીહિપિ સહ. યથાસમ્ભવન્તિ સમ્ભવાનુરૂપં, યં યં પદં સઙ્ગહિતો અસઙ્ગહિતોતિ ચ વત્તું યુત્તં, તં તન્તિ અત્થો.

સો પનાતિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો. સઙ્ગાહકભૂતેહીતિ સઙ્ગહણકિરિયાય કત્તુભૂતેહિ. તેહીતિ સચ્ચાદીહિ. ન સઙ્ગહભૂતેહીતિ સઙ્ગહણકિરિયાય કરણભૂતેહિ સચ્ચાદીહિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો ન વુત્તો. તત્થાપિ હિ ખન્ધાયતનધાતુયો એવ કરણભૂતાતિ દસ્સેતિ. ખન્ધાદીહેવ સઙ્ગહેહીતિ ખન્ધાદીહિયેવ સઙ્ગણ્હનકિરિયાય કરણભૂતેહિ, ‘‘ખન્ધસઙ્ગહેન સઙ્ગહિતા, આયતનસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, ધાતુસઙ્ગહેન અસઙ્ગહિતા, તે ધમ્મા ચતૂહિ ખન્ધેહિ, દ્વીહાયતનેહિ, અટ્ઠહિ ધાતૂહિ અસઙ્ગહિતા’’તિ સઙ્ગહાસઙ્ગહો નિયમેત્વા વુત્તો. તસ્માતિ યસ્મા સચ્ચાદીનિ સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તાનિ, ન સઙ્ગહભાવેન, ખન્ધાદીનિયેવ ચ સઙ્ગહભાવેન વુત્તાનિ, તસ્મા.

કસ્મા પનેત્થ સચ્ચાદયો સઙ્ગહવસેન ન વુત્તાતિ? તથાદેસનાય અસમ્ભવતો. ન હિ સક્કા રૂપક્ખન્ધાદીનં સમુદયસચ્ચાદીહિ, સઞ્ઞાદીનં વા ઇન્દ્રિયાદીહિ સઙ્ગહનયેન પુચ્છિતું વિસ્સજ્જિતું વાતિ. તથા અરિયફલાદીસુ ઉપ્પન્નવેદનાદીનં સચ્ચવિનિમુત્તતાય ‘‘વેદનાક્ખન્ધો કતિહિ સચ્ચેહિ સઙ્ગહિતો’’તિ પુચ્છિત્વાપિ ‘‘એકેન સચ્ચેન સઙ્ગહિતો’’તિઆદિના નિયમેત્વા સઙ્ગહં દસ્સેતું ન સક્કાતિ. યથાસમ્ભવન્તિ યેહિ સમ્પયોગો, યેહિ ચ વિપ્પયોગો, તદનુરૂપં.

રૂપં રૂપેન નિબ્બાનેન વા વિપ્પયુત્તં ન હોતિ, નિબ્બાનં વા રૂપેન. કસ્મા? સમ્પયુત્તન્તિ અનાસઙ્કનીયસભાવત્તા. ચતુન્નઞ્હિ ખન્ધાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્પયોગીભાવતો ‘‘રૂપનિબ્બાનેહિપિ સો અત્થિ નત્થી’’તિ સિયા આસઙ્કા, તસ્મા તેસં ઇતરેહિ, ઇતરેસઞ્ચ તેહિ વિપ્પયોગો વુચ્ચતિ, ન પન રૂપસ્સ રૂપેન, નિબ્બાનેન વા, નિબ્બાનસ્સ વા રૂપેન કત્થચિ સમ્પયોગો અત્થીતિ તદાસઙ્કાભાવતો વિપ્પયોગોપિ રૂપસ્સ રૂપનિબ્બાનેહિ, નિબ્બાનસ્સ વા તેન ન વુચ્ચતિ, અરૂપક્ખન્ધેહિયેવ પન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ચતૂહેવા’’તિઆદિ. અનારમ્મણસ્સ ચક્ખાયતનાદિકસ્સ. અનારમ્મણઅનારમ્મણમિસ્સકેહીતિ અનારમ્મણેન સોતાયતનાદિના અનારમ્મણમિસ્સકેન ચ ધમ્માયતનાદિના. મિસ્સકસ્સ ધમ્માયતનાદિકસ્સ. અનારમ્મણઅનારમ્મણમિસ્સકેહિ ન હોતીતિ યોજેતબ્બં. યેસં પન યેહિ હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનારમ્મણસ્સ પના’’તિઆદિ વુત્તં. યથા હિ સારમ્મણસ્સ અનારમ્મણેન અનારમ્મણમિસ્સકેન ચ વિપ્પયોગો હોતિ, એવં સારમ્મણેનપિ સો હોતિયેવ. તેન વિય અનારમ્મણસ્સ અનારમ્મણમિસ્સકસ્સ ચાતિ દટ્ઠબ્બં.