૧. મહાખન્ધકં

બોધિકથાવણ્ણના

ઇદાનિ ઉભતોવિભઙ્ગાનન્તરં સઙ્ગહમારોપિતસ્સ મહાવગ્ગચૂળવગ્ગસઙ્ગહિતસ્સ ખન્ધકસ્સ અત્થસંવણ્ણનં આરભિતુકામો ‘‘ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનન્તિ ઉભિન્નં પાતિમોક્ખવિભઙ્ગાનં. પાતિમોક્ખગ્ગહણેન હેત્થ તેસં વિભઙ્ગો અભેદેન ગહિતો. યં ખન્ધકં સઙ્ગાયિંસૂતિ સમ્બન્ધો. ખન્ધાનં સમૂહો ખન્ધકો, ખન્ધાનં વા પકાસનતો દીપનતો ખન્ધકો. ‘‘ખન્ધા’’તિ ચેત્થ પબ્બજ્જુપસમ્પદાદિવિનયકમ્મસઙ્ખાતા ચારિત્તવારિત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતા ચ પઞ્ઞત્તિયો અધિપ્પેતા. પબ્બજ્જાદીનિ હિ ભગવતા પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘પઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. પઞ્ઞત્તિયઞ્ચ ખન્ધસદ્દો દિસ્સતિ ‘‘દારુક્ખન્ધો અગ્ગિક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય. અપિચ ભાગરાસટ્ઠતાપેત્થ યુજ્જતિયેવ તાસં પઞ્ઞત્તીનં ભાગતો રાસિતો ચ વિભત્તત્તા. ખન્ધકોવિદાતિ પઞ્ઞત્તિભાગરાસટ્ઠવસેન ખન્ધટ્ઠે કોવિદા.

પદભાજનીયે યેસં પદાનં અત્થા યેહિ અટ્ઠકથાનયેહિ પકાસિતાતિ યોજેતબ્બં. તે ચે પુન વદેય્યામાતિ તે ચે અટ્ઠકથાનયે પુનપિ વદેય્યામ. અથ વા પદભાજનીયે યેસં પદાનં યે અત્થા હેટ્ઠા પકાસિતા, તે ચે અત્થે પુન વદેય્યામાતિ યોજેતબ્બં. ઇમસ્મિં પક્ખે હિ-સદ્દો પદપૂરણે દટ્ઠબ્બો. પરિયોસાનન્તિ સંવણ્ણનાપરિયોસાનં. ઉત્તાના ચેવ યે અત્થાતિ યે અત્થા પુબ્બે અપકાસિતાપિ ઉત્તાના અગમ્ભીરા.

૧. વિસેસકારણં નત્થીતિ ‘‘યેન સમયેન આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ, તેન સમયેના’’તિઆદિના વુત્તકારણં વિય ઇધ વિસેસકારણં નત્થિ. અયમભિલાપોતિ ‘‘તેન સમયેના’’તિ અયમભિલાપો. કિં પનેતસ્સ વચને પયોજનન્તિ યદિ વિસેસકારણં નત્થિ, એતસ્સ વચને કિં પયોજનન્તિ અધિપ્પાયો. નિદાનદસ્સનં પયોજનન્તિ યોજેતબ્બં. તમેવ વિભાવેતું ‘‘યા હિ ભગવતા’’તિઆદિ વુત્તં.

મહાવેલા વિય મહાવેલા, વિપુલવાલુકપુઞ્જતાય મહન્તો વેલાતટો વિયાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મહન્તે વાલિકરાસિમ્હીતિ અત્થો’’તિ. ઉરુ મરુ સિકતા વાલુકા વણ્ણુ વાલિકાતિ ઇમે સદ્દા સમાનત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. તેનાહ ‘‘ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતી’’તિ.

ઇતો પટ્ઠાય ચ –

યસ્મા સુત્તન્તપાળીનં, અત્થો સઙ્ખેપવણ્ણિતો;

તસ્મા મયં કરિસ્સામ, તાસં અત્થસ્સ દીપનં.

નજ્જાતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧) નદતિ સન્દતીતિ નદી, તસ્સા નજ્જા, નદિયા નિન્નગાયાતિ અત્થો. નેરઞ્જરાયાતિ ‘‘નેલઞ્જલાયા’’તિ વત્તબ્બે લ-કારસ્સ ર-કારં કત્વા ‘‘નેરઞ્જરાયા’’તિ વુત્તં, કદ્દમસેવાલપણકાદિદોસરહિતસલિલાયાતિ અત્થો. કેચિ ‘‘નીલંજલાયાતિ વત્તબ્બે નેરઞ્જરાયાતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, નામમેવ વા એતં તસ્સા નદિયાતિ વેદિતબ્બં. તસ્સા નદિયા તીરે યત્થ ભગવા વિહાસિ, તં દસ્સેતું ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે’’તિ વુત્તં. ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) એત્થ મગ્ગઞાણં બોધીતિ વુત્તં, ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિમેધસો’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૧૭) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. તદુભયમ્પિ બોધિં ભગવા એત્થ પત્તોતિ રુક્ખોપિ ‘‘બોધિરુક્ખો’’ત્વેવ નામં લભિ. અથ વા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે બુજ્ઝતીતિ ભગવા બોધિ. તેન બુજ્ઝન્તેન સન્નિસ્સિતત્તા સો રુક્ખો ‘‘બોધિરુક્ખો’’તિ નામં લભિ. અટ્ઠકથાયં પન એકદેસેનેવ અત્થં દસ્સેતું ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. મૂલેતિ સમીપે. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અનુનાસિકલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. પઠમન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, તસ્મા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા સબ્બપઠમં બોધિરુક્ખમૂલે વિહરતીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

અથ ખો ભગવાતિ એત્થ અથાતિ તસ્મિં સમયેતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો અનેકત્થત્તા નિપાતાનં, યસ્મિં સમયે અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા બોધિરુક્ખમૂલે વિહરતિ, તસ્મિં સમયેતિ અત્થો. તેનેવ ઉદાનપાળિયં (ઉદા. ૨) ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી’’તિ વુત્તં. અથાતિ વા પચ્છાતિ ઇમસ્મિં અત્થે નિપાતો, તસ્મા અભિસમ્બોધિતો પચ્છાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. ખોતિ પદપૂરણે નિપાતો. સત્ત અહાનિ સત્તાહં. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. યસ્મા ભગવા તં સત્તાહં નિરન્તરતાય અચ્ચન્તમેવ ફલસમાપત્તિસુખેન વિહાસિ, તસ્મા ‘‘સત્તાહ’’ન્તિ અચ્ચન્તસંયોગવસેન ઉપયોગવચનં વુત્તં. એકપલ્લઙ્કેનાતિ વિસાખપુણ્ણમાય અનત્થઙ્ગતેયેવ સૂરિયે અપરાજિતપલ્લઙ્કવસેન વજિરાસને નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય સકિમ્પિ અનુટ્ઠહિત્વા યથાભુજિતેન એકેનેવ પલ્લઙ્કેન.

વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ એત્થ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમુત્તીસુ પઞ્ચસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિસઙ્ખાતા ભગવતો ફલવિમુત્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘વિમુત્તિસુખં ફલસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો’’તિ. વિમુત્તીતિ ચ ઉપક્કિલેસેહિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન ચિત્તસ્સ વિમુત્તભાવો, ચિત્તમેવ વા તથા વિમુત્તં વેદિતબ્બં. તાય વિમુત્તિયા જાતં, સમ્પયુત્તં વા સુખં વિમુત્તિસુખં. ‘‘યાયં, ભન્તે, ઉપેક્ખા સન્તે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮) વચનતો ઉપેક્ખાપિ ચેત્થ સુખમિચ્ચેવ વેદિતબ્બા. તથા હિ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૨) ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ. ભગવા હિ ચતુત્થજ્ઝાનિકં અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, ન ઇતરં. અથ વા ‘‘તેસં વૂપસમો સુખો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨) યથા સઙ્ખારદુક્ખવૂપસમો ‘‘સુખો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં સકલકિલેસદુક્ખૂપસમભાવતો અગ્ગફલે લબ્ભમાના પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિ એવ ઇધ ‘‘સુખ’’ન્તિ વેદિતબ્બા.

અથાતિ અધિકારત્થે નિપાતો, ખોતિ પદપૂરણે. તેસુ અધિકારત્થેન ‘‘અથા’’તિ ઇમિના વિમુત્તિસુખપટિસંવેદનતો અઞ્ઞં અધિકારં દસ્સેતિ. કો પનેસોતિ? પટિચ્ચસમઉપ્પાદમનસિકારો. રત્તિયાતિ અવયવસમ્બન્ધે સામિવચનં. પઠમન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થે ઉપયોગવચનં. ભગવા હિ તસ્સા રત્તિયા સકલમ્પિ પઠમં યામં તેનેવ મનસિકારેન યુત્તો અહોસીતિ.

પચ્ચયાકારન્તિ અવિજ્જાદિપચ્ચયધમ્મં. પટિચ્ચાતિ પટિમુખં ગન્ત્વા, કારણસામગ્ગિં અપટિક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. પટિમુખગમનઞ્ચ પચ્ચયસ્સ કારણસામગ્ગિયા અઙ્ગભાવેન ફલસ્સ ઉપ્પાદનમેવ. અપટિક્ખિપિત્વાતિ પન વિના તાય કારણસામગ્ગિયા અઙ્ગભાવં અગન્ત્વા સયમેવ ન ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. એતેન કારણબહુતા દસ્સિતા. અવિજ્જાદિએકેકહેતુસીસેન હિ હેતુસમૂહો નિદ્દિટ્ઠો. સહિતેતિ સમુદિતે, અવિનિબ્ભુત્તેતિ અત્થો. અવિજ્જાદિકો હિ પચ્ચયધમ્મો સહિતેયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનિબ્ભોગવુત્તિધમ્મે ઉપ્પાદેતિ. ઇમિના પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મબહુતા દસ્સિતા. ઉભયેનપિ ‘‘એકં ન એકતો’’તિઆદિનયો (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬ સઙ્ખારપદનિદ્દેસ; વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૭) દીપિતો હોતિ. એકતો હિ કારણતો ન ઇધ કિઞ્ચિ એકં ફલમત્થિ, ન અનેકં, નાપિ અનેકેહિ કારણેહિ એકં, અનેકેહિ પન કારણેહિ અનેકમેવ હોતિ. તથા હિ અનેકેહિ ઉતુપથવીબીજસલિલસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ અનેકમેવ રૂપગન્ધરસાદિઅઙ્કુરસઙ્ખાતં ફલમુપ્પજ્જમાનં દિસ્સતિ. યં પનેતં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એકેકહેતુફલદીપનં કતં, તત્થ પયોજનં ન વિજ્જતિ.

ભગવા હિ કત્થચિ પધાનત્તા કત્થચિ પાકટત્તા કત્થચિ અસાધારણત્તા દેસનાવિલાસસ્સ ચ વેનેય્યાનઞ્ચ અનુરૂપતો એકમેવ હેતું વા ફલં વા દીપેતિ. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ એકમેવ હેતું ફલઞ્ચાહ. ફસ્સો હિ વેદનાય પધાનહેતુ યથાફસ્સં વેદનાવવત્થાનતો. વેદના ચ ફસ્સસ્સ પધાનફલં યથાવેદનં ફસ્સવવત્થાનતો. ‘‘સેમ્હસમુટ્ઠાના આબાધા’’તિ (મહાનિ. ૫) પાકટત્તા એકં હેતું આહ. પાકટો હિ એત્થ સેમ્હો, ન કમ્માદયો. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, અકુસલા ધમ્મા, સબ્બેતે અયોનિસોમનસિકારમૂલકા’’તિ અસાધારણત્તા એકં હેતું આહ. અસાધારણો હિ અયોનિસોમનસિકારો અકુસલાનં, સાધારણાનિ વત્થારમ્મણાદીનીતિ. તસ્મા અવિજ્જા તાવેત્થ વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ વત્થારમ્મણસહજાતધમ્માદીસુ સઙ્ખારકારણેસુ ‘‘અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) ચ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા આસવસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૪) ચ વચનતો અઞ્ઞેસમ્પિ તણ્હાદીનં સઙ્ખારહેતૂનં હેતૂતિ પધાનત્તા, ‘‘અવિદ્વા, ભિક્ખવે, અવિજ્જાગતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારમ્પિ અભિસઙ્ખરોતી’’તિ પાકટત્તા અસાધારણત્તા ચ સઙ્ખારાનં હેતુભાવેન દીપિતાતિ વેદિતબ્બા. એવં સબ્બત્થ એકેકહેતુફલદીપને યથાસમ્ભવં નયો નેતબ્બો. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘એકં ન એકતો ઇધ, નાનેકમનેકતોપિ નો એકં;

ફલમત્થિ અત્થિ પન એક-હેતુફલદીપને અત્થો’’તિ.

પચ્ચેતુમરહતીતિ પટિચ્ચો. યો હિ નં પચ્ચેતિ અભિસમેતિ, તસ્સ અચ્ચન્તમેવ દુક્ખવૂપસમાય સંવત્તતિ. સમ્મા સહ ચ ઉપ્પાદેતીતિ સમુપ્પાદો. પચ્ચયધમ્મો હિ અત્તનો ફલં ઉપ્પાદેન્તો સમ્પુણ્ણમેવ ઉપ્પાદેતિ, ન વિકલં. યે ચ ધમ્મે ઉપ્પાદેતિ, તે સબ્બે સહેવ ઉપ્પાદેતિ, ન એકેકં. ઇતિ પટિચ્ચો ચ સો સમુપ્પાદો ચાતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વિત્થારોતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદપદવણ્ણનાપપઞ્ચો. મયમ્પિ તં અતિપપઞ્ચભયા ઇધ ન દસ્સયિસ્સામ, એવં પરતો વક્ખમાનમ્પિ વિત્થારં. અનુલોમપટિલોમન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય. સ્વેવાતિ સો એવ પચ્ચયાકારો. પુરિમનયેન વા વુત્તોતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો પચ્ચયાકારો. પવત્તિયાતિ સંસારપ્પવત્તિયા. મનસિ અકાસીતિ યો યો પચ્ચયધમ્મો યસ્સ યસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મસ્સ યથા યથા હેતુપચ્ચયાદિના પચ્ચયભાવેન પચ્ચયો હોતિ, તં સબ્બં અવિપરીતં અપરિહાપેત્વા અનવસેસતો પચ્ચવેક્ખણવસેન ચિત્તે અકાસીતિ અત્થો.

અવિજ્જાપચ્ચયાતિઆદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૫; વિસુદ્ધિ. ૨.૫૮૬-૫૮૭; ઉદા. અટ્ઠ. ૧) અવિન્દિયં કાયદુચ્ચરિતાદિં વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિન્દિયં કાયસુચરિતાદિં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવં અવિદિતં કરોતીતિ અવિજ્જા, અન્તવિરહિતે સંસારે ભવાદીસુ સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા, અવિજ્જમાનેસુ જવતિ, વિજ્જમાનેસુ ન જવતીતિ અવિજ્જા, વિજ્જાપટિપક્ખાતિ વા અવિજ્જા. સા ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના ચતુબ્બિધા વેદિતબ્બા. પટિચ્ચ નં ન વિના ફલં એતિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચાતિ પચ્ચયો, ઉપકારટ્ઠો વા પચ્ચયો. અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો, તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા. સઙ્ખરોન્તીતિ સઙ્ખારા, લોકિયા કુસલાકુસલચેતના. તે પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનેઞ્ચાભિસઙ્ખારવસેન તિવિધા વેદિતબ્બા. વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણં, તં લોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણવસેન બાત્તિંસવિધં. નમતીતિ નામં, વેદનાદિક્ખન્ધત્તયં. રુપ્પતીતિ રૂપં, ભૂતરૂપં ચક્ખાદિઉપાદારૂપઞ્ચ. આયતન્તિ, આયતઞ્ચ સંસારદુક્ખં નયતીતિ આયતનં. ફુસતીતિ ફસ્સો. વેદયતીતિ વેદના. ઇદમ્પિ દ્વયં દ્વારવસેન છબ્બિધં, વિપાકવસેન ગહણે બાત્તિંસવિધં. તસ્સતિ પરિતસ્સતીતિ તણ્હા, સા કામતણ્હાદિવસેન સઙ્ખેપતો તિવિધા, વિત્થારતો અટ્ઠસતવિધા ચ. ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનં, તં કામુપાદાનાદિવસએન ચતુબ્બિધં.

ભવતિ ભાવયતિ ચાતિ ભવો, સો કમ્મોપપત્તિભેદતો દુવિધો. જનનં જાતિ. જીરણં જરા. મરન્તિ તેનાતિ મરણં. સોચનં સોકો. પરિદેવનં પરિદેવો. દુક્ખયતીતિ દુક્ખં. ઉપ્પાદટ્ઠિતિવસેન દ્વેધા ખનતીતિ વા દુક્ખં. દુમ્મનસ્સ ભાવો દોમનસ્સં. ભુસો આયાસો ઉપાયાસો. સમ્ભવન્તીતિ નિબ્બત્તન્તિ. ન કેવલઞ્ચ સોકાદીહેવ, અથ ખો સબ્બપદેહિ ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિ પદસ્સ યોજના કાતબ્બા. એવઞ્હિ અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તેનેવાહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ. એવમેતસ્સ…પે… સમુદયો હોતીતિ એત્થ પન અયમત્થો. એવન્તિ નિદ્દિટ્ઠનયનિદસ્સનં. તેન અવિજ્જાદીહેવ કારણેહિ, ન ઇસ્સરનિમ્માનાદીહીતિ દસ્સેતિ. એતસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ. કેવલસ્સાતિ અસમ્મિસ્સસ્સ, સકલસ્સ વા. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખસમૂહસ્સ, ન સત્તસ્સ નાપિ સુભસુખાદીનં. સમુદયો હોતીતિ નિબ્બત્તિ સમ્ભવતિ.

અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારેહિ વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેના’’તિ. અસેસં નિરોધા અસેસનિરોધા, અસેસેત્વા નિસ્સેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દના અનુસયપ્પહાનવસેન અગ્ગમગ્ગેન અવિજ્જાય અચ્ચન્તસમુગ્ઘાતતોતિ અત્થો. યદિપિ હેટ્ઠિમમગ્ગેહિપિ પહીયમાના અવિજ્જા અચ્ચન્તસમુગ્ઘાતવસેનેવ પહીયતિ, તથાપિ ન અનવસેસતો પહીયતિ. અપાયગમનીયા હિ અવિજ્જા પઠમમગ્ગેન પહીયતિ, તથા સકિદેવ ઇમસ્મિં લોકે સબ્બત્થ ચ અનરિયભૂમિયં ઉપપત્તિયા પચ્ચયભૂતા અવિજ્જા યથાક્કમં દુતિયતતિયમગ્ગેહિ પહીયતિ, ન ઇતરાતિ, અરહત્તમગ્ગેનેવ પન સા અનવસેસં પહીયતીતિ. અનુપ્પાદનિરોધો હોતીતિ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં અનવસેસં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. હેટ્ઠિમેન હિ મગ્ગત્તયેન કેચિ સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિ, કેચિ ન નિરુજ્ઝન્તિ અવિજ્જાય સાવસેસનિરોધા, અગ્ગમગ્ગેન પનસ્સા અનવસેસનિરોધા ન કેચિ સઙ્ખારા ન નિરુજ્ઝન્તીતિ. એવં નિરુદ્ધાનન્તિ એવં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધાનં. કેવલ-સદ્દો નિરવસેસવાચકો ચ હોતિ ‘‘કેવલા અઙ્ગમગધા’’તિઆદીસુ. અસમ્મિસ્સવાચકો ચ ‘‘કેવલા સાલયો’’તિઆદીસુ. તસ્મા ઉભયથાપિ અત્થં વદતિ ‘‘સકલસ્સ, સુદ્ધસ્સ વા’’તિ. તત્થ સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ સબ્બભવાદિગતસ્સ. સત્તવિરહિતસ્સાતિ પરપરિકપ્પિતજીવરહિતસ્સ.

અપિચેત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ એત્તાવતાપિ સકલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અનવસેસતો નિરોધો વુત્તો હોતિ, તથાપિ યથા અનુલોમે યસ્સ યસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સ અત્થિતાય યો યો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો ન નિરુજ્ઝતિ પવત્તતિ એવાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… સમુદયો હોતી’’તિ વુત્તં. એવં તપ્પટિપક્ખતો તસ્સ તસ્સ પચ્ચયસ્સ અભાવે સો સો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો નિરુજ્ઝતિ ન પવત્તતીતિ દસ્સનત્થં ઇધ ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો, વિઞ્ઞાણનિરોધા નામરૂપનિરોધો…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ વુત્તં, ન પન અનુલોમે વિય કાલત્તયપરિયાપન્નસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધદસ્સનત્થં. અનાગતસ્સેવ હિ અરિયમગ્ગભાવનાય અસતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ અરિયમગ્ગભાવનાય નિરોધો ઇચ્છિતોતિ અયમ્પિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

યદા હવેતિ એત્થ હવેતિ બ્યત્તન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે નિપાતો. કેચિ પન ‘‘હવેતિ આહવે યુદ્ધે’’તિ અત્થં વદન્તિ, ‘‘યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેના’’તિ (ધ. પ. ૪૦) હિ વચનતો કિલેસમારેન યુજ્ઝનસમયેતિ તેસં અધિપ્પાયો. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેનાતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનસભાવેન. લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તત્થ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં નામ અટ્ઠ સમાપત્તિયો કસિણારમ્મણસ્સ ઉપનિજ્ઝાયનતો. લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં નામ વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ. વિપસ્સના હિ તીણિ લક્ખણાનિ ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં, મગ્ગો વિપસ્સનાય આગતકિચ્ચં સાધેતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં, ફલં તથલક્ખણં નિરોધસચ્ચં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં. નો કલ્લો પઞ્હોતિ અયુત્તો પઞ્હો, દુપ્પઞ્હો એસોતિ અત્થો. આદિસદ્દેન –

‘‘ફુસતીતિ અહં ન વદામિ. ફુસતીતિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો ‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’તિ? એવઞ્ચાહં ન વદામિ, એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, ફસ્સો’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં ‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના’તિ. કો નુ ખો, ભન્તે, વેદયતીતિ? નો કલ્લો પઞ્હોતિ ભગવા અવોચ, વેદયતીતિ અહં ન વદામિ, વેદયતીતિ ચાહં વદેય્યં, તત્રસ્સ કલ્લો પઞ્હો ‘કો નુ ખો, ભન્તે, વેદયતી’તિ? એવઞ્ચાહં ન વદામિ. એવં મં અવદન્તં યો એવં પુચ્છેય્ય ‘કિંપચ્ચયા નુ ખો, ભન્તે, વેદના’તિ, એસ કલ્લો પઞ્હો. તત્ર કલ્લં વેય્યાકરણં ‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના, વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨) –

એવમાદિં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ.

આદિના ચ નયેનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પન ‘‘કતમા નુ ખો, ભન્તે, જાતિ, કસ્સ ચ પનાયં જાતીતિ. ‘નો કલ્લો પઞ્હો’તિ ભગવા અવોચા’’તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. નનુ ચેત્થ ‘‘કતમં નુ ખો, ભન્તે, જરામરણ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૩૫) ઇદં સુપુચ્છિતન્તિ? કિઞ્ચાપિ સુપુચ્છિતં, યથા પન સતસહસ્સગ્ઘનકે સુવણ્ણથાલકે વડ્ઢિતસ્સ સુભોજનસ્સ મત્થકે આમલકમત્તે ગૂથપિણ્ડે ઠપિતે સબ્બં ભોજનં દુબ્ભોજનં હોતિ છડ્ડેતબ્બં, એવમેવ ‘‘કસ્સ ચ પનિદં જરામરણ’’ન્તિ ઇમિના સત્તૂપલદ્ધિવાદપદેન ગૂથપિણ્ડેન તં ભોજનં દુબ્ભોજનં વિય અયમ્પિ સબ્બો દુપ્પઞ્હો જાતોતિ.

સોળસ કઙ્ખાતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં, ન નુ ખો અહોસિં, કિં નુ ખો અહોસિં, કથં નુ ખો અહોસિં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં, ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, ન નુ ખો ભવિસ્સામિ, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮) એવમાગતા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નવિસયા સોળસવિધા કઙ્ખા.

તત્થ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૨૦) અહોસિં નુ ખો, ન નુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ, કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બં. ઉમ્મત્તકો વિય હિ બાલપુથુજ્જનો યથા તથા વા પવત્તતિ. અપિચ અયોનિસોમનસિકારોયેવેત્થ કારણં. એવં અયોનિસોમનસિકારસ્સ પન કિં કારણન્તિ? સ્વેવ પુથુજ્જનભાવો અરિયાનં અદસ્સનાદીનિ વા. નનુ ચ પુથુજ્જનોપિ યોનિસો મનસિ કરોતીતિ. કો વા એવમાહ ‘‘ન મનસિ કરોતી’’તિ. ન પન તત્થ પુથુજ્જનભાવો કારણં, સદ્ધમ્મસવનકલ્યાણમિત્તાદીનિ તત્થ કારણાનિ. ન હિ મચ્છમંસાદીનિ અત્તનો પકતિયા સુગન્ધાનિ, અભિસઙ્ખારપચ્ચયા પન સુગન્ધાનિપિ હોન્તિ.

કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયો નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ.

કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખો અહોસિં, રસ્સઓદાતકણ્હપ્પમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરો’’તિ કઙ્ખતિ. કેચિ પન ‘‘ઇસ્સરનિમ્માનાદિં નિસ્સાય ‘કેન નુ ખો કારણેન અહોસિ’ન્તિ હેતુતો કઙ્ખતી’’તિ વદન્તિ.

કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ‘‘ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા મનુસ્સો’’તિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં, તઞ્ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં.

ભવિસ્સામિ નુ ખો, ન નુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. યુત્તં પનેતન્તિ? યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. અપિચેત્થ ઇદં વત્થુમ્પિ ઉદાહરન્તિ, ચૂળમાતાય કિર પુત્તો મુણ્ડો, મહામાતાય પુત્તો અમુણ્ડો. તં સુત્તં મુણ્ડેસું. સો ઉટ્ઠાય ‘‘અહં નુ ખો ચૂળમાતાય પુત્તો’’તિ ચિન્તેસિ. એવં ‘‘અહં નુ ખોસ્મી’’તિ કઙ્ખા હોતિ.

નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. તત્રાપિ ઇદં વત્થુ – એકો કિર મચ્છે ગણ્હન્તો ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સીતિભૂતં અત્તનો ઊરું ‘‘મચ્છો’’તિ ચિન્તેત્વા પહરિ. અપરો સુસાનપસ્સે ખેત્તં રક્ખન્તો ભીતો સઙ્કુટિતો સયિ. સો પટિબુજ્ઝિત્વા અત્તનો જણ્ણુકાનિ ‘‘દ્વે યક્ખા’’તિ ચિન્તેત્વા પહરિ, એવં ‘‘નો નુ ખોસ્મી’’તિ કઙ્ખતિ.

કિં નુ ખોસ્મીતિ ખત્તિયોવ સમાનો અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ કણ્ણો વિય સૂતપુત્તસઞ્ઞી. એસ નયો સેસેસુ. દેવો પન સમાનો દેવભાવં અજાનન્તો નામ નત્થિ. સોપિ પન ‘‘અહં રૂપી નુ ખો અરૂપી નુ ખો’’તિઆદિના નયેન કઙ્ખતિ. ખત્તિયાદયો કસ્મા ન જાનન્તીતિ ચે? અપ્પચ્ચક્ખા તેસં તત્થ તત્થ કુલે ઉપ્પત્તિ. ગહટ્ઠાપિ ચ પાતલિકાદયો પબ્બજિતસઞ્ઞિનો. પબ્બજિતાપિ ‘‘કુપ્પં નુ ખો મે કમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ગહટ્ઠસઞ્ઞિનો. મનુસ્સાપિ ચ એકચ્ચે રાજાનો વિય અત્તનિ દેવસઞ્ઞિનો હોન્તિ.

કથં નુ ખોસ્મીતિ વુત્તનયમેવ. કેવલઞ્હેત્થ અબ્ભન્તરે જીવો નામ અત્થીતિ ગહેત્વા તસ્સ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય ‘‘દીઘો નુ ખોસ્મિ, રસ્સચતુરસ્સછળંસઅટ્ઠંસસોળસંસાદીનં અઞ્ઞતરપ્પકારો’’તિ કઙ્ખન્તો ‘‘કથં નુ ખોસ્મી’’તિ કઙ્ખતીતિ વેદિતબ્બો. સરીરસણ્ઠાનં પન પચ્ચુપ્પન્નં અજાનન્તો નામ નત્થિ.

કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાનં કઙ્ખતિ.

વપયન્તીતિ વિઅપયન્તિ, ઇકારલોપેનાયં નિદ્દેસો. બ્યપયન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વપયન્તિ અપગચ્છન્તી’’તિ. અપગમનઞ્ચ અનુપ્પત્તિનિરોધવસેનાતિ આહ ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિ.

૩. કદા પનસ્સ બોધિપક્ખિયધમ્મા ચતુસચ્ચધમ્મા વા પાતુભવન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ પકાસન્તીતિ? વિપસ્સનામગ્ગઞાણેસુ પવત્તમાનેસુ. તત્થ વિપસ્સનાઞાણે તાવ વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા સતિઆદયો વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ યથારહં અત્તનો અત્તનો વિસયેસુ તદઙ્ગપ્પહાનવસેન સુભસઞ્ઞાદિકે પજહન્તા કાયાનુપસ્સનાદિવસેન વિસું વિસું ઉપ્પજ્જન્તિ. મગ્ગક્ખણે પન તે નિબ્બાનમાલમ્બિત્વા સમુચ્છેદવસેન પટિપક્ખે પજહન્તા ચતૂસુપિ અરિયસચ્ચેસુ અસમ્મોહપટિવેધસાધનવસેન સકિદેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં તાવેત્થ બોધિપક્ખિયધમ્માનં ઉપ્પજ્જનટ્ઠેન પાતુભાવો વેદિતબ્બો. અરિયસચ્ચધમ્માનં પન લોકિયાનં વિપસ્સનાક્ખણે વિપસ્સનાય આરમ્મણકરણવસેન લોકુત્તરાનં તદધિમુત્તતાવસેન મગ્ગક્ખણે નિરોધસચ્ચસ્સ આરમ્મણાભિસમયવસેન સબ્બેસમ્પિ કિચ્ચાભિસમયવસેન પાકટભાવતો પકાસનટ્ઠેન પાતુભાવો વેદિતબ્બો.

ઇતિ ભગવા સતિપિ સબ્બાકારેન સબ્બધમ્માનં અત્તનો ઞાણસ્સ પાકટભાવે પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસસ્સ કતત્તા નિપુણગમ્ભીરસુદુદ્દસતાય પચ્ચયાકારસ્સ તં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉપ્પન્નબલવસોમનસ્સો પટિપક્ખસમુચ્છેદવિભાવનેન સદ્ધિં અત્તનો તદભિસમયાનુભાવદીપકમેવેત્થ ઉદાનં ઉદાનેસિ.

‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિના નયેન વુત્તપ્પકારં મારસેનન્તિ –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

‘‘પઞ્ચમી થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો ચ અટ્ઠમા.

‘‘લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે, પરે ચ અવજાનતિ.

‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની;

ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮-૪૪૧; મહાનિ. ૨૮) –

ઇમિના નયેન વુત્તપ્પકારં મારસેનં.

તત્થ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૩૯-૪૧; મહાનિ. અટ્ઠ. ૨૮) યસ્મા આદિતોવ અગારિયભૂતે સત્તે વત્થુકામેસુ કિલેસકામા મોહયન્તિ, તે અભિભુય્ય અનગારિયભાવં ઉપગતાનં પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘પબ્બજિતેન ખો, આવુસો, અભિરતિ દુક્કરા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૩૧). તતો તે પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા ખુપ્પિપાસા બાધતિ, તાય બાધિતાનં પરિયેસન તણ્હા ચિત્તં કિલમયતિ, અથ નેસં કિલન્તચિત્તાનં થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, તતો વિસેસમનધિગચ્છન્તાનં દુરભિસમ્ભવેસુ અરઞ્ઞવનપત્થેસુ સેનાસનેસુ વિહરતં ઉત્રાસસઞ્ઞિતા ભીરુ જાયતિ, તેસં ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતાનં દીઘરત્તં વિવેકરસમનસ્સાદયમાનાનં વિહરતં ‘‘ન સિયા નુ ખો એસ મગ્ગો’’તિ પટિપત્તિયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તં વિનોદેત્વા વિહરતં અપ્પમત્તકેન વિસેસાધિગમેન માનમક્ખથમ્ભા જાયન્તિ, તેપિ વિનોદેત્વા વિહરતં તતો અધિકતરં વિસેસાધિગમં નિસ્સાય લાભસક્કારસિલોકા ઉપ્પજ્જન્તિ, લાભાદિમુચ્છિતા ધમ્મપતિરૂપકાનિ પકાસેન્તા મિચ્છાયસં અધિગન્ત્વા તત્થ ઠિતા જાતિઆદીહિ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તિ પરં વમ્ભેન્તિ, તસ્મા કામાદીનં પઠમસેનાદિભાવો વેદિતબ્બો.

એવમેતં દસવિધં સેનં ઉદ્દિસિત્વા યસ્મા સા કણ્હધમ્મસમન્નાગતત્તા કણ્હસ્સ નમુચિનો ઉપકારાય સંવત્તતિ, તસ્મા નં ‘‘તવ સેના’’તિ નિદ્દિસન્તેન ‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની’’તિ વુત્તં. તત્થ અભિપ્પહારિનીતિ સમણબ્રાહ્મણાનં ઘાતની નિપ્પોથની, અન્તરાયકરીતિ અત્થો. ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખન્તિ એવં તવ સેનં અસૂરો કાયે ચ જીવિતે ચ સાપેક્ખો પુરિસો ન જિનાતિ, સૂરો પન જિનાતિ, જેત્વા ચ મગ્ગસુખં ફલસુખઞ્ચ અધિગચ્છતીતિ અત્થો. સોપિ બ્રાહ્મણોતિ સોપિ ખીણાસવબ્રાહ્મણો.

ઇદાનિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નો હોતિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી. અથ ખો ભગવા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા રત્તિયા પઠમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમં સાધુકં મનસાકાસિ. રત્તિયા મજ્ઝિમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિલોમં સાધુકં મનસાકાસિ. રત્તિયા પચ્છિમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમં સાધુકં મનસાકાસી’’તિ એવં વુત્તાય ઉદાનપાળિયા (ઉદા. ૧) ઇમિસ્સા ચ ખન્ધકપાળિયા અવિરોધં દસ્સેતું ‘‘ઉદાને પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થ તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ પચ્ચયાકારપજાનનસ્સ પચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ ચ વસેન. એકેકમેવ કોટ્ઠાસન્તિ અનુલોમપટિલોમેસુ એકેકમેવ કોટ્ઠાસં. પાટિપદરત્તિયા એવં મનસાકાસીતિ રત્તિયા તીસુપિ યામેસુ અનુલોમપટિલોમંયેવ મનસાકાસિ. ભગવા કિર ઠપેત્વા રતનઘરસત્તાહં સેસેસુ છસુ સત્તાહેસુ અન્તરન્તરા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખિત્વા યેભુય્યેન વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી વિહાસિ, રતનઘરસત્તાહે પન અભિધમ્મપવિચયવસેનેવ વિહાસિ. તસ્મા અન્તરન્તરા ધમ્મપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પાદિતમનસિકારેસુ પાટિપદરત્તિયા ઉપ્પાદિતં મનસિકારં સન્ધાય ઇમિસ્સં ખન્ધકપાળિયં એવં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

બોધિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અજપાલકથાવણ્ણના

૪. તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેનાતિ પલ્લઙ્કસત્તાહસ્સ અપગમનેન. તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વાતિ તતો અરહત્તફલસમાપત્તિસમાધિતો યથાકાલપરિચ્છેદં વુટ્ઠહિત્વા. અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તકરાતિ વિસાખપુણ્ણમિતો પટ્ઠાય રત્તિન્દિવં એવં નિચ્ચસમાહિતભાવહેતુભૂતાનં બુદ્ધગુણાનં ઉપરિ અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તસાધકા. ‘‘અયં બુદ્ધો’’તિ બુદ્ધભાવસ્સ પરેસં વિભાવના ધમ્મા કિં નુ ખો સન્તીતિ યોજના. એકચ્ચાનં દેવતાનન્તિ યા અધિગતમગ્ગા સચ્છિકતનિરોધા એકપદેસેન બુદ્ધગુણે જાનન્તિ, તા ઠપેત્વા તદઞ્ઞાસં દેવતાનં. અનિમિસેહીતિ ધમ્મપીતિવિપ્ફારવસેન પસાદવિભાવનિચ્ચલદલતાય નિમેસરહિતેહિ. રતનચઙ્કમેતિ દેવતાહિ માપિતે રતનમયચઙ્કમે. ‘‘રતનભૂતાનં સત્તન્નં પકરણાનં તત્થ ચ અનુત્તરસ્સ ધમ્મરતનસ્સ સમ્મસનેન તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાત’’ન્તિપિ વદન્તિ. તેનેવ અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ‘‘રતનઘરં નામ ન રતનમયં ગેહં, સત્તન્નં પન પકરણાનં સમ્મસિતટ્ઠાનં રતનઘરન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

કસ્મા પનાયં અજપાલનિગ્રોધો નામ જાતોતિ આહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા તત્થ વેદે સજ્ઝાયિતું અસમત્થા મહલ્લકબ્રાહ્મણા પાકારપરિક્ખેપયુત્તાનિ નિવેસનાનિ કત્વા સબ્બે વસિંસુ, તસ્માસ્સ ‘અજપાલનિગ્રોધો’તિ નામં જાત’’ન્તિ વદન્તિ. તત્રાયં વચનત્થો – ન જપન્તીતિ અજપા, મન્તાનં અનજ્ઝાયકાતિ અત્થો. અજપા લન્તિ આદિયન્તિ નિવાસં એત્થાતિ અજપાલોતિ. અપરે પન વદન્તિ ‘‘યસ્મા મજ્ઝન્હિકે સમયે અન્તો પવિટ્ઠે અજે અત્તનો છાયાય પાલેતિ રક્ખતિ, તસ્મા ‘અજપાલો’તિસ્સ નામં રુળ્હ’’ન્તિ. સબ્બથાપિ નામમેતં તસ્સ રુક્ખસ્સ.

વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તોતિ ધમ્મં વિચિનન્તોયેવ અન્તરન્તરા વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો. ‘‘ધમ્મં વિચિનન્તો વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો’’તિ એવં વા એત્થ પાઠો ગહેતબ્બો. ઉદાનટ્ઠકથાયમ્પિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪) હિ અયમેવ પાઠો. ધમ્મં વિચિનન્તો ચેત્થ એવં અભિધમ્મે નયમગ્ગં સમ્મસિ પઠમં ધમ્મસઙ્ગણીપકરણં નામ, તતો વિભઙ્ગપ્પકરણં, ધાતુકથાપકરણં, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપ્પકરણં, કથાવત્થું નામ, યમકં નામ, તતો મહાપકરણં પટ્ઠાનં નામાતિ. તત્થસ્સ સણ્હસુખુમટ્ઠાનમ્હિ ચિત્તે ઓતિણ્ણે પીતિ ઉપ્પજ્જિ, પીતિયા ઉપ્પન્નાય લોહિતં પસીદિ, લોહિતે પસન્ને છવિ પસીદિ, છવિયા પસન્નાય પુરત્થિમકાયતો કૂટાગારાદિપ્પમાણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા આકાસે પક્ખન્દં છદ્દન્તનાગકુલં વિય પાચીનદિસાય અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ પક્ખન્દા. પચ્છિમકાયતો ઉટ્ઠહિત્વા પચ્છિમદિસાય, દક્ખિણંસકૂટતો ઉટ્ઠહિત્વા દક્ખિણદિસાય, વામંસકૂટતો ઉટ્ઠહિત્વા ઉત્તરદિસાય અનન્તાનિ ચક્કવાળાનિ પક્ખન્દા. પાદતલેહિ પવાળઙ્કુરવણ્ણા રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા મહાપથવિં વિનિબ્બિજ્ઝ ઉદકં દ્વિધા ભિન્દિત્વા વાતક્ખન્ધં પદાલેત્વા અજટાકાસં પક્ખન્દા. સીસતો સંપરિવત્તિયમાનં મણિદામં વિય નીલવણ્ણરસ્મિવટ્ટિ ઉટ્ઠહિત્વા છ દેવલોકે વિનિવિજ્ઝિત્વા નવ બ્રહ્મલોકે અતિક્કમ્મ અજટાકાસં પક્ખન્દા. તસ્મિં દિવસે અપરિમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપરિમાણા સત્તા સબ્બે સુવણ્ણવણ્ણાવ અહેસું. તં દિવસઞ્ચ પન ભગવતો સરીરા નિક્ખન્તા યાવજ્જદિવસાપિ કિર તા રસ્મિયો અનન્તલોકધાતુયો ગચ્છન્તિયેવ. ન કેવલઞ્ચ ઇમસ્મિંયેવ સત્તાહે ધમ્મં વિચિનન્તસ્સ સરીરતો રસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, અથ ખો રતનઘરસત્તાહેપિ પટ્ઠાનં સમ્મસન્તસ્સ એવમેવ સરીરતો રસ્મિયો નિક્ખન્તા એવાતિ વેદિતબ્બં.

વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) –

‘‘ઇમેસુ ચ એકવીસતિયા દિવસેસુ એકદિવસેપિ સત્થુ સરીરતો રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા, ચતુત્થે પન સત્તાહે પચ્છિમુત્તરાય દિસાય રતનઘરે નિસીદિ. તત્થ ધમ્મસઙ્ગણિં સમ્મસન્તસ્સપિ સરીરતો રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા. વિભઙ્ગપ્પકરણં, ધાતુકથં, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં, કથાવત્થુપ્પકરણં, યમકપ્પકરણં સમ્મસન્તસ્સપિ રસ્મિયો ન નિક્ખન્તા. યદા પન મહાપકરણં ઓરુય્હ ‘હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયો…પે… અવિગતપચ્ચયો’તિ સમ્મસનં આરભિ, અથસ્સ ચતુવીસતિસમન્તપટ્ઠાનં સમ્મસન્તસ્સ એકન્તતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં મહાપકરણે ઓકાસં લભિ. યથા હિ તિમિરપિઙ્ગલમહામચ્છો ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે મહાસમુદ્દેયેવ ઓકાસં લભતિ, એવમેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં એકન્તતો મહાપકરણેયેવ ઓકાસં લભિ.

‘‘સત્થુ એવં લદ્ધોકાસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન યથાસુખં સણ્હસુખુમધમ્મં સમ્મસન્તસ્સ સરીરતો નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરવસેન છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ. કેસમસ્સૂહિ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ નીલટ્ઠાનેહિ નીલરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, યાસં વસેન ગગનતલં અઞ્જનચુણ્ણસમોકિણ્ણં વિય ઉમાપુપ્ફનીલુપ્પલદલસઞ્છન્નં વિય વીતિપતન્તમણિતાલવણ્ટં વિય સમ્પસારિતમેચકપટં વિય ચ અહોસિ. છવિતો ચેવ અક્ખીનઞ્ચ પીતટ્ઠાનેહિ પીતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, યાસં વસેન દિસાભાગા સુવણ્ણરસનિસિઞ્ચમાના વિય સુવણ્ણપટપસારિતા વિય કુઙ્કુમચુણ્ણકણિકારપુપ્ફસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચિંસુ. મંસલોહિતેહિ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ રત્તટ્ઠાનેહિ લોહિતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, યાસં વસેન દિસાભાગા ચીનપિટ્ઠચુણ્ણરઞ્જિતા વિય સુપક્કલાખારસનિસિઞ્ચમાના વિય રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તા વિય જયસુમનપારિબદ્ધકબન્ધુજીવકકુસુમસમ્પરિકિણ્ણા વિય ચ વિરોચિંસુ. અટ્ઠીહિ ચેવ દન્તેહિ ચ અક્ખીનઞ્ચ સેતટ્ઠાનેહિ ઓદાતરસ્મિયો નિક્ખમિંસુ, યાસં વસેન દિસાભાગા રજતકુટેહિ આસિઞ્ચમાનખીરધારાસમ્પરિકિણ્ણા વિય પસારિતરજતપટવિતાના વિય વીતિપતન્તરજતતાલવણ્ટા વિય કુન્દકુમુદસિન્ધુવારસુમનમલ્લિકાદિકુસુમસઞ્છન્ના વિય ચ વિરોચિંસુ. મઞ્જિટ્ઠપભસ્સરા પન તમ્હા તમ્હા સરીરપ્પદેસા નિક્ખમિંસુ. ઇતિ તા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા ઘનમહાપથવિં ગણ્હિંસુ.

‘‘ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા મહાપથવી નિદ્ધન્તસુવણ્ણપિણ્ડિ વિય અહોસિ. પથવિં ભિન્દિત્વા હેટ્ઠા ઉદકં ગણ્હિંસુ. પથવીસન્ધારકં અટ્ઠનહુતાધિકચતુયોજનસતસહસ્સબહલં ઉદકં સુવણ્ણકલસેહિ આસિઞ્ચમાનવિલીનસુવણ્ણં વિય અહોસિ. ઉદકં વિનિવિજ્ઝિત્વા વાતં અગ્ગહેસું. છન્નવુતાધિકનવયોજનસતસહસ્સબહલો વાતો સમુસ્સિતસુવણ્ણક્ખન્ધો વિય અહોસિ. વાતં વિનિવિજ્ઝિત્વા હેટ્ઠા અજટાકાસં પક્ખન્દિંસુ. ઉપરિભાગેન ઉગ્ગન્ત્વાપિ ચતુમહારાજિકે ગણ્હિંસુ. તે વિનિવિજ્ઝિત્વા તાવતિંસે, તતો યામે, તતો તુસિતે, તતો નિમ્માનરતી, તતો પરનિમ્મિતવસવત્તી, તતો નવ બ્રહ્મલોકે, તતો વેહપ્ફલે, તતો પઞ્ચ સુદ્ધાવાસે વિનિવિજ્ઝિત્વા ચત્તારો આરુપ્પે ગણ્હિંસુ. ચત્તારો ચ આરુપ્પે વિનિવિજ્ઝિત્વા અજટાકાસં પક્ખન્દિંસુ.

‘‘તિરિયભાગેહિ અનન્તા લોકધાતુયો પક્ખન્દિંસુ, એત્તકે ઠાને ચન્દમ્હિ ચન્દપ્પભા નત્થિ, સૂરિયે સૂરિયપ્પભા નત્થિ, તારકરૂપેસુ તારકરૂપપ્પભા નત્થિ, દેવતાનં ઉય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખેસુ સરીરે આભરણેસૂતિ સબ્બત્થ પભા નત્થિ. તિસહસ્સિમહાસહસ્સિલોકધાતુયા આલોકફરણસમત્થો મહાબ્રહ્માપિ સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકો વિય અહોસિ, ચન્દસૂરિયતારકરૂપદેવતુય્યાનવિમાનકપ્પરુક્ખાનં પરિચ્છેદમત્તકમેવ પઞ્ઞાયિત્થ. એત્તકં ઠાનં બુદ્ધરસ્મીહિયેવ અજ્ઝોત્થટં અહોસિ. અયઞ્ચ નેવ બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનિદ્ધિ, ન ભાવનામયિદ્ધિ. સણ્હસુખુમધમ્મં પન સમ્મસતો લોકનાથસ્સ લોહિતં પસીદિ, વત્થુરૂપં પસીદિ, છવિવણ્ણો પસીદિ. ચિત્તસમુટ્ઠાના વણ્ણધાતુ સમન્તા અસીતિહત્થમત્તે પદેસે નિચ્ચલા અટ્ઠાસી’’તિ.

એવં નિસિન્નેતિ તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા નિસિન્ને. એકો બ્રાહ્મણોતિ નામગોત્તવસેન અનભિઞ્ઞાતો અપાકટો એકો બ્રાહ્મણો. ‘‘હું હુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતીતિ સબ્બં અચોક્ખજાતિકં પસ્સિત્વા જિગુચ્છન્તો ‘‘હું હુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ. એતદવોચાતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪) એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ કિત્તાવતાતિ કિત્તકેન પમાણેન. નુ-તિ સંસયત્થે નિપાતો, ખો-તિ પદપૂરણે. ભો-તિ બ્રાહ્મણાનં જાતિસમુદાગતં આલપનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ (ધ. પ. ૩૯૬; સુ. નિ. ૬૨૫). ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. કથં પનાયં બ્રાહ્મણો સમ્પતિ સમાગતો ભગવતો ગોત્તં જાનાતીતિ? નાયં સમ્પતિ સમાગતો, છબ્બસ્સાનિ પધાનકરણકાલે ઉપટ્ઠહન્તેહિ પઞ્ચવગ્ગિયેહિ સદ્ધિં ચરમાનો અપરભાગે તં વતં છડ્ડેત્વા ઉરુવેલાયં સેનનિગમે એકો અદુતિયો હુત્વા પિણ્ડાય ચરમાનોપિ તેન બ્રાહ્મણેન દિટ્ઠપુબ્બો ચેવ સલ્લપિતપુબ્બો ચ, તેન સો પુબ્બે પઞ્ચવગ્ગિયેહિ ગય્હમાનં ભગવતો ગોત્તં અનુસ્સરન્તો ‘‘ભો ગોતમા’’તિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ. યતો પટ્ઠાય વા ભગવા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો અનોમાનદીતીરે પબ્બજિ, તતો પભુતિ ‘‘સમણો ગોતમો’’તિ ચન્દો વિય સૂરિયો વિય પાકટો પઞ્ઞાતો હોતિ, ન ચ તસ્સ ગોત્તજાનને કારણં ગવેસિતબ્બં. બ્રાહ્મણકરણાતિ બ્રાહ્મણં કરોન્તીતિ બ્રાહ્મણકરણા, બ્રાહ્મણભાવકરાતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘કિત્તાવતા’’તિ એતેન યેહિ ધમ્મેહિ બ્રાહ્મણો હોતિ, તેસં ધમ્માનં પરિમાણં પુચ્છતિ. ‘‘કતમે’’તિ પન ઇમિના તેસં સરૂપં પુચ્છતિ.

ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ‘‘યો બ્રાહ્મણો’’તિઆદિકં ઉદાનં ઉદાનેસિ, ન પન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. કસ્મા? ધમ્મદેસનાય અભાજનભાવતો. તથા હિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ઇમં ગાથં સુત્વા ન સચ્ચાભિસમયો અહોસિ. યથા ચ ઇમસ્સ, એવં ઉપકસ્સ આજીવકસ્સ બુદ્ધગુણપ્પકાસનં સુત્વા. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો હિ પુબ્બભાગે ભગવતા ભાસિતં પરેસં સુણન્તાનમ્પિ તપુસ્સભલ્લિકાનં સરણદાનં વિય વાસનાભાગિયમેવ જાતં, ન અસેક્ખભાગિયં વા નિબ્બેધભાગિયં વા. એસા હિ ધમ્મતાતિ. વેદેહિ વા અન્તન્તિ એત્થ અન્તં નામ સબ્બસઙ્ખારપરિયોસાનં નિબ્બાનં. ઇમે ઉસ્સદા નત્થીતિ સબ્બસો ઇમે પહીનત્તા ન સન્તિ.

અજપાલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુચલિન્દકથાવણ્ણના

૫. મુચલિન્દમૂલેતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧૧) એત્થ મુચલિન્દો વુચ્ચતિ નીપરુક્ખો, યો ‘‘નિચુલો’’તિપિ વુચ્ચતિ, તસ્સ સમીપેતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘મુચલોતિ તસ્સ રુક્ખસ્સ નામં, વનજેટ્ઠકતાય પન મુચલિન્દોતિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ઉદપાદીતિ સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેન્તો મહામેઘો ઉદપાદિ. એવરૂપો કિર મેઘો દ્વીસુયેવ કાલેસુ વસ્સતિ ચક્કવત્તિમ્હિ વા ઉપ્પન્ને બુદ્ધે વા, ઇધ બુદ્ધુપ્પાદકાલે ઉદપાદિ. પોક્ખરણિયા નિબ્બત્તોતિ પોક્ખરણિયા હેટ્ઠા નાગભવનં અત્થિ, તત્થ નિબ્બત્તો. સકભવનાતિ અત્તનો નાગભવનતો. એવં ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વાતિ સત્ત વારે અત્તનો સરીરભોગેહિ ભગવતો કાયં પરિવારેત્વા. ઉપરિમુદ્ધનિ મહન્તં ફણં વિહચ્ચાતિ ભગવતો મુદ્ધપ્પદેસસ્સ ઉપરિ અત્તનો મહન્તં ફણં પસારેત્વા. ‘‘ફણં કરિત્વા’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો.

તસ્સ કિર નાગરાજસ્સ એતદહોસિ ‘‘ભગવા ચ મય્હં ભવનસમીપે રુક્ખમૂલે નિસિન્નો, અયઞ્ચ સત્તાહવદ્દલિકા વત્તતિ, વાસાગારમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્તરતનમયં પાસાદં નિમ્મિનિતું સક્કોન્તોપિ ‘‘એવં કતે કાયસારો ગહિતો ન ભવિસ્સતિ, દસબલસ્સ કાયવેય્યાવચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ મહન્તં અત્તભાવં કત્વા સત્થારં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં ધારેસિ. ‘‘તસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરં લોહપાસાદે ભણ્ડાગારગબ્ભપ્પમાણં અહોસી’’તિ ઇધ વુત્તં. મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૪) પન –

‘‘પરિક્ખેપસ્સ અન્તો ઓકાસો હેટ્ઠા લોહપાસાદપ્પમાણો અહોસિ, ‘ઇચ્છિતિચ્છિતેન ઇરિયાપથેન સત્થા વિહરિસ્સતી’તિ નાગરાજસ્સ અજ્ઝાસયો અહોસિ, તસ્મા એવં મહન્તં ઓકાસં પરિક્ખિપિ, મજ્ઝે રતનપલ્લઙ્કો પઞ્ઞત્તો હોતિ, ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તં સમોસરિતગન્ધદામકુસુમચેલવિતાનં અહોસિ, ચતૂસુ કોણેસુ ગન્ધતેલેન દીપા જલિતા, ચતૂસુ દિસાસુ વિવરિત્વા ચન્દનકરણ્ડકા ઠપિતા’’તિ –

વુત્તં. ઇચ્છિતિચ્છિતેન ઇરિયાપથેન વિહરિસ્સતીતિ ચ નાગરાજસ્સ અજ્ઝાસયમત્તમેતં, ભગવા પન યથાનિસિન્નોવ સત્તાહં વીતિનામેસિ.

કિઞ્ચાપિ…પે… ચિન્તેતું યુત્તન્તિ એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘ઉણ્હગ્ગહણં ભોગપરિક્ખેપસ્સ વિપુલભાવકરણે કારણકિત્તનં. ખુદ્દકે હિ તસ્મિં ભગવન્તં નાગરાજસ્સ સરીરસમ્ભૂતા ઉસ્મા બાધેય્ય, વિપુલભાવકરણેન પન તાદિસં મા ઉણ્હં બાધયિત્થા’’તિ. સઉપસગ્ગપદસ્સ અત્થો ઉપસગ્ગેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘વિદ્ધન્તિ ઉબ્બિદ્ધ’’ન્તિ, સા ચસ્સ ઉબ્બિદ્ધતા ઉપક્કિલેસવિગમેન દૂરભાવેન ઉપટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘મેઘવિગમેન દૂરીભૂત’’ન્તિ. ઇન્દનીલમણિ વિય દિબ્બતિ જોતતીતિ દેવો, આકાસો. વિદિત્વાતિ ‘‘ઇદાનિ વિગતવલાહકો આકાસો, નત્થિ ભગવતો સીતાદિઉપદ્દવો’’તિ ઞત્વા. વિનિવેઠેત્વાતિ અપનેત્વા. અત્તનો રૂપન્તિ અત્તનો નાગરૂપં. પટિસંહરિત્વાતિ અન્તરધાપેત્વા. માણવકવણ્ણન્તિ કુમારકરૂપં.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ‘‘વિવેકસુખપટિસંવેદિનો યત્થ કત્થચિ સુખમેવ હોતી’’તિ એતં અત્થં સબ્બાકારેન જાનિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં વિવેકસુખાનુભાવદીપકં ઉદાનં ઉદાનેસિ. સુતધમ્મસ્સાતિ વિસ્સુતધમ્મસ્સ. તેનાહ ‘‘પકાસિતધમ્મસ્સા’’તિ. અકુપ્પનભાવોતિ અકુપ્પનસભાવો.

મુચલિન્દકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રાજાયતનકથાવણ્ણના

૬. ઓસધહરીતકં ઉપનેસીતિ ન કેવલં ઓસધહરીતકમેવ, દન્તકટ્ઠમ્પિ ઉપનેસિ. પચ્ચગ્ઘેતિ એત્થ પુરિમં અત્થવિકપ્પં કેચિ ન ઇચ્છન્તિ, તેનેવ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં ‘‘પચ્ચગ્ઘેતિ અભિનવે. પચ્ચેકં મહગ્ઘતાય પચ્ચગ્ઘેતિ કેચિ, તં ન સુન્દરં. ન હિ બુદ્ધા ભગવન્તો મહગ્ઘં પટિગ્ગણ્હન્તિ પરિભુઞ્જન્તિ વા’’તિ.

રાજાયતનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મયાચનકથાવણ્ણના

૭. આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ આચરિતો ચેવ આચરન્તેહિ ચ સમ્મદેવ આચરિતોતિ અત્થો. એતેન અયં પરિવિતક્કો સબ્બબુદ્ધાનં પઠમાભિસમ્બોધિયં ઉપ્પજ્જતેવાતિ અયમેત્થ ધમ્મતાતિ દસ્સેતિ. ગમ્ભીરોપિ ધમ્મો પટિપક્ખવિધમનેન સુપાકટો ભવેય્ય, પટિપક્ખવિધમનં પન સમ્માપટિપત્તિપટિબદ્ધં, સા સદ્ધમ્મસવનાધીના, તં સત્થરિ ધમ્મે ચ પસાદાયત્તં. સો વિસેસતો લોકે સમ્ભાવનીયસ્સ ગરુકાતબ્બસ્સ અભિપત્થનાહેતુકોતિ પરમ્પરાય સત્તાનં ધમ્મસમ્પટિપત્તિયા બ્રહ્મુનો યાચનાનિમિત્તન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘બ્રહ્મુના યાચિતે દેસેતુકામતાયા’’તિઆદિમાહ.

અધિગતોતિ પટિવિદ્ધો, સયમ્ભૂઞાણેન ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના યથાભૂતં અવબુદ્ધોતિ અત્થો. ધમ્મોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો તબ્બિનિમુત્તસ્સ પટિવિજ્ઝિતબ્બધમ્મસ્સ અભાવતો. ગમ્ભીરોતિ મહાસમુદ્દો વિય મકસતુણ્ડસૂચિયા અઞ્ઞત્ર સમુપચિતપરિપક્કઞાણસમ્ભારેહિ અઞ્ઞેસં ઞાણેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો. ગમ્ભીરત્તાવ દુદ્દસો દુક્ખેન દટ્ઠબ્બો, ન સક્કા સુખેન દટ્ઠું. યો હિ અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો, સો ઓગાહિતું અસક્કુણેય્યતાય સરૂપતો ચ વિસેસતો ચ સુખેન પસ્સિતું ન સક્કા, અથ ખો કિચ્છેન કેનચિ કદાચિદેવ દટ્ઠબ્બો. દુદ્દસત્તાવ દુરનુબોધો દુક્ખેન અવબુજ્ઝિતબ્બો, ન સક્કા સુખેન અવબુજ્ઝિતું. યઞ્હિ દટ્ઠુમેવ ન સક્કા, તસ્સ ઓગાહેત્વા અનુબુજ્ઝને કથા એવ નત્થિ અવબોધસ્સ દુક્કરભાવતો. ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો દુક્કરતરં વા દુરભિસમ્ભવતરં વા’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫) સુત્તપદં વત્તબ્બં.

સન્તોતિ અનુપસન્તસભાવાનં કિલેસાનં સઙ્ખારાનઞ્ચ અભાવતો વૂપસન્તસબ્બપરિળાહતાય સન્તો નિબ્બુતો, સન્તારમ્મણતાય વા સન્તો. એત્થ ચ નિરોધસચ્ચં સન્તં આરમ્મણન્તિ સન્તારમ્મણં, મગ્ગસચ્ચં સન્તં સન્તારમ્મણઞ્ચાતિ સન્તારમ્મણં. પધાનભાવં નીતોતિ પણીતો. અથ વા પણીતોતિ અતિત્તિકરણટ્ઠેન અતપ્પકો સાદુરસભોજનં વિય. સન્તપણીતભાવેનેવ ચેત્થ અસેચનકતાય અતપ્પકતા દટ્ઠબ્બા. ઇદઞ્હિ દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્તં. અતક્કાવચરોતિ ઉત્તમઞાણવિસયત્તા તક્કેન અવચરિતબ્બો ઓગાહિતબ્બો ન હોતિ, ઞાણેનેવ અવચરિતબ્બો. તતો એવ નિપુણઞાણગોચરતાય સણ્હસુખુમસભાવત્તા ચ નિપુણો સણ્હો. પણ્ડિતવેદનીયોતિ બાલાનં અવિસયત્તા સમ્માપટિપદં પટિપન્નેહિ પણ્ડિતેહિ એવ વેદિતબ્બો.

અલ્લીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવિયન્તીતિ આલયા, પઞ્ચ કામગુણાતિ આહ ‘‘સત્તા પઞ્ચકામગુણે અલ્લીયન્તિ, તસ્મા તે આલયાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. તત્થ પઞ્ચકામગુણે અલ્લીયન્તીતિ પઞ્ચકામગુણે સેવન્તીતિ અત્થો. તેતિ પઞ્ચ કામગુણા. રમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ કીળન્તિ લળન્તિ. આલીયન્તિ અભિરમણવસેન સેવન્તીતિ આલયા, અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ, તેહિ આલયેહિ રમન્તીતિ આલયરામાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇમે હિ સત્તા યથા કામગુણે, એવં રાગમ્પિ અસ્સાદેન્તિ અભિનન્દન્તિયેવ. યથેવ હિ સુસજ્જિતપુપ્ફફલભરિતરુક્ખાદિસમ્પન્નં ઉય્યાનં પવિટ્ઠો રાજા તાય તાય સમ્પત્તિયા રમતિ, સમ્મુદિતો આમોદિતપમોદિતો હોતિ, ન ઉક્કણ્ઠતિ, સાયમ્પિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છતિ, એવમિમેહિ કામાલયતણ્હાલયેહિ સત્તા રમન્તિ, સંસારવટ્ટે સમ્મોદિતા અનુક્કણ્ઠિતા વસન્તિ. તેન નેસં ભગવા દુવિધમ્પિ આલયં ઉય્યાનભૂમિં વિય દસ્સેન્તો ‘‘આલયરામા’’તિઆદિમાહ. રતાતિ નિરતા. સુટ્ઠુ મુદિતાતિ અતિવિય મુદિતા અનુક્કણ્ઠનતો.

ઠાનં સન્ધાયાતિ ઠાનસદ્દં સન્ધાય. અત્થતો પન ઠાનન્તિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો એવ અધિપ્પેતો. તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયભૂતા અવિજ્જાદયો. ઇમેસં સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયાતિ ઇદપ્પચ્ચયા, અવિજ્જાદયોવ. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા યથા દેવો એવ દેવતા. ઇદપ્પચ્ચયાનં વા અવિજ્જાદીનં અત્તનો ફલં પટિચ્ચ પચ્ચયભાવો ઉપ્પાદનસમત્થતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તેન સમત્થપચ્ચયલક્ખણો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દસ્સિતો હોતિ. પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ ફલં એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. પદદ્વયેનપિ ધમ્માનં પચ્ચયટ્ઠો એવ વિભાવિતો. સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનઞ્હિ અવિજ્જાદીનં એતં અધિવચનં ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બં અત્થતો નિબ્બાનમેવ. યસ્મા હિ તં આગમ્મ પટિચ્ચ અરિયમગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવહેતુ સબ્બસઙ્ખારવિપ્ફન્દિતાનિ સમ્મન્તિ વૂપસમ્મન્તિ, તસ્મા ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિ વુચ્ચતિ. સબ્બસઙ્ખતવિસંયુત્તે હિ નિબ્બાને સઙ્ખારવૂપસમપરિયાયો ઞાયાગતોયેવાતિ. ઇદં પનેત્થ નિબ્બચનં – સબ્બે સઙ્ખારા સમ્મન્તિ એત્થાતિ સબ્બસઙ્ખારસમથોતિ.

યસ્મા ચ તં આગમ્મ સબ્બે ઉપધયો પટિનિસ્સટ્ઠા સમુચ્છેદવસેન પરિચ્ચત્તા હોન્તિ, અટ્ઠસતપ્પભેદા સબ્બાપિ તણ્હા ખીયન્તિ, સબ્બે કિલેસરાગા વિરજ્જન્તિ, જરામરણાદિભેદં સબ્બં વટ્ટદુક્ખં નિરુજ્ઝતિ, તસ્મા ‘‘સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધો’’તિ વુચ્ચતિ, યા પનેસા તણ્હા તેન તેન ભવેન ભવન્તરં ભવનિકન્તિભાવેન વિનતિ સંસિબ્બતિ, ફલેન વા સદ્ધિં કમ્મં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ કત્વા વાનન્તિ વુચ્ચતિ, તતો નિક્ખન્તં વાનતોતિ નિબ્બાનં. કિલમથોતિ કાયકિલમથો. વિહેસાપિ કાયવિહેસાયેવ, ચિત્તે પન ઉભયમ્પેતં બુદ્ધાનં નત્થિ બોધિમૂલેયેવ સમુચ્છિન્નત્તા. એત્થ ચ ચિરનિસજ્જાચિરભાસનેહિ પિટ્ઠિઆગિલાયનતાલુગલસોસાદિવસેન કાયકિલમથો ચેવ કાયવિહેસા ચ વેદિતબ્બા, સા ચ ખો દેસનાય અત્થં અજાનન્તાનઞ્ચ અપ્પટિપજ્જન્તાનઞ્ચ વસેન. જાનન્તાનં પન પટિપજ્જન્તાનઞ્ચ દેસનાય કાયપરિસ્સમોપિ સત્થુ અપરિસ્સમોવ, તેનાહ ભગવા ‘‘ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેતી’’તિ. તેનેવ વુત્તં ‘‘યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સા’’તિ.

અપિસ્સૂતિ સમ્પિણ્ડનત્થે નિપાતો. સો ન કેવલં એતદહોસિ, ઇમાપિ ગાથા પટિભંસૂતિ દીપેતિ. ભગવન્તન્તિ પટિસદ્દયોગેન સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘ભગવતો’’તિ. વુદ્ધિપ્પત્તા અચ્છરિયા વા અનચ્છરિયા. વુદ્ધિઅત્થોપિ હિ અ-કારો હોતિ યથા ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ. કપ્પાનં ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ધમ્મસંવિભાગકરણત્થમેવ પારમિયો પૂરેત્વા ઇદાનિ સમધિગતધમ્મરજ્જસ્સ તત્થ અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિદીપનત્તા ગાથાત્થસ્સ અનુઅચ્છરિયતા તસ્સ વુદ્ધિપ્પત્તિ ચ વેદિતબ્બા. અત્થદ્વારેન હિ ગાથાનં અનચ્છરિયતા. ગોચરા અહેસુન્તિ ઉપટ્ઠહંસુ, ઉપટ્ઠાનઞ્ચ વિતક્કયિતબ્બતાતિ આહ ‘‘પરિવિતક્કયિતબ્બભાવં પાપુણિંસૂ’’તિ.

કિચ્છેનાતિ ન દુક્ખપ્પટિપદાય. બુદ્ધાનઞ્હિ ચત્તારોપિ મગ્ગા સુખપ્પટિપદાવ હોન્તિ. પારમીપૂરણકાલે પન સરાગસદોસસમોહસ્સેવ સતો આગતાગતાનં યાચકાનં અલઙ્કતપ્પટિયત્તં સીસં કન્તિત્વા ગલલોહિતં નીહરિત્વા સુઅઞ્જિતાનિ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા કુલવંસપ્પદીપં પુત્તં મનાપચારિનિં ભરિયન્તિ એવમાદીનિ દેન્તસ્સ અઞ્ઞાનિ ચ ખન્તિવાદિસદિસેસુ અત્તભાવેસુ છેજ્જભેજ્જાદીનિ પાપુણન્તસ્સ આગમનીયપટિપદં સન્ધાયેતં વુત્તં. હ-ઇતિ વા બ્યત્તન્તિ એતસ્મિં અત્થે નિપાતો. એકંસત્થેતિ કેચિ. હ બ્યત્તં એકંસેન વા અલં નિપ્પયોજનં એવં કિચ્છેન અધિગતં ધમ્મં દેસેતુન્તિ યોજના. હલન્તિ વા અલન્તિ ઇમિના સમાનત્થં પદં ‘‘હલન્તિ વદામી’’તિઆદીસુ વિય. ‘‘પકાસિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ, દેસિતન્તિ અત્થો. એવં કિચ્છેન અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ અલં દેસિતં પરિયત્તં દેસિતં, કો અત્થો દેસિતેનાતિ વુત્તં હોતિ. રાગદોસપરેતેહીતિ રાગદોસફુટ્ઠેહિ, ફુટ્ઠવિસેન વિય સપ્પેન રાગેન દોસેન ચ સમ્ફુટ્ઠેહિ અભિભૂતેહીતિ અત્થો. અથ વા રાગદોસપરેતેહીતિ રાગદોસાનુગતેહિ, રાગેન ચ દોસેન ચ અનુબન્ધેહીતિ અત્થો.

પટિસોતગામિન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૧; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૨) નિચ્ચગાહાદીનં પટિસોતં અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભન્તિ એવં ગતં પવત્તં ચતુસચ્ચધમ્મન્તિ અત્થો. રાગરત્તાતિ કામરાગેન ભવરાગેન દિટ્ઠિરાગેન ચ રત્તા. ન દક્ખન્તીતિ અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા અસુભન્તિ ઇમિના સભાવેન ન પસ્સિસ્સન્તિ, તે અપસ્સન્તે કો સક્ખિસ્સતિ અનિચ્ચન્તિઆદિના સભાવેન યાથાવતો ધમ્મં જાનાપેતુન્તિ અધિપ્પાયો. રાગદોસપરેતતાપિ નેસં સમ્મુળ્હભાવેનેવાતિ આહ ‘‘તમોખન્ધેન આવુટા’’તિ, અવિજ્જારાસિના અજ્ઝોત્થટાતિ અત્થો.

અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમતીતિ કસ્મા પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ, નનુ એસ ‘‘મુત્તોહં મોચેસ્સામિ, તિણ્ણોહં તારેસ્સામિ,

કિં મે અઞ્ઞાતવેસેન, ધમ્મં સચ્છિકતેનિધ;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, તારયિસ્સં સદેવક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૫૫) –

પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ? સચ્ચમેવ, તદેવ પચ્ચવેક્ખણાનુભાવેન પનસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. તસ્સ હિ સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા સત્તાનં કિલેસગહનતં ધમ્મસ્સ ચ ગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સત્તાનં કિલેસગહનતા ચ ધમ્મગમ્ભીરતા ચ સબ્બાકારેન પાકટા જાતા. અથસ્સ ‘‘ઇમે સત્તા કઞ્જિયપુણ્ણલાબુ વિય તક્કભરિતચાટિ વિય વસાતેલપીતપિલોતિકા વિય અઞ્જનમક્ખિતહત્થો વિય ચ કિલેસભરિતા અતિસંકિલિટ્ઠા રાગરત્તા દોસદુટ્ઠા મોહમુળ્હા, તે કિં નામ પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તયતો કિલેસગહનપચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનપિ એવં ચિત્તં નમિ.

‘‘અયં ધમ્મો પથવીસન્ધારકઉદકક્ખન્ધો વિય ગમ્ભીરો, પબ્બતેન પટિચ્છાદેત્વા ઠપિતો સાસપો વિય દુદ્દસો, સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિ વિય અણુ. મયા હિ ઇમં ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તેન અદિન્નં દાનં નામ નત્થિ, અરક્ખિતં સીલં નામ નત્થિ, અપરિપૂરિતા કાચિ પારમી નામ નત્થિ, તસ્સ મે નિરુસ્સાહં વિય મારબલં વિધમન્તસ્સપિ પથવી ન કમ્પિત્થ, પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તસ્સપિ ન કમ્પિત્થ, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેન્તસ્સપિ ન કમ્પિત્થ, પચ્છિમયામે પન પટિચ્ચસમુપ્પાદં પટિવિજ્ઝન્તસ્સેવ મે દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ. ઇતિ માદિસેનપિ તિક્ખઞાણેન કિચ્છેનેવાયં ધમ્મો પટિવિદ્ધો, તં લોકિયમહાજના કથં પટિવિજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ ધમ્મગમ્ભીરતાય પચ્ચવેક્ખણાનુભાવેનપિ એવં ચિત્તં નમીતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ બ્રહ્મુના યાચિતે દેસેતુકામતાયપિસ્સ એવં ચિત્તં નમિ. જાનાતિ હિ ભગવા ‘‘મમ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તે નમમાને મહાબ્રહ્મા ધમ્મદેસનં યાચિસ્સતિ, ઇમે ચ સત્તા બ્રહ્મગરુકા, તે ‘સત્થા કિર ધમ્મં ન દેસેતુકામો અહોસિ, અથ નં મહાબ્રહ્મા યાચિત્વા દેસાપેતિ, સન્તો વત ભો ધમ્મો પણીતો’તિ મઞ્ઞમાના સુસ્સૂસિસ્સન્તી’’તિ. ઇદમ્પિસ્સ કારણં પટિચ્ચ અપ્પોસ્સુક્કતાય ચિત્તં નમિ, નો ધમ્મદેસનાયાતિ વેદિતબ્બં.

૮. સહમ્પતિસ્સાતિ સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ થેરો પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકબ્રહ્મા હુત્વા નિબ્બત્તો, તત્ર નં સહમ્પતિ બ્રહ્માતિ સઞ્જાનન્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સા’’તિ. નસ્સતિ વતાતિ સો કિર ઇમં સદ્દં તથા નિચ્છારેતિ, યથા દસસહસ્સિલોકધાતુબ્રહ્માનો સુત્વા સબ્બે સન્નિપતિંસુ. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં પરિત્તં રાગદોસમોહરજં એતેસં એવંસભાવાતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા. અપ્પં રાગાદિરજં યેસં તે સભાવા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અસ્સવનતાતિ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ વિય કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં, અસ્સવનતાયાતિ અત્થો. ભવિસ્સન્તીતિ પુરિમબુદ્ધેસુ દસપુઞ્ઞકિરિયવસેન કતાધિકારા પરિપાકગતપદુમાનિ વિય સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં ધમ્મદેસનંયેવ આકઙ્ખમાના ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરિયભૂમિં ઓક્કમનારહા ન એકો, ન દ્વે, અનેકસતસહસ્સા ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો ભવિસ્સન્તીતિ દસ્સેતિ.

પાતુરહોસીતિ પાતુભવિ. સમલેહિ ચિન્તિતોતિ સમલેહિ પૂરણકસ્સપાદીહિ છહિ સત્થારેહિ ચિન્તિતો. તે હિ પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા સકલજમ્બુદીપે કણ્ટકે પત્થરમાના વિય વિસં સિઞ્ચમાના વિય ચ સમલં મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મં દેસયિંસુ. તે કિર બુદ્ધકોલાહલાનુસ્સવેન સઞ્જાતકુતૂહલા લોકં વઞ્ચેત્વા કોહઞ્ઞે ઠત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનન્તા યં કિઞ્ચિ અધમ્મંયેવ ધમ્મોતિ દીપેસું. અપાપુરેતન્તિ વિવર એતં. અમતસ્સ દ્વારન્તિ અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારભૂતં અરિયમગ્ગં. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ પિહિતં નિબ્બાનનગરસ્સ મહાદ્વારં અરિયમગ્ગં સદ્ધમ્મદેસનાહત્થેન અપાપુર વિવર ઉગ્ઘાટેહીતિ. સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધન્તિ ઇમે સત્તા રાગાદિમલાનં અભાવતો વિમલેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુબુદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં સુણન્તુ તાવ ભગવાતિ યાચતિ.

સેલપબ્બતો ઉચ્ચો હોતિ થિરો ચ, ન પંસુપબ્બતો મિસ્સકપબ્બતો વાતિ આહ ‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો’’તિ. તસ્સત્થો ‘‘સેલમયે એકગ્ઘને પબ્બતમુદ્ધનિ યથાઠિતોવ. ન હિ તત્થ ઠિતસ્સ દસ્સનત્થં ગીવુક્ખિપનપસારણાદિકિચ્ચં અત્થી’’તિ. તથૂપમન્તિ તપ્પટિભાગં સેલપબ્બતૂપમં. ધમ્મમયં પાસાદન્તિ લોકુત્તરધમ્મમાહ. સો હિ સબ્બસો પસાદાવહો સબ્બધમ્મે અતિક્કમ્મ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પાસાદસદિસો ચ, પઞ્ઞાપરિયાયો વા ઇધ ધમ્મ-સદ્દો. પઞ્ઞા હિ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પાસાદોતિ અભિધમ્મે નિદ્દિટ્ઠા. તથા ચાહ –

‘‘પઞ્ઞાપાસાદમારુય્હ, અસોકો સોકિનિં પજં;

પબ્બતટ્ઠોવ ભૂમટ્ઠે, ધીરો બાલે અવેક્ખતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૮);

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા સેલપબ્બતમુદ્ધનિ યથાઠિતોવ ચક્ખુમા પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય, તથા ત્વમ્પિ સુમેધ સુન્દરપઞ્ઞ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્તચક્ખુ ભગવા ધમ્મમયં પઞ્ઞામયં પાસાદમારુય્હ સયં અપેતસોકો સોકાવતિણ્ણં જાતિજરાભિભૂતં જનતં અવેક્ખસ્સુ ઉપધારય ઉપપરિક્ખાતિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – યથા હિ પબ્બતપાદે સમન્તા મહન્તં ખેત્તં કત્વા તત્થ કેદારપાળીસુ કુટિકાયો કત્વા રત્તિં અગ્ગિં જાલેય્યું, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતઞ્ચ અન્ધકારં અસ્સ, અથ તસ્સ પબ્બતસ્સ મત્થકે ઠત્વા ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ ભૂમિં ઓલોકયતો નેવ ખેત્તં, ન કેદારપાળિયો, ન કુટિયો, ન તત્થ સયિતમનુસ્સા પઞ્ઞાયેય્યું અનુજ્જલભાવતો, કુટિકાસુ પન અગ્ગિજાલામત્તમેવ પઞ્ઞાયેય્ય ઉજ્જલભાવતો, એવં ધમ્મપાસાદં આરુય્હ સત્તનિકાયં ઓલોકયતો તથાગતસ્સ યે તે અકતકલ્યાણા સત્તા, તે એકવિહારે દક્ખિણજાણુપસ્સે નિસિન્નાપિ બુદ્ધચક્ખુસ્સ આપાથં નાગચ્છન્તિ ઞાણગ્ગિના અનુજ્જલભાવતો અનુળારભાવતો ચ, રત્તિં ખિત્તા સરા વિય હોન્તિ. યે પન કતકલ્યાણા વેનેય્યપુગ્ગલા, તે એવસ્સ દૂરેપિ ઠિતા આપાથમાગચ્છન્તિ પરિપક્કઞાણગ્ગિતાય સમુજ્જલભાવતો ઉળારસન્તાનતાય ચ, સો અગ્ગિ વિય હિમવન્તપબ્બતો વિય ચ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ. (ધ. પ. ૩૦૪);

ઉટ્ઠેહીતિ ભગવતો ધમ્મદેસનત્થં ચારિકચરણં યાચન્તો ભણતિ. ઉટ્ઠેહીતિ વા ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કતાસઙ્ખાતસઙ્કોચાપત્તિતો કિલાસુભાવતો ઉટ્ઠહ. વીરાતિઆદીસુ ભગવા સાતિસયચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયવન્તતાય વીરો, દેવપુત્તમચ્ચુકિલેસાભિસઙ્ખારાનં વિજિતત્તા વિજિતસઙ્ગામો, જાતિકન્તારાદિતો વેનેય્યસત્થં વાહનસમત્થતાય નિબ્બાનસઙ્ખાતં ખેમપ્પદેસં સમ્પાપનસમત્થતાય સત્થવાહો, કામચ્છન્દઇણસ્સ અભાવતો અણણોતિ વેદિતબ્બો. યો હિ પરેસં ઇણં ગહેત્વા વિનાસેતિ, સો તેહિ ‘‘ઇણં દેહી’’તિ તજ્જમાનોપિ ફરુસં વુચ્ચમાનોપિ વમ્ભમાનોપિ વધિયમાનોપિ કિઞ્ચિ પટિપ્પહરિતું ન સક્કોતિ, સબ્બં તિતિક્ખતિ. તિતિક્ખકારણઞ્હિસ્સ તં ઇણં હોતિ, એવમેવ યો યમ્હિ કામચ્છન્દેન રજ્જતિ, તણ્હાગહણેન તં વત્થું ગણ્હાતિ, સો તેન ફરુસં વુચ્ચમાનોપિ વમ્ભમાનોપિ વધિયમાનોપિ કિઞ્ચિ પટિપ્પહરિતું ન સક્કોતિ, સબ્બં તિતિક્ખતિ. તિતિક્ખકારણઞ્હિસ્સ સો કામચ્છન્દો હોતિ ઘરસામિકેહિ વિહેઠિયમાનાનં ઇત્થીનં વિય. કસ્મા? ઇણસદિસત્તા કામચ્છન્દસ્સ.

૯. અજ્ઝેસનન્તિ ગરુટ્ઠાનીયં પયિરુપાસિત્વા ગરુતરં પયોજનં ઉદ્દિસ્સ અભિપત્થના અજ્ઝેસના, સાપિ અત્થતો યાચના એવ. બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં બુદ્ધચક્ખૂતિ નામં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સમન્તચક્ખૂતિ. હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ધમ્મચક્ખૂતિ. અપ્પરજક્ખેતિઆદીસુ યેસં વુત્તનયેનેવ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ રાગાદિરજં અપ્પં, તે અપ્પરજક્ખા. યેસં તં મહન્તં, તે મહારજક્ખા. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ, તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ, તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા સુન્દરા, તે સ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા. યે પરલોકઞ્ચેવ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તિ, તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો નામ.

ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિની, ગચ્છોપિ જલાસયોપિ, ઇધ પન જલાસયો અધિપ્પેતો, તસ્મા ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવનેતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ ઉદકસ્સ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પુસ્સન્તિ વડ્ઢન્તિ, તાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ. ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ તિટ્ઠન્તીતિ ઉદકં અતિક્કમિત્વા તિટ્ઠન્તિ. તત્થ યાનિ અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સં આગમયમાનાનિ, તાનિ અજ્જ પુપ્ફનકાનિ. યાનિ સમોદકં ઠિતાનિ, તાનિ સ્વે પુપ્ફનકાનિ. યાનિ ઉદકા અનુગ્ગતાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ, તાનિ તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ. ઉદકા પન અનુગ્ગતાનિ અઞ્ઞાનિપિ સરોગઉપ્પલાદીનિ નામ અત્થિ, યાનિ નેવ પુપ્ફિસ્સન્તિ મચ્છકચ્છપભક્ખાનેવ ભવિસ્સન્તિ, તાનિ પાળિં નારુળ્હાનિ, આહરિત્વા પન દીપેતબ્બાનીતિ અટ્ઠકથાયં પકાસિતાનિ. યથેવ હિ તાનિ ચતુબ્બિધાનિ પુપ્ફાનિ, એવમેવ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ નેય્યો પદપરમોતિ ચત્તારો પુગ્ગલા.

તત્થ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સહ ઉદાહટવેલાય ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સઙ્ખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ સઙ્ખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉદ્દેસતો પરિપુચ્છતો યોનિસો મનસિકરોતો કલ્યાણમિત્તે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો નેય્યો. યસ્સ પુગ્ગલસ્સ બહુમ્પિ સુણતો બહુમ્પિ ભણતો બહુમ્પિ ધારયતો બહુમ્પિ વાચયતો ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતિ, તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો પદપરમો. તત્થ ભગવા ઉપ્પલવનાદિસદિસં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેન્તો અજ્જ પુપ્ફનકાનિ વિય ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, સ્વે પુપ્ફનકાનિ વિય વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, તતિયદિવસે પુપ્ફનકાનિ વિય નેય્યે, મચ્છકચ્છપભક્ખપુપ્ફાનિ વિય પદપરમે ચ અદ્દસ, પસ્સન્તો ચ ‘‘એત્તકા અપ્પરજક્ખા, એત્તકા મહારજક્ખા, તત્રાપિ એત્તકા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ એવં સબ્બાકારતોવ અદ્દસ.

તત્થ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે ભગવતો ધમ્મદેસના અત્થં સાધેતિ. પદપરમાનં અનાગતત્થાય વાસના હોતિ. અથ ભગવા ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અત્થાવહં ધમ્મદેસનં વિદિત્વા દેસેતુકમ્યતં ઉપ્પાદેત્વા પુન સબ્બેપિ તીસુ ભવેસુ સત્તે ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વે કોટ્ઠાસે અકાસિ. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘યે તે સત્તા કમ્માવરણેન સમન્નાગતા વિપાકાવરણેન સમન્નાગતા કિલેસાવરણેન સમન્નાગતા અસ્સદ્ધા અચ્છન્દિકા દુપ્પઞ્ઞા અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં, ઇમે તે સત્તા અભબ્બા. કતમે તે સત્તા ભબ્બા? યે તે સત્તા ન કમ્માવરણેન…પે… ઇમે તે સત્તા ભબ્બા’’તિ (વિભ. ૮૨૬-૮૨૭). તત્થ સબ્બેપિ અભબ્બપુગ્ગલે પહાય ભબ્બપુગ્ગલેયેવ ઞાણેન પરિગ્ગહેત્વા ‘‘એત્તકા રાગચરિતા, એત્તકા દોસ, મોહ, વિતક્ક, સદ્ધા, બુદ્ધિચરિતા’’તિ છ કોટ્ઠાસે અકાસિ, એવં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ ચિન્તેસિ. એત્થ ચ અપ્પરજક્ખાદિભબ્બાદિવસેન આવજ્જેન્તસ્સ ભગવતો તે સત્તા પુઞ્જપુઞ્જાવ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, ન એકેકાતિ દટ્ઠબ્બં.

પચ્ચભાસીતિ પતિઅભાસિ. અપારુતાતિ વિવટા. અમતસ્સ દ્વારાતિ અરિયમગ્ગો. સો હિ અમતસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારં, સો મયા વિવરિત્વા ઠપિતો મહાકરુણૂપનિસ્સયેન સયમ્ભૂઞાણેન અધિગતત્તાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અપારુતં તેસં અમતસ્સ દ્વાર’’ન્તિ કેચિ પઠન્તિ. પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધન્તિ સબ્બે અત્તનો સદ્ધં મુઞ્ચન્તુ વિસ્સજ્જેન્તુ પવેદેન્તુ, મયા દેસિતે ધમ્મે મયિ ચ અત્તનો સદ્દહનાકારં ઉટ્ઠાપેન્તૂતિ અત્થો. પચ્છિમપદદ્વયે અયમત્થો – અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તિતમ્પિ ઇમં પણીતં ઉત્તમં ધમ્મં કાયવાચાકિલમથસઞ્ઞી હુત્વા ન ભાસિં, ન ભાસિસ્સામીતિ ચિન્તેસિં, ઇદાનિ પન સબ્બો જનો સદ્ધાભાજનં ઉપનેતુ, પૂરેસ્સામિ નેસં સઙ્કપ્પન્તિ. અન્તરધાયીતિ સત્થારં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજેત્વા અન્તરહિતો, સકટ્ઠાનમેવ ગતોતિ અત્થો. સત્થુસન્તિકઞ્હિ ઉપગતાનં દેવાનં બ્રહ્માનઞ્ચ તસ્સ પુરતો અન્તરધાનં નામ સકટ્ઠાનગમનમેવ.

બ્રહ્મયાચનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવગ્ગિયકથાવણ્ણના

૧૦. એતદહોસીતિ એતં અહોસિ, ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ અયં ધમ્મદેસનાપટિસંયુત્તો વિતક્કો ઉદપાદીતિ અત્થો. આળારોતિ તસ્સ નામં. દીઘપિઙ્ગલો કિરેસ. સો હિ તુઙ્ગસરીરતાય દીઘો, પિઙ્ગલચક્ખુતાય પિઙ્ગલો, તેનસ્સ ‘‘આળારો’’તિ નામં અહોસિ. કાલામોતિ ગોત્તં. પણ્ડિતોતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૪) પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો, સમાપત્તિપટિલાભસંસિદ્ધેન અધિગમબાહુસચ્ચસઙ્ખાતેન પણ્ડિતભાવેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. બ્યત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો, સમાપત્તિપટિલાભપચ્ચયેન પારિહારિકપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન બ્યત્તભાવેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અથ વા મેધાવીતિ તિહેતુકપટિસન્ધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય તંતંઇતિકત્તબ્બતાપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય ચ મેધાય સમન્નાગતોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અપ્પરજક્ખજાતિકોતિ સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભિતત્તા નિક્કિલેસજાતિકો વિસુદ્ધસત્તો. આજાનિસ્સતીતિ સલ્લક્ખેસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ.

ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદીતિ ભગવતોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જિ. ભગવા કિર દેવતાય કથિતેનેવ નિટ્ઠં અગન્ત્વા સયમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તો ઇતો સત્તમદિવસમત્થકે કાલં કત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ અદ્દસ. તં સન્ધાયાહ ‘‘ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદી’’તિ. મહાજાનિયોતિ સત્તદિવસબ્ભન્તરે પત્તબ્બમગ્ગફલતો પરિહીનત્તા મહતી જાનિ પરિહાનિ અસ્સાતિ મહાજાનિયો. અક્ખણે નિબ્બત્તત્થા ઇધ ધમ્મદેસનટ્ઠાનં આગમનપાદાપિ નત્થિ, અથાહં તત્થ ગચ્છેય્યં, ગન્ત્વા દેસિયમાનં ધમ્મમ્પિસ્સ સોતું સોતપસાદોપિ નત્થિ, એવં મહાજાનિયો જાતોતિ દસ્સેતિ. કિં પન ભગવતા તં અત્તનો બુદ્ધાનુભાવેન ધમ્મં ઞાપેતું ન સક્કાતિ? આમ ન સક્કા, ન હિ પરતોઘોસમન્તરેન સાવકાનં ધમ્માભિસમયો સમ્ભવતિ, અઞ્ઞથા ઇતરપચ્ચયરહિતસ્સપિ ધમ્માભિસમયેન ભવિતબ્બં, ન ચ તં અત્થિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, પચ્ચયા સમ્માદિટ્ઠિયા ઉપ્પાદાય પરતો ચ ઘોસો અજ્ઝત્તઞ્ચ યોનિસોમનસિકારો’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૨૭).

ઉદકોતિ તસ્સ નામં, રામસ્સ પન પુત્તતાય રામપુત્તો. અભિદોસકાલકતોતિ અડ્ઢરત્તે કાલકતો. ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદીતિ ઇધાપિ કિર ભગવા દેવતાય કથિતવચનેન સન્નિટ્ઠાનં અકત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તો ‘‘હિય્યો અડ્ઢરત્તે કાલં કત્વા ઉદકો રામપુત્તો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તો’’તિ અદ્દસ, તસ્મા એવં વુત્તં. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

બહૂપકારાતિ બહુઉપકારા. પધાનપહિતત્તં ઉપટ્ઠહિંસૂતિ પધાનત્થાય પેસિતત્તભાવં વસનટ્ઠાને પરિવેણસમ્મજ્જનેન પત્તચીવરં ગહેત્વા અનુબન્ધનેન મુખોદકદન્તકટ્ઠદાનાદિના ચ ઉપટ્ઠહિંસુ. કે પનેતે પઞ્ચવગ્ગિયા નામ? યે તે –

રામો ધજો લક્ખણો ચાપિ મન્તી;

કોણ્ડઞ્ઞો ચ ભોજો સુયામો સુદત્તો;

એતે તદા અટ્ઠ અહેસું બ્રાહ્મણા;

છળઙ્ગવા મન્તં વિયાકરિંસૂતિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૪; જા. અટ્ઠ. ૧.નિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા);

બોધિસત્તસ્સ જાતકાલે સુપિનપટિગ્ગાહકા ચેવ લક્ખણપટિગ્ગાહકા ચ અટ્ઠ બ્રાહ્મણા. તેસુ તયો દ્વેધા બ્યાકરિંસુ ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારં અજ્ઝાવસમાનો રાજા હોહિતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજમાનો બુદ્ધો’’તિ. પઞ્ચ બ્રાહ્મણા એકંસબ્યાકરણા અહેસું ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારે ન તિટ્ઠતિ, બુદ્ધોવ હોતી’’તિ. તેસુ પુરિમા તયો યથામન્તપદં ગતા. એતે હિ લક્ખણમન્તસઙ્ખાતવેદવચનાનુરૂપં પટિપન્ના દ્વે ગતિયો ભવન્તિ અનઞ્ઞાતિ વુત્તનિયામેન નિચ્છિનિતું અસક્કોન્તા વુત્તમેવ પટિપજ્જિંસુ, ન મહાપુરિસસ્સ બુદ્ધભાવપ્પત્તિં પચ્ચાસીસિંસુ. ઇમે પન કોણ્ડઞ્ઞાદયો પઞ્ચ ‘‘એકંસતો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ જાતનિચ્છયત્તા મન્તપદં અતિક્કન્તા. તે અત્તના લદ્ધં તુટ્ઠિદાનં ઞાતકાનં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘અયં મહાપુરિસો અગારે ન અજ્ઝાવસિસ્સતિ, એકન્તેન બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ નિબ્બેમતિકા બોધિસત્તં ઉદ્દિસ્સ સમણપબ્બજ્જં પબ્બજિતા, તેસં પુત્તાતિપિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં. એતે કિર દહરકાલેવ બહૂ મન્તે જાનિંસુ, તસ્મા ને બ્રાહ્મણા આચરિયટ્ઠાને ઠપયિંસુ. તે ‘‘પચ્છા અમ્હેહિ પુત્તદારજટં છિન્દિત્વા ન સક્કા ભવિસ્સતિ પબ્બજિતુ’’ન્તિ દહરકાલેયેવ પબ્બજિત્વા રમણીયાનિ સેનાસનાનિ પરિભુઞ્જન્તા વિચરિંસુ. કાલેન કાલં પન ‘‘કિં ભો મહાપુરિસો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો’’તિ પુચ્છન્તિ. મનુસ્સા ‘‘કુહિં તુમ્હે મહાપુરિસં પસ્સિસ્સથ, તીસુ પાસાદેસુ વિવિધનાટકમજ્ઝે દેવો વિય સમ્પત્તિં અનુભોતી’’તિ વદન્તિ. તે સુત્વા ‘‘ન તાવ મહાપુરિસસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગચ્છતી’’તિ અપ્પોસ્સુક્કા વિહરિંસુયેવ.

કસ્મા પનેત્થ ભગવા ‘‘બહુકારા ખો મે પઞ્ચવગ્ગિયા’’તિ આહ. કિં ઉપકારકાનંયેવ એસ ધમ્મં દેસેતિ, અનુપકારકાનં ન દેસેતીતિ? નો ન દેસેતિ. પરિચયવસેન હેસ આળારઞ્ચેવ કાલામં ઉદકઞ્ચ રામપુત્તં ઓલોકેસિ. એતસ્મિં પન બુદ્ધક્ખેત્તે ઠપેત્વા અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞં અઞ્ઞો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકાતું સમત્થો નામ નત્થિ. કસ્મા? તથાવિધઉપનિસ્સયત્તા. પુબ્બે કિર પુઞ્ઞકરણકાલે દ્વે ભાતરો અહેસું. તે ચ એકતો સસ્સં અકંસુ. તત્થ જેટ્ઠસ્સ ‘‘એકસ્મિં સસ્સે નવ વારે અગ્ગસસ્સદાનં મયા દાતબ્બ’’ન્તિ અહોસિ. સો વપ્પકાલે બીજગ્ગં નામ દત્વા ગબ્ભકાલે કનિટ્ઠેન સદ્ધિં મન્તેસિ ‘‘ગબ્ભકાલે ગબ્ભં ફાલેત્વા દસ્સામી’’તિ. કનિટ્ઠો ‘‘તરુણસસ્સં નાસેતુકામોસી’’તિ આહ. જેટ્ઠો કનિટ્ઠસ્સ અનનુવત્તનભાવં ઞત્વા ખેત્તં વિભજિત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસતો ગબ્ભં ફાલેત્વા ખીરં નીહરિત્વા સપ્પિફાણિતેન યોજેત્વા અદાસિ, પુથુકકાલે પુથુકં કારેત્વા અદાસિ, લાયને લાયનગ્ગં, વેણિકરણે વેણગ્ગં, વેણિયો પુરિસભારવસેન બન્ધિત્વા કલાપકરણે કલાપગ્ગં, ખલે કલાપાનં ઠપનદિવસે ખલગ્ગં, મદ્દિત્વા વીહીનં રાસિકરણદિવસે ખલભણ્ડગ્ગં, કોટ્ઠાગારે ધઞ્ઞસ્સ પક્ખિપનદિવસે કોટ્ઠગ્ગન્તિ એવં એકસ્મિં સસ્સે નવ વારે અગ્ગદાનં અદાસિ. કનિટ્ઠો પન ખલતો ધઞ્ઞં ઉદ્ધરિત્વા ગહણદિવસે અદાસિ. તેસુ જેટ્ઠો અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરો જાતો, કનિટ્ઠો સુભદ્દપરિબ્બાજકો. ઇતિ એકસ્મિં સસ્સે નવન્નં અગ્ગદાનાનં દિન્નત્તા ઠપેત્વા થેરં અઞ્ઞો પઠમં ધમ્મં સચ્છિકાતું સમત્થો નામ નત્થિ. ‘‘નવન્નં અગ્ગદાનાનં દિન્નત્તા’’તિ ઇદઞ્ચ તસ્સ રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગભાવત્થાય કતાભિનીહારાનુરૂપં પવત્તિતસાવકપારમિયા ચિણ્ણન્તે પવત્તિતત્તા વુત્તં. તિણ્ણમ્પિ હિ બોધિસત્તાનં તંતંપારમિયા સિખાપ્પત્તકાલે પવત્તિતં પુઞ્ઞં અપુઞ્ઞં વા ગરુતરવિપાકમેવ હોતિ, ધમ્મસ્સ ચ સબ્બપઠમં સચ્છિકિરિયાય વિના કથં રત્તઞ્ઞૂનં અગ્ગભાવસિદ્ધીતિ? ‘‘બહુકારા ખો મે પઞ્ચવગ્ગિયા’’તિ ઇદં પન ઉપકારાનુસ્સરણમત્તકેનેવ વુત્તં.

ઇસિપતને મિગદાયેતિ તસ્મિં કિર પદેસે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા ગન્ધમાદનપબ્બતે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિયા વીતિનામેત્વા નિરોધા વુટ્ઠાય નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા પત્તચીવરમાદાય આકાસેન આગન્ત્વા નિપતન્તિ. તત્થ ચીવરં પારુપિત્વા નગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચા ગમનકાલેપિ તતોયેવ ઉપ્પતિત્વા ગચ્છન્તિ. ઇતિ ઇસયો એત્થ નિપતન્તિ ઉપ્પતન્તિ ચાતિ તં ઠાનં ‘‘ઇસિપતન’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં, મિગાનં પન અભયત્થાય દિન્નત્તા ‘‘મિગદાયો’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇસિપતને મિગદાયે’’તિ. અઞ્ઞે બુદ્ધા પઠમં ધમ્મદેસનત્થાય ગચ્છન્તા આકાસેન ગન્ત્વા તત્થેવ ઓતરન્તિ, અમ્હાકં પન ભગવા ઉપકસ્સ આજીવકસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘ઉપકો ઇમં અદ્ધાનં પટિપન્નો, સો મં દિસ્વા સલ્લપિત્વા ગમિસ્સતિ, અથ પુન નિબ્બિન્નો આગમ્મ અરહત્તં સચ્છિકરિસ્સતી’’તિ ઞત્વા અટ્ઠારસયોજનં મગ્ગં પદસાવ અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘યેન બારાણસી, તેન ચારિકં પક્કામી’’તિ.

૧૧. અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિન્તિ ગયાય ચ બોધિસ્સ ચ વિવરે તિગાવુતન્તરે ઠાને. બોધિમણ્ડતો હિ ગયા તીણિ ગાવુતાનિ, બારાણસી અટ્ઠારસ યોજનાનિ. ઉપકો બોધિમણ્ડસ્સ ચ ગયાય ચ અન્તરે ભગવન્તં અદ્દસ. અન્તરા-સદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ યાતી’’તિ એવં એકમેવ અન્તરા-સદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ, અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ સામિવચનસ્સ પસઙ્ગે અન્તરા-સદ્દયોગેન ઉપયોગવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. ઇધ પન યોજેત્વા એવ વુત્તો. અદ્ધાનમગ્ગન્તિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં, દીઘમગ્ગન્તિ અત્થો. અદ્ધાનગમનસમયસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અદ્ધયોજનં ગચ્છિસ્સામીતિ ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (પાચિ. ૨૧૮) અદ્ધયોજનમ્પિ અદ્ધાનમગ્ગો હોતિ. બોધિમણ્ડતો પન ગયા તિગાવુતં. વિપ્પસન્નાનીતિ સુટ્ઠુ પસન્નાનિ. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. પરિસુદ્ધોતિ નિદ્દોસો. પરિયોદાતોતિ તસ્સેવ વેવચનં. નિરુપક્કિલેસતાયેવ હિ એસ ‘‘પરિયોદાતો’’તિ વુત્તો, ન સેતભાવેન. એતસ્સ પરિયોદાતતં દિસ્વાવ ઇન્દ્રિયાનં વિપ્પસન્નતં અઞ્ઞાસિ, નયગ્ગાહીપઞ્ઞા કિરેસા તસ્સ આજીવકસ્સ.

સબ્બાભિભૂતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા ઠિતો. સબ્બવિદૂતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અવેદિં અઞ્ઞાસિં સબ્બસો ઞેય્યાવરણસ્સ પહીનત્તા. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અનૂપલિત્તોતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ રજ્જનદુસ્સનમુય્હનાદિના કિલેસલેપેન અલિત્તો. સબ્બઞ્જહોતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં જહિત્વા ઠિતો. અપ્પહાતબ્બમ્પિ હિ કુસલાબ્યાકતં તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનેન પહીનત્તા ન હોતીતિ જહિતમેવ હોતિ. તણ્હક્ખયે વિમુત્તોતિ તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણકરણવસેન વિમુત્તો. સયં અભિઞ્ઞાયાતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અત્તનાવ જાનિત્વા. કમુદ્દિસેય્યન્તિ કં અઞ્ઞં ‘‘અયં મે આચરિયો’’તિ ઉદ્દિસેય્યં.

ન મે આચરિયો અત્થીતિ લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થિ. કિઞ્ચાપિ હિ લોકિયધમ્માનમ્પિ યાદિસો લોકનાથસ્સ અધિગમો, ન તાદિસો અધિગમો પરૂપદેસો અત્થિ, લોકુત્તરધમ્મે પનસ્સ લેસોપિ નત્થિ. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં સીલાદીહિ ગુણેહિ પટિનિધિભૂતો પુગ્ગલો નામ નત્થિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ હેતુના નયેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ સયં બુદ્ધો. સીતિભૂતોતિ સબ્બકિલેસગ્ગિનિબ્બાપનેન સીતિભૂતો, કિલેસાનં યેવ નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો.

કાસિનં પુરન્તિ કાસિરટ્ઠે નગરં. આહઞ્છન્તિ આહનિસ્સામિ. અમતદુન્દુભિન્તિ વેનેય્યાનં અમતાધિગમાય ઉગ્ઘોસનાદિં કત્વા સત્થુ ધમ્મદેસના ‘‘અમતદુન્દુભી’’તિ વુત્તા, ધમ્મચક્કપટિલાભાય તં અમતભેરિં પહરિસ્સામીતિ ગચ્છામીતિ વુત્તં હોતિ.

અરહસિ અનન્તજિનોતિ અનન્તજિનોપિ ભવિતું યુત્તોતિ અત્થો. અનન્તઞાણો જિતકિલેસોતિ અનન્તજિનો. હુપેય્યપાવુસોતિ આવુસો એવમ્પિ નામ ભવેય્ય, એવંવિધે નામ રૂપરતને ઈદિસેન ઞાણેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અયઞ્હિસ્સ પબ્બજ્જાય પચ્ચયો જાતો. કતાધિકારો હેસ. તથા હિ ભગવા તેન સમાગમનત્થં પદસાવ તં મગ્ગં પટિપજ્જિ. પક્કામીતિ વઙ્કહારજનપદં નામ અગમાસિ.

તત્થેકં મિગલુદ્દકગામકં નિસ્સાય વાસં કપ્પેસિ, જેટ્ઠકલુદ્દકો તં ઉપટ્ઠાસિ. તસ્મિઞ્ચ જનપદે ચણ્ડા મક્ખિકા હોન્તિ. અથ નં એકાય ચાટિયા વસાપેસું. મિગલુદ્દકો દૂરં મિગવં ગચ્છન્તો ‘‘અમ્હાકં અરહન્તે મા પમજ્જી’’તિ ચાપં નામ ધીતરં આણાપેત્વા અગમાસિ સદ્ધિં પુત્તભાતુકેહિ. સા ચસ્સ ધીતા દસ્સનીયા હોતિ કોટ્ઠાસસમ્પન્ના. દુતિયદિવસે ઉપકો ઘરં આગતો તં દારિકં સબ્બં ઉપચારં કત્વા પરિવિસિતું ઉપગતં દિસ્વા રાગેન અભિભૂતો ભુઞ્જિતુમ્પિ અસક્કોન્તો ભાજનેન ભત્તં આદાય વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભત્તં એકમન્તં નિક્ખિપિત્વા ‘‘સચે ચાપં લભામિ, જીવામિ. નો ચે, મરામી’’તિ નિરાહારો સયિ. સત્તમે દિવસે માગવિકો આગન્ત્વા ધીતરં ઉપકસ્સ પવત્તિં પુચ્છિ. સા ‘‘એકદિવસમેવ આગન્ત્વા પુન નાગતપુબ્બો’’તિ આહ.

માગવિકો આગતવેસેનેવ નં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામીતિ તઙ્ખણંયેવ ગન્ત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, અફાસુક’’ન્તિ પાદે પરામસન્તો પુચ્છિ. ઉપકો નિત્થુનન્તો પરિવત્તતિયેવ. સો ‘‘વદ ભન્તે, યં મયા સક્કા કાતું, સબ્બં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ઉપકો ‘‘સચે ચાપં લભામિ, જીવામિ, નો ચે, મય્હમેવ મરણં સેય્યો’’તિ આહ. જાનાસિ કિર, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પન્તિ? ન જાનામીતિ. ન, ભન્તે, કિઞ્ચિ સિપ્પં અજાનન્તેન સક્કા ઘરાવાસં અધિટ્ઠાતુન્તિ. સો આહ ‘‘નાહં કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનામિ, અપિચ તુમ્હાકં મંસહારકો ભવિસ્સામિ, મંસઞ્ચ વિક્કિણિસ્સામી’’તિ. માગવિકો ‘‘અમ્હાકમ્પિ એતદેવ રુચ્ચતી’’તિ ઉત્તરસાટકં દત્વા ઘરં આનેત્વા ધીતરં અદાસિ. તેસં સંવાસમન્વાય પુત્તો વિજાયિ, ‘‘સુભદ્દો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. ચાપા તસ્સ રોદનકાલે ‘‘મંસહારકસ્સ પુત્ત મિગલુદ્દકસ્સ પુત્ત મા રોદિ મા રોદી’’તિઆદીનિ વદમાના પુત્તતોસનગીતેન ઉપકં ઉપ્પણ્ડેસિ. ‘‘ભદ્દે ત્વં મં અનાથોતિ મઞ્ઞસિ, અત્થિ મે અનન્તજિનો નામ સહાયો, તસ્સાહં સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. ચાપા ‘‘એવમયં અટ્ટીયતી’’તિ ઞત્વા પુનપ્પુનં કથેસિ. સો એકદિવસં અનારોચેત્વાવ મજ્ઝિમદેસાભિમુખો પક્કામિ.

ભગવા ચ તેન સમયેન સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને, અથ ખો ભગવા પટિકચ્ચેવ ભિક્ખૂ આણાપેસિ ‘‘યો, ભિક્ખવે, અનન્તજિનોતિ પુચ્છમાનો આગચ્છતિ, તસ્સ મં દસ્સેય્યાથા’’તિ. ઉપકોપિ ખો ‘‘કુહિં અનન્તજિનો વસતી’’તિ પુચ્છન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઠત્વા ‘‘કુહિં અનન્તજિનો’’તિ પુચ્છિ. તં ભિક્ખૂ ભગવતો સન્તિકં નયિંસુ. સો ચ ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘સઞ્જાનાથ મં ભગવા’’તિ આહ. આમ ઉપક સઞ્જાનામિ, કુહિં પન ત્વં વસિત્થાતિ. વઙ્કહારજનપદે, ભન્તેતિ. ઉપક મહલ્લકોસિ જાતો, પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસીતિ. પબ્બજિસ્સામિ, ભન્તેતિ. ભગવા પબ્બાજેત્વા તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. સો કમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તો અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય કાલં કત્વા અવિહેસુ નિબ્બત્તો, નિબ્બત્તિક્ખણેયેવ ચ અરહત્તં પાપુણિ. અવિહે નિબ્બત્તમત્તા હિ સત્ત જના અરહત્તં પાપુણિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવિહં ઉપપન્નાસે, વિમુત્તા સત્ત ભિક્ખવો;

રાગદોસપરિક્ખીણા, તિણ્ણા લોકે વિસત્તિકં.

‘‘ઉપકો પલગણ્ડો ચ, પુક્કુસાતિ ચ તે તયો;

ભદ્દિયો ખણ્ડદેવો ચ, બાહુરગ્ગિ ચ સઙ્ગિયો;

તે હિત્વા માનુસં દેહં, દિબ્બયોગં ઉપચ્ચગુ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૫૦, ૧૦૫);

૧૨. સણ્ઠપેસુન્તિ ‘‘નેવ અભિવાદેતબ્બો’’તિઆદિના કતિકં અકંસુ. બાહુલ્લિકોતિ ચીવરબાહુલ્લાદીનં અત્થાય પટિપન્નો. પધાનવિબ્ભન્તોતિ પધાનતો પુબ્બે અનુટ્ઠિતદુક્કરચરણતો વિબ્ભન્તો ભટ્ઠો પરિહીનો. આવત્તો બાહુલ્લાયાતિ ચીવરાદિબહુભાવત્થાય આવત્તો. અપિચ ખો આસનં ઠપેતબ્બન્તિ અપિચ ખો પનસ્સ ઉચ્ચકુલે નિબ્બત્તસ્સ આસનમત્તં ઠપેતબ્બન્તિ વદિંસુ. અસણ્ઠહન્તાતિ બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધતેજેન અભિભૂતા અત્તનો કતિકાય ઠાતું અસક્કોન્તા. નામેન ચ આવુસોવાદેન ચ સમુદાચરન્તીતિ ‘‘ગોતમા’’તિ ચ ‘‘આવુસો’’તિ ચ વદન્તિ, ‘‘આવુસો ગોતમ, મયં ઉરુવેલાયં પધાનકાલે તુય્હં પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરિમ્હ, મુખોદકં દન્તકટ્ઠં અદમ્હ, વુત્થપરિવેણં સમ્મજ્જિમ્હ, પચ્છા તે કો વત્તપટિપત્તિં અકાસિ, કચ્ચિ અમ્હેસુ પક્કન્તેસુ ન ચિન્તયિત્થા’’તિ એવરૂપં કથં કથેન્તીતિ અત્થો.

ન ચિરસ્સેવાતિ અચિરેનેવ. કુલપુત્તાતિ દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા આચારકુલપુત્તા ચ, એતે પન ઉભયથાપિ કુલપુત્તાયેવ. અગારસ્માતિ ઘરા. અગારાય હિતં અગારિયં, કસિગોરક્ખાદિ કુટુમ્બપોસનકમ્મં વુચ્ચતિ. નત્થિ એત્થ અગારિયન્તિ અનગારિયં. પબ્બજ્જાયેતં અધિવચનં. પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં, અરહત્તફલન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનોયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સથાતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરિસ્સથ.

ઇરિયાયાતિ દુક્કરઇરિયાય. પટિપદાયાતિ દુક્કરપટિપત્તિયા. દુક્કરકારિકાયાતિ પસતપસતમુગ્ગયૂસાદિઆહરણાદિના દુક્કરકરણેન. ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ મનુસ્સધમ્મતો ઉપરિ. અલં અરિયં કાતુન્તિ અલમરિયો, અરિયભાવાય સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ, ઞાણદસ્સનમેવ ઞાણદસ્સનવિસેસો, અલમરિયો ચ સો ઞાણદસ્સનવિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો. ઞાણદસ્સનન્તિ ચ દિબ્બચક્ખુપિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘અપ્પમત્તો સમાનો ઞાણદસ્સનં આરાધેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૧૧) હિ એત્થ દિબ્બચક્ખુ ઞાણદસ્સનં નામ. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૫) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘અભબ્બા તે ઞાણદસ્સનાય અનુત્તરાય સમ્બોધાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૬) એત્થ મગ્ગો. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ ‘અકુપ્પા મે ચેતોવિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ ‘સત્તાહકાલકતો આળારો કાલામો’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૦; મહાવ. ૧૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ઇધ પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનો અરિયમગ્ગો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ વા અધિપ્પેતં.

અભિજાનાથ મે નોતિ અભિજાનાથ નુ મે. એવરૂપં પભાવિતમેતન્તિ એત્થ એવરૂપં વાક્યભેદન્તિ અત્થો, અપિ નુ અહં ઉરુવેલાયં પધાને તુમ્હાકં સઙ્ગણ્હનત્થં અનુક્કણ્ઠનત્થં રત્તિં વા દિવા વા આગન્ત્વા ‘‘આવુસો, મયં યત્થ કત્થચિ ગમિસ્સામાતિ મા વિતક્કયિત્થ, મય્હં ઓભાસો વા કમ્મટ્ઠાનનિમિત્તં વા પઞ્ઞાયતી’’તિ એવરૂપં કઞ્ચિ વચનભેદં અકાસિન્તિ અધિપ્પાયો. તે એકપદેનેવ સતિં લભિત્વા ઉપ્પન્નગારવા ‘‘અદ્ધા એસ બુદ્ધો જાતો’’તિ સદ્દહિત્વા ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ આહંસુ. અસક્ખિ ખો ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેતુન્તિ ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ ‘‘બુદ્ધો અહ’’ન્તિ જાનાપેતું અસક્ખિ. અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠાપેસુન્તિ અઞ્ઞાય અરહત્તપ્પત્તિયા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેસું અભિનીહરિંસુ.

ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૩. દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તાતિ દ્વે ઇમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા, દ્વે ભાગાતિ અત્થો. ભાગવચનો હેત્થ અન્ત-સદ્દો ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણં અપરન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૬૩) વિય. ઇમસ્સ પન પદસ્સ ઉચ્ચારણસમકાલં પવત્તનિગ્ઘોસો બુદ્ધાનુભાવેન હેટ્ઠા અવીચિં ઉપરિ ભવગ્ગં પત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. તસ્મિંયેવ સમયે પરિપક્કકુસલમૂલા સચ્ચાભિસમ્બોધાય કતાધિકારા અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખા બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ. પચ્છિમદિસાય સૂરિયો અત્થમેતિ, પાચીનદિસાય આસાળ્હનક્ખત્તેન યુત્તો પુણ્ણચન્દો ઉગ્ગચ્છતિ. તસ્મિં સમયે ભગવા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તં આરભન્તો ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પબ્બજિતેનાતિ ગિહિબન્ધનં છેત્વા પબ્બજ્જુપગતેન. ન સેવિતબ્બાતિ ન વળઞ્જેતબ્બા નાનુયુઞ્જિતબ્બા. યો ચાયં કામેસુ કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ યો ચ અયં વત્થુકામેસુ કિલેસકામસુખસ્સ અનુયોગો, કિલેસકામસંયુત્તસ્સ સુખસ્સ અનુગતોતિ અત્થો. હીનોતિ લામકો. ગમ્મોતિ ગામવાસીનં સન્તકો તેહિ સેવિતબ્બતાય. પોથુજ્જનિકોતિ પુથુજ્જનેન અન્ધબાલજનેન આચિણ્ણો. અનરિયોતિ ન અરિયો ન વિસુદ્ધો ન ઉત્તમો, ન વા અરિયાનં સન્તકો. અનત્થસંહિતોતિ ન અત્થસંહિતો, હિતસુખાવહકારણં અનિસ્સિતોતિ અત્થો. અત્તકિલમથાનુયોગોતિ અત્તનો કિલમથસ્સ અનુયોગો, દુક્ખકરણં દુક્ખુપ્પાદનન્તિ અત્થો. દુક્ખોતિ કણ્ટકાપસ્સયસેય્યાદીહિ અત્તબાધનેહિ દુક્ખાવહો. મજ્ઝિમા પટિપદાતિ અરિયમગ્ગં સન્ધાય વુત્તં. મગ્ગો હિ કામસુખલ્લિકાનુયોગો એકો અન્તો, અત્તકિલમથાનુયોગો એકો અન્તો, એતે દ્વે અન્તે ન ઉપેતિ ન ઉપગચ્છતિ, વિમુત્તો એતેહિ અન્તેહિ, તસ્મા ‘‘મજ્ઝિમા પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. એતેસં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમા, વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ પટિપજ્જિતબ્બતો ચ પટિપદાતિ, તથા લોભો એકો અન્તો, દોસો એકો અન્તો. સસ્સતં એકં અન્તં, ઉચ્છેદો એકો અન્તોતિ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

ચક્ખુકરણીતિઆદીહિ તમેવ પટિપદં થોમેતિ. પઞ્ઞાચક્ખું કરોતીતિ ચક્ખુકરણી. સા હિ ચતુન્નં સચ્ચાનં દસ્સનાય સંવત્તતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિભેદસ્સ દસ્સનસ્સ પવત્તનટ્ઠેનાતિ ‘‘ચક્ખુકરણી’’તિ વુચ્ચતિ. તયિદં સતિપિ પટિપદાય અનઞ્ઞત્તે અવયવવસેન સિજ્ઝમાનો અત્થો સમુદાયેન કતો નામ હોતીતિ ઉપચારવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુતિયપદં તસ્સેવ વેવચનં. ઉપસમાયાતિ કિલેસુપસમત્થાય. અભિઞ્ઞાયાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ તેસંયેવ સમ્બુજ્ઝનત્થાય. નિબ્બાનાયાતિ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય. અથ વા નિબ્બાનાયાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનાય. ‘‘ઉપસમાયા’’તિ હિ ઇમિના સઉપાદિસેસનિબ્બાનં ગહિતં.

ઇદાનિ તં મજ્ઝિમપ્પટિપદં સરૂપતો દસ્સેતુકામો ‘‘કતમા ચ સા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયમેવા’’તિઆદિના નયેન વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ અયમેવાતિ અવધારણવચનં અઞ્ઞસ્સ નિબ્બાનગામિમગ્ગસ્સ અત્થિભાવપટિસેધનત્થં. સત્તાપટિક્ખેપો હિ ઇધ પટિસેધનં અલબ્ભમાનત્તા અઞ્ઞસ્સ મગ્ગસ્સ. અરિયોતિ કિલેસાનં આરકત્તા અરિયો નિરુત્તિનયેન. અરિપહાનાય સંવત્તતીતિપિ અરિયો અરયો પાપધમ્મા યન્તિ અપગચ્છન્તિ એતેનાતિ કત્વા. અરિયેન ભગવતા દેસિતત્તા અરિયસ્સ અયન્તિપિ અરિયો, અરિયભાવપ્પટિલાભાય સંવત્તતીતિપિ અરિયો. એત્થ પન અરિયકરો અરિયોતિપિ ઉત્તરપદલોપેન અરિય-સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ ઉપેતત્તા અટ્ઠઙ્ગિકો. મગ્ગઙ્ગસમુદાયે હિ મગ્ગવોહારો, સમુદાયો ચ સમુદાયીહિ સમન્નાગતો નામ હોતિ. અયં પનેત્થ વચનત્થો – અત્તનો અવયવભૂતાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ એતસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકોતિ. પરમત્થતો પન અઙ્ગાનિયેવ મગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયાદીનિ વિય, ન ચ અઙ્ગવિનિમુત્તો છળઙ્ગો વેદો વિય. કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતીતિ મગ્ગો નિરુત્તિનયેન, નિબ્બાનં મગ્ગતિ ગવેસતીતિ વા મગ્ગો. અરિયમગ્ગો હિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોન્તો ગવેસન્તો વિય હોતિ. નિબ્બાનત્થિકેહિ મગ્ગીયતીતિ વા મગ્ગો વિવટ્ટૂપનિસ્સયપુઞ્ઞકરણતો પટ્ઠાય તદત્થપટિપત્તિતો. ગમ્મતિ વા તેહિ પટિપજ્જીયતીતિ મગ્ગો. એત્થ પન આદિઅન્તવિપરિયાયેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ કતમો સો ઇતિ ચેતિ અત્થો, કતમાનિ વા તાનિ અટ્ઠઙ્ગાનીતિ. સબ્બલિઙ્ગવિભત્તિવચનસાધારણો હિ અયં નિપાતો. એકમેકમ્પિ અઙ્ગં મગ્ગોયેવ. યથાહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯). પોરાણાપિ ભણન્તિ ‘‘દસ્સનમગ્ગો સમ્માદિટ્ઠિ, અભિનિરોપનમગ્ગો સમ્માસઙ્કપ્પો…પે… અવિક્ખેપમગ્ગો સમ્માસમાધી’’તિ. નનુ ચ અઙ્ગાનિ સમુદિતાનિ મગ્ગો અન્તમસો સત્તઙ્ગવિકલસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવતોતિ? સચ્ચમેતં સચ્ચસમ્પટિવેધે, મગ્ગપ્પચ્ચયતાય પન યથાસકં કિચ્ચકરણેન પચ્ચેકમ્પિ તાનિ મગ્ગોયેવ, અઞ્ઞથા સમુદિતાનમ્પિ તેસં મગ્ગકિચ્ચં ન સમ્ભવેય્યાતિ. સમ્માદિટ્ઠિઆદીસુ સમ્મા પસ્સતીતિ સમ્માદિટ્ઠિ, સમ્મા સઙ્કપ્પેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે નિબ્બાનસઙ્ખાતે આરમ્મણે અભિનિરોપેતીતિ સમ્માસઙ્કપ્પો, સમ્મા વદતિ એતાયાતિ સમ્માવાચા, સમ્મા કરોતિ એતેનાતિ સમ્માકમ્મં, તદેવ સમ્માકમ્મન્તો, સમ્મા આજીવતિ એતેનાતિ સમ્માઆજીવો, સમ્મા વાયમતિ ઉસ્સહતીતિ સમ્માવાયામો, સમ્મા સરતિ અનુસ્સરતીતિ સમ્માસતિ, સમ્મા સમાધિયતિ ચિત્તં એતેનાતિ સમ્માસમાધીતિ એવં નિબ્બચનં વેદિતબ્બં. ઇદાનિ અયં ખો સા ભિક્ખવેતિ તમેવ પટિપદં નિગમેન્તો આહ. તસ્સત્થો – ય્વાયં ચત્તારોપિ લોકુત્તરમગ્ગે એકતો કત્વા કથિતો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, અયં ખો સા ભિક્ખવે…પે… નિબ્બાનાય સંવત્તતીતિ.

૧૪. એવં મજ્ઝિમપટિપદં સરૂપતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ દસ્સેતું ‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૩૦) દુક્ખન્તિ એત્થ દુ-ઇતિ અયં સદ્દો કુચ્છિતે દિસ્સતિ. કુચ્છિતઞ્હિ પુત્તં ‘‘દુપુત્તો’’તિ વદન્તિ, ખં-સદ્દો પન તુચ્છે. તુચ્છઞ્હિ આકાસં ‘‘ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ પઠમસચ્ચં કુચ્છિતં અનેકઉપદ્દવાધિટ્ઠાનતો, તુચ્છં બાલજનપરિકપ્પિતધુવસુભસુખત્તભાવવિરહિતતો, તસ્મા કુચ્છિતત્તા તુચ્છત્તા ચ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા પનેતં બુદ્ધાદયો અરિયા પટિવિજ્ઝન્તિ, તસ્મા ‘‘અરિયસચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અરિયપટિવિજ્ઝિતબ્બઞ્હિ સચ્ચં પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપેન ‘‘અરિયસચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. અરિયસ્સ તથાગતસ્સ સચ્ચન્તિપિ અરિયસચ્ચં. તથાગતેન હિ સયં અધિગતત્તા પવેદિતત્તા તતો એવ ચ અઞ્ઞેહિ અધિગમનીયત્તા તં તસ્સ હોતીતિ. અથ વા એતસ્સ અભિસમ્બુદ્ધત્તા અરિયભાવસિદ્ધિતો અરિયસાધકં સચ્ચન્તિપિ અરિયસચ્ચં પુબ્બે વિય ઉત્તરપદલોપેન. અવિતથભાવેન વા અરણીયત્તા અધિગન્તબ્બત્તા અરિયં સચ્ચન્તિપિ અરિયસચ્ચં. સચ્ચત્થં પન ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં પરતો એકજ્ઝં દસ્સયિસ્સામ.

ઇદાનિ તં દુક્ખં અરિયસચ્ચં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘જાતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં જાતિ-સદ્દો અનેકત્થો. તથા હેસ ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૧; મ. નિ. ૧.૧૪૮) એત્થ ભવે આગતો. ‘‘અત્થિ, વિસાખે, નિગણ્ઠા નામ સમણજાતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧) એત્થ નિકાયે. ‘‘જાતિ દ્વીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિ (ધાતુ. ૭૧) એત્થ સઙ્ખતલક્ખણે. ‘‘યં માતુકુચ્છિસ્મિં પઠમં ચિત્તં ઉપ્પન્નં પઠમં વિઞ્ઞાણં પાતુભૂતં, તદુપાદાય સાવસ્સ જાતી’’તિ (મહાવ. ૧૨૪) એત્થ પટિસન્ધિયં. ‘‘સમ્પતિજાતો, આનન્દ, બોધિસત્તો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭) એત્થ પસૂતિયં. ‘‘અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૦૩) એત્થ કુલે. સ્વાયમિધ ગબ્ભસેય્યકાનં પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમનં, તાવ પવત્તેસુ ખન્ધેસુ, ઇતરેસં પટિસન્ધિક્ખણેસ્વેવાતિ દટ્ઠબ્બો. અયમ્પિ ચ પરિયાયકથાવ, નિપ્પરિયાયતો પન તત્થ તત્થ નિબ્બત્તમાનાનં સત્તાનં યે ખન્ધા પાતુભવન્તિ, તેસં પઠમપાતુભાવો જાતિ નામ.

કસ્મા પનેસા દુક્ખાતિ ચે? અનેકેસં દુક્ખાનં વત્થુભાવતો. અનેકાનિ હિ દુક્ખાનિ. સેય્યથિદં – દુક્ખદુક્ખં વિપરિણામદુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખં પટિચ્છન્નદુક્ખં અપ્પટિચ્છન્નદુક્ખં પરિયાયદુક્ખં નિપ્પરિયાયદુક્ખન્તિ. તત્થ કાયિકચેતસિકા દુક્ખા વેદના સભાવતો ચ નામતો ચ દુક્ખત્તા દુક્ખદુક્ખન્તિ વુચ્ચતિ. સુખા વેદના વિપરિણામદુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો વિપરિણામદુક્ખં. ઉપેક્ખા વેદના ચેવ સેસા ચ તેભૂમકા સઙ્ખારા ઉદયબ્બયપીળિતત્તા સઙ્ખારદુક્ખં. કણ્ણસૂલદન્તસૂલરાગજપરિળાહદોસજપરિળાહાદિકાયિકચેતસિકા આબાધા પુચ્છિત્વા જાનિતબ્બતો ઉપક્કમસ્સ ચ અપાકટભાવતો પટિચ્છન્નદુક્ખં. દ્વત્તિંસકમ્મકારણાદિસમુટ્ઠાનો આબાધો અપુચ્છિત્વાવ જાનિતબ્બતો ઉપક્કમસ્સ ચ પાકટભાવતો અપ્પટિચ્છન્નદુક્ખં. ઠપેત્વા દુક્ખદુક્ખં સેસદુક્ખં સચ્ચવિભઙ્ગે આગતં જાતિઆદિ સબ્બમ્પિ તસ્સ તસ્સ દુક્ખસ્સ વત્થુભાવતો પરિયાયદુક્ખં. દુક્ખદુક્ખં પન નિપ્પરિયાયદુક્ખન્તિ વુચ્ચતિ. તત્રાયં જાતિ યં તં બાલપણ્ડિતસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૪૬ આદયો) ભગવતાપિ ઉપમાવસેન પકાસિતં આપાયિકં દુક્ખં, યઞ્ચ સુગતિયમ્પિ મનુસ્સલોકે ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકાદિભેદં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વત્થુભાવતો દુક્ખા. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘જાયેથ નો ચે નરકેસુ સત્તો;

તત્થગ્ગિદાહાદિકમપ્પસય્હં;

લભેથ દુક્ખં ન કુહિં પતિટ્ઠં;

ઇચ્ચાહ દુક્ખાતિ મુનીધ જાતિં.