પઞ્ચવગ્ગો

કમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૮૩. કમ્મવગ્ગે ઉમ્મત્તકસ્સ ભિક્ખુનો ઉમ્મત્તકસમ્મુતિ ઉમ્મત્તકે યાચિત્વા ગતે અસમ્મુખાપિ દાતું વટ્ટતિ, તત્થ નિસિન્નેપિ ન કુપ્પતિ નિયમાભાવતો. અસમ્મુખા કતે પન દોસાભાવં દસ્સેતું ‘‘અસમ્મુખાકતં સુકતં હોતી’’તિ વુત્તં. દૂતેન ઉપસમ્પદા પન સમ્મુખા કાતું ન સક્કા કમ્મવાચાનાનત્તસમ્ભવતો. પત્તનિક્કુજ્જનાદયો હત્થપાસતો અપનીતમત્તેપિ કાતું વટ્ટન્તિ. સઙ્ઘસમ્મુખતાતિઆદીસુ યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, તે આગતા હોન્તિ, છન્દારહાનં છન્દો આહટો હોતિ, સમ્મુખીભૂતા ન પટિક્કોસન્તિ, અયં સઙ્ઘસમ્મુખતા. યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ, અયં ધમ્મસમ્મુખતા. તત્થ ધમ્મોતિ ભૂતં વત્થુ. વિનયોતિ ચોદના ચેવ સારણા ચ. સત્થુસાસનં નામ ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસ્સાવનસમ્પદા ચ. યસ્સ સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવો પુગ્ગલસમ્મુખતા. કત્તિકમાસસ્સ પવારણમાસત્તા ‘‘ઠપેત્વા કત્તિકમાસ’’ન્તિ વુત્તં. પચ્ચુક્કડ્ઢિત્વા ઠપિતદિવસો ચાતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસિં વા પન્નરસિં વા સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચ પુણ્ણમાસિયોતિ પઠમપચ્છિમવસ્સૂપગતાનં વસેન વુત્તં.

૪૮૫. ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં સિથિલં, તાનિયેવ ધનિતાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં, એકમત્તકાલં રસ્સં. દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદોતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ દસપ્પકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચ. સંયોગો પરો એતસ્માતિ સંયોગપરો, ન સંયોગપરો અસંયોગપરો. આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતથેરસ્સ યસ્સ ન ખમતીતિ એત્થ ત-કાર ન-કારસહિતાકારો અસંયોગપરો. કરણાનીતિ કણ્ઠાદીનિ.

૪૮૮. અનુક્ખિત્તા પારાજિકં અનાપન્ના ચ પકતત્તાતિ આહ ‘‘પકતત્તા અનુક્ખિત્તા’’તિઆદિ. તત્થ અનિસ્સારિતાતિ પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. પરિસુદ્ધસીલાતિ પારાજિકં અનાપન્ના. ન તેસં છન્દો વા પારિસુદ્ધિ વા એતીતિ તીસુ દ્વીસુ વા નિસિન્નેસુ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા છન્દપારિસુદ્ધિ આહટાપિ અનાહટાવ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

અપલોકનકમ્મકથાવણ્ણના

૪૯૫-૪૯૬. કાયસમ્ભોગસામગ્ગીતિ સહસેય્યપટિગ્ગહણાદિ. સો રતોતિ સુભે રતો. સુટ્ઠુ ઓરતોતિ વા સોરતો. નિવાતવુત્તીતિ નીચવુત્તિ. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય ઞાણેન ઉપપરિક્ખિત્વા. યં તં અવન્દિયકમ્મં અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્સ અપલોકનકમ્મસ્સ ઠાનં હોતીતિ એવમ્પિ અપલોકનકમ્મં પવત્તતીતિ અત્થો. કમ્મમેવ લક્ખણન્તિ કમ્મલક્ખણં. ઓસારણનિસ્સારણભણ્ડુકમ્માદયો વિય કમ્મઞ્ચ હુત્વા અઞ્ઞઞ્ચ નામં ન લભતિ, કમ્મમેવ હુત્વા ઉપલક્ખીયતીતિ ‘‘કમ્મલક્ખણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એતમ્પિ કમ્મલક્ખણમેવાતિ વુત્તકમ્મલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘અચ્છિન્નચીવરજિણ્ણચીવરનટ્ઠચીવરાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇણપલિબોધમ્પીતિ ઇણમેવ પલિબોધો ઇણપલિબોધો, તમ્પિ દાતું વટ્ટતિ. સચે તાદિસં ભિક્ખું ઇણાયિકા પલિબુન્ધન્તિ, તત્રુપ્પાદતોપિ તસ્સ ઇણં સોધેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.

છત્તં વા વેદિકં વાતિ એત્થ વેદિકાતિ ચેતિયસ્સ ઉપરિ ચતુરસ્સચયો વુચ્ચતિ. છત્તન્તિ તતો ઉદ્ધં વલયાનિ દસ્સેત્વા કતો અગ્ગચયો વુચ્ચતિ. ચેતિયસ્સ ઉપનિક્ખેપતોતિ ચેતિયે નવકમ્મત્તાય ઉપનિક્ખિત્તતો, ચેતિયસન્તકતોતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞા કતિકા કાતબ્બાતિ પુરિમકતિકાય અસઙ્ગહિતત્તા વુત્તં. તેહીતિ યેસં પુગ્ગલિકટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ, તેહિ. દસભાગન્તિ દસમભાગં. તત્થાતિ તસ્મિં વિહારે. મૂલેતિ પુબ્બે. ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ભાજેત્વા ખાદન્તૂ’’તિ વચનેનેવ યથાસુખં પરિભોગો પટિક્ખિત્તો હોતીતિ આહ ‘‘પુરિમકતિકા પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ.

અનુવિચરિત્વાતિ પચ્છતો પચ્છતો ગન્ત્વા. અપચ્ચાસીસન્તેનાતિ તેસં સન્તિકા

પચ્ચયં અપચ્ચાસીસન્તેન. મૂલભાગન્તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘દસભાગમત્ત’’ન્તિ. અકતાવાસં વા કત્વાતિ તતો ઉપ્પન્નઆયેન કત્વા. જગ્ગિતકાલે ચ ન વારેતબ્બાતિ જગ્ગિતાનં પુપ્ફફલભરિતકાલે ન વારેતબ્બા. જગ્ગનકાલેતિ જગ્ગિતું આરદ્ધકાલે. ઞત્તિકમ્મટ્ઠાનભેદેતિ ઞત્તિકમ્મસ્સ ઠાનભેદે.

કમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અપઞ્ઞત્તે પઞ્ઞત્તવગ્ગવણ્ણના

૫૦૦. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તં નામાતિ સમ્બન્ધો. કકુસન્ધકોણાગમનકસ્સપા એવ સત્ત આપત્તિક્ખન્ધે પઞ્ઞપેસું, વિપસ્સીઆદયો પન ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિંસુ, ન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસુન્તિ આહ ‘‘કકુસન્ધઞ્ચ…પે… અન્તરા કેનચિ અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે’’તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

પરિવારટ્ઠકથાવણ્ણના સમત્તા.

નિગમનકથાવણ્ણના

અવસાનગાથાસુ પન અયમત્થો. વિભત્તદેસનન્તિ ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકપરિવારેહિ વિભત્તદેસનં વિનયપિટકન્તિ યોજેતબ્બં. તસ્સાતિ તસ્સ વિનયસ્સ.

તત્રિદન્તિઆદિ પઠમપારાજિકવણ્ણનાયં વુત્તનયમેવ.

સત્થુમહાબોધિવિભૂસિતોતિ સત્થુના પરિભુત્તમહાબોધિવિભૂસિતો મણ્ડિતો, તસ્સ મહાવિહારસ્સ દક્ખિણભાગે ઉત્તમં યં પધાનઘરન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ પધાનઘરન્તિ તંનામકં પરિવેણં. સુચિચારિત્તસીલેન, ભિક્ખુસઙ્ઘેન સેવિતન્તિ ઇદમ્પિ પધાનઘરવિસેસનં.

તત્થાતિ તસ્મિં પધાનઘરે. ચારુપાકારસઞ્ચિતન્તિ મનાપેન પાકારેન પરિક્ખિત્તં. સીતચ્છાયતરૂપેતન્તિ ઘનનિચિતપત્તસઞ્છન્નસાખાપસાખતાય સીતચ્છાયેહિ રુક્ખેહિ ઉપેતં. વિકસિતકમલકુવલયપુણ્ડરીકસોગન્ધિકાદિપુપ્ફસઞ્છન્નમધુરસીતલુદકપુણ્ણતાય સમ્પન્ના સલિલાસયા અસ્સાતિ સમ્પન્નસલિલાસયો. ઉદ્દિસિત્વાતિ બુદ્ધસિરિં નામ થેરં નિસ્સાય, તસ્સ અજ્ઝેસનં નિસ્સાયાતિ વુત્તં હોતિ. ઇદ્ધાતિ અત્થવિનિચ્છયાદીહિ ઇદ્ધા ફીતા પરિપુણ્ણા.

સિરિનિવાસસ્સાતિ સિરિયા નિવાસટ્ઠાનભૂતસ્સ. જયસંવચ્છરેતિ જયપ્પત્તસંવચ્છરે. અયન્તિ થેરં બુદ્ધસિરિં ઉદ્દિસ્સ યા વિનયવણ્ણના આરદ્ધા, અયં. ધમ્મૂપસંહિતાતિ કુસલસન્નિસ્સિતા. ઇદાનિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અચ્ચન્તસુખાધિગમાય અત્તનો પુઞ્ઞં પરિણામેન્તો ‘‘ચિરટ્ઠિતત્થ ધમ્મસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમાચિતન્તિ ઉપચિતં. સબ્બસ્સ આનુભાવેનાતિ સબ્બસ્સ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ તેજેન. સબ્બેપિ પાણિનોતિ કામાવચરાદિભેદા સબ્બે સત્તા. સદ્ધમ્મરસસેવિનોતિ યથારહં બોધિત્તયાધિગમવસેન સદ્ધમ્મરસસેવિનો ભવન્તુ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નિગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

વિનયે પાટવત્થાય, સાસનસ્સ ચ વુડ્ઢિયા;

વણ્ણના યા સમારદ્ધા, વિનયટ્ઠકથાય સા.

સારત્થદીપની નામ, સબ્બસો પરિનિટ્ઠિતા;

તિંસસહસ્સમત્તેહિ, ગન્થેહિ પરિમાણતો.

અજ્ઝેસિતો નરિન્દેન, સોહં પરક્કમબાહુના;

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, સાસનુજ્જોતકારિના.

તેનેવ કારિતે રમ્મે, પાસાદસતમણ્ડિતે;

નાનાદુમગણાકિણ્ણે, ભાવનાભિરતાલયે.

સીતલૂદકસમ્પન્ને, વસં જેતવને ઇમં;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, અકાસિં સુવિનિચ્છયં.

યં સિદ્ધં ઇમિના પુઞ્ઞં, યં ચઞ્ઞં પસુતં મયા;

એતેન પુઞ્ઞકમ્મેન, દુતિયે અત્તસમ્ભવે.

તાવતિંસે પમોદેન્તો, સીલાચારગુણે રતો;

અલગ્ગો પઞ્ચકામેસુ, પત્વાન પઠમં ફલં.

અન્તિમે અત્તભાવમ્હિ, મેત્તેય્યં મુનિપુઙ્ગવં;

લોકગ્ગપુગ્ગલં નાથં, સબ્બસત્તહિતે રતં.

દિસ્વાન તસ્સ ધીરસ્સ, સુત્વા સદ્ધમ્મદેસનં;

અધિગન્ત્વા ફલં અગ્ગં, સોભેય્યં જિનસાસનં.

સદા રક્ખન્તુ રાજાનો, ધમ્મેનેવ ઇમં પજં;

નિરતા પુઞ્ઞકમ્મેસુ, જોતેન્તુ જિનસાસનં.

ઇમે ચ પાણિનો સબ્બે, સબ્બદા નિરુપદ્દવા;

નિચ્ચં કલ્યાણસઙ્કપ્પા, પપ્પોન્તુ અમતં પદન્તિ.

સારત્થદીપની નામ વિનયટીકા નિટ્ઠિતા.