૧૧. પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકં

સઙ્ગીતિનિદાનકથાવણ્ણના

૪૩૭. પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકે પાવાય કુસિનારન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૩૧) પાવાનગરે પિણ્ડાય ચરિત્વા કુસિનારં ગમિસ્સામીતિ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો. મન્દારવપુપ્ફં ગહેત્વાતિ મહાચાટિપ્પમાણં પુપ્ફં આગન્તુકદણ્ડકે ઠપેત્વા છત્તં વિય ગહેત્વા. અદ્દસં ખોતિ આગચ્છન્તં દૂરતોવ અદ્દસં. દિસ્વા ચ પન ‘‘પુચ્છિસ્સામિ નં ભગવતો પવત્તિ’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સચે ખો પન નિસિન્નકોવ પુચ્છિસ્સામિ, સત્થરિ અગારવો કતો ભવિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા ઠિતટ્ઠાનતો અપક્કમ્મ છદ્દન્તો નાગરાજા મણિચમ્મં વિય દસબલદત્તિયં મેઘવણ્ણપંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસ્મિં પતિટ્ઠાપેત્વા સત્થરિ કતેન ગારવેન આજીવકસ્સ અભિમુખો હુત્વા ‘‘અપાવુસો અમ્હાકં સત્થારં જાનાસી’’તિ આહ. કિં પન સત્થુ પરિનિબ્બાનં જાનન્તો પુચ્છિ અજાનન્તોતિ? આવજ્જનપ્પટિબદ્ધં ખીણાસવાનં જાનનં. અનાવજ્જિતત્તા પનેસ અજાનન્તો પુચ્છીતિ એકે. થેરો સમાપત્તિબહુલો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનલેણમણ્ડપાદીસુ નિચ્ચં સમાપત્તિફલેનેવ યાપેતિ. કુલસન્તકમ્પિ ગામં પવિસિત્વા દ્વારે સમાપજ્જિત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતોવ ભિક્ખં ગણ્હાતિ. થેરો કિર ‘‘ઇમિના મે પચ્છિમેન અત્તભાવેન મહાજનાનુગ્ગહં કરિસ્સામિ, યે મય્હં ભિક્ખં વા દેન્તિ, ગન્ધમાલાદીહિ વા સક્કારં કરોન્તિ, તેસં તં મહપ્ફલં હોતૂ’’તિ એવં કરોતિ. તસ્મા સમાપત્તિબહુલતાય ન જાનિ. ઇતિ અજાનન્તોવ પુચ્છીતિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હેત્થ અજાનનકારણં અત્થિ. અભિલક્ખિતં સત્થુ પરિનિબ્બાનં અહોસિ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનાદીહિ નિમિત્તેહિ. થેરસ્સ પન પરિસાય કેહિચિ ભિક્ખૂહિ ભગવા દિટ્ઠપુબ્બો, કેહિચિ ન દિટ્ઠપુબ્બો. તત્થ યેહિ દિટ્ઠપુબ્બો, તેપિ પસ્સિતુકામાવ. યેહિપિ અદિટ્ઠપુબ્બો, તેપિ પસ્સિતુકામાવ. તત્થ યેહિ ન દિટ્ઠપુબ્બો, તે અભિદસ્સનકામતાય ગન્ત્વા ‘‘કુહિં ભગવા’’તિ પુચ્છન્તા ‘‘પરિનિબ્બુતો’’તિ સુત્વા સન્ધારેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ચીવરં છડ્ડેત્વા એકવત્થા વા દુન્નિવત્થા વા ઉરાનિ પટિપિસન્તા પરોદિસ્સન્તિ. તત્થ મનુસ્સા ‘‘મહાકસ્સપેન સદ્ધિં આગતપંસુકૂલિકા સયમ્પિ ઇત્થિયો વિય પરોદન્તિ, તે કિં અમ્હે સમસ્સાસેન્તી’’તિ મય્હં દોસં દસ્સન્તિ. ઇદં પન સુઞ્ઞં મહારઞ્ઞં, ઇધ યથા તથા રોદન્તેસુ દોસો નત્થિ. પુરિમતરં સુત્વા નામ સોકોપિ તનુકો હોતીતિ ભિક્ખૂનં સતુપ્પાદલાભત્થં જાનન્તોવ પુચ્છિ.

અજ્જ સત્તાહપરિનિબ્બુતોતિ અજ્જ દિવસતો પટિલોમતો સત્તમે અહનિ પરિનિબ્બુતો. તતો મે ઇદન્તિ તતો સમણસ્સ ગોતમસ્સ પરિનિબ્બુતટ્ઠાનતો. અવીતરાગાતિ પુથુજ્જના ચેવ સોતાપન્નસકદાગામિનો ચ. તેસઞ્હિ દોમનસ્સં અપ્પહીનં, તસ્મા તેપિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તિ, ઉભો હત્થે સીસે ઠપેત્વા રોદન્તિ. છિન્નપાતં પપતન્તીતિ છિન્નાનં પાતો વિય છિન્નપાતો, તં છિન્નપાતં, ભાવનપુંસકનિદ્દેસોયં, મજ્ઝે છિન્ના વિય હુત્વા યતો વા તતો વા પતન્તીતિ અત્થો. આવટ્ટન્તીતિ અભિમુખભાવેન વટ્ટન્તિ. યત્થ પતિતા, તતો કતિપયરતનટ્ઠાનં વટ્ટનવસેનેવ ગન્ત્વા પુન યથાપતિતમેવ ઠાનં વટ્ટનવસેન આગચ્છન્તિ. વિવટ્ટન્તીતિ યત્થ પતિતા, તતો નિવટ્ટન્તિ, પતિતટ્ઠાનતો પરભાગં વટ્ટમાના ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અપિચ પુરતો વટ્ટનં આવટ્ટનં, પસ્સતો પચ્છતો ચ વટ્ટનં વિવટ્ટનં. તસ્મા દ્વે પાદે પસારેત્વા સકિં પુરતો સકિં પચ્છતો સકિં વામતો સકિં દક્ખિણતો સમ્પરિવટ્ટમાનાપિ આવટ્ટન્તિ વિવટ્ટન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. વીતરાગાતિ પહીનદોમનસ્સા ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ નિબ્બિકારતાય સિલાથમ્ભસદિસા અનાગામિખીણાસવા. કામઞ્હિ દોમનસ્સે અસતિપિ એકચ્ચો રાગો હોતિયેવ, રાગે પન અસતિ દોમનસ્સસ્સ અસમ્ભવોયેવ. તદેકટ્ઠભાવતો હિ રાગપ્પહાનેન પહીનદોમનસ્સા વુત્તા, ન ખીણાસવા એવ.

સબ્બેહેવ પિયેહીતિઆદીસુ પિયાયિતબ્બતો પિયેહિ મનવડ્ઢનતો મનાપેહિ માતાપિતાભાતાભગિનીઆદિકેહિ. નાનાભાવોતિ જાતિયા નાનાભાવો, જાતિઅનુરૂપગમનેન વિસું ભાવો, અસમ્બદ્ધભાવોતિ અત્થો. વિનાભાવોતિ મરણેન વિનાભાવો, ચુતિયા તેનત્તભાવેન અપુનપવત્તનતો વિપ્પયોગોતિ અત્થો. અઞ્ઞથાભાવોતિ ભવેન અઞ્ઞથાભાવો, ભવન્તરગ્ગહણેન ‘‘કામાવચરસત્તો રૂપાવચરો હોતી’’તિઆદિના તત્થાપિ ‘‘મનુસ્સો દેવો હોતી’’તિઆદિના ચ પુરિમાકારતો અઞ્ઞાકારતાતિ અત્થો. તન્તિ તસ્મા. કુતેત્થ લબ્ભાતિ કુતો કુહિં કસ્મિં નામ ઠાને એત્થ એતસ્મિં ખન્ધપ્પવત્તે યં તં જાતં…પે… મા પલુજ્જીતિ લદ્ધું સક્કા, ન સક્કા એવ તાદિસસ્સ કારણસ્સ અભાવતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા સબ્બેહેવ પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો, તસ્મા દસ પારમિયો પૂરેત્વાપિ સમ્બોધિં પત્વાપિ ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વાપિ યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વાપિ દેવોરોહણં કત્વાપિ યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તઞ્ચ તથાગતસ્સપિ સરીરં મા પલુજ્જીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ, રોદન્તેનપિ કન્દન્તેનપિ ન સક્કા તં કારણં લદ્ધુન્તિ.

તેન ખો પનાવુસો, સમયેન સુભદ્દો નામ વુડ્ઢપબ્બજિતોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં નિદાનવણ્ણનાયં (સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા) વુત્તનયમેવ.

સઙ્ગીતિનિદાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખુદ્દાનુખુદ્દકસિક્ખાપદકથાવણ્ણના

૪૪૧. સમૂહનેય્યાતિ આકઙ્ખમાનો સમૂહનતુ, યદિ ઇચ્છતિ, સમૂહનેય્યાતિ અત્થો. કસ્મા પન ‘‘સમૂહનથા’’તિ એકંસેનેવ અવત્વા ‘‘આકઙ્ખમાનો સમૂહનેય્યા’’તિ વિકપ્પવચનેનેવ ભગવા ઠપેસીતિ? મહાકસ્સપસ્સ ઞાણબલસ્સ દિટ્ઠત્તા. પસ્સતિ હિ ભગવા ‘‘સમૂહનથાતિ વુત્તેપિ સઙ્ગીતિકાલે કસ્સપો ન સમૂહનિસ્સતી’’તિ, તસ્મા વિકપ્પેનેવ ઠપેસિ. યદિ અસમૂહનનં દિટ્ઠં, તદેવ ચ ઇચ્છિતં, અથ કસ્મા ભગવા ‘‘આકઙ્ખમાનો સમૂહનતૂ’’તિ અવોચાતિ? તથારૂપપુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન. સન્તિ હિ કેચિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ સમાદાય વત્તિતું અનિચ્છન્તા, તેસં તથા અવુચ્ચમાને ભગવતિ વિઘાતો ઉપ્પજ્જેય્ય, તં તેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય. તથા પન વુત્તે તેસં વિઘાતો ન ઉપ્પજ્જેય્ય, અમ્હાકમેવાયં દોસો, યતો અમ્હેસુયેવ કેચિ સમૂહનનં ન ઇચ્છન્તીતિ. કેચિ ‘‘સકલસ્સ પન સાસનસ્સ સઙ્ઘાયત્તભાવકરણત્થં તથા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. યં કિઞ્ચિ સત્થારા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં સમણા સક્યપુત્તિયા સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા જીવિતં વિય રક્ખન્તિ. તથા હિ તે ‘‘ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો સમૂહનતૂ’’તિ વુત્તેપિ ન સમૂહનિંસુ. અઞ્ઞદત્થુ પુરતો વિય તસ્સ અચ્ચયેપિ રક્ખિંસુયેવાતિ સત્થુ સાસનસ્સ સઙ્ઘસ્સ ચ મહન્તભાવદસ્સનત્થમ્પિ તથા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ આયસ્મા આનન્દો અઞ્ઞેપિ વા ભિક્ખૂ ‘‘કતમં પન, ભન્તે, ખુદ્દકં, કતમં અનુખુદ્દક’’ન્તિ ન પુચ્છિંસુ સમૂહનજ્ઝાસયસ્સેવ અભાવતો, તેનેવ એકસિક્ખાપદમ્પિ અપરિચ્ચજિત્વા સબ્બેસં અનુગ્ગહેતબ્બભાવદસ્સનત્થં ‘‘ચત્તારિ પારાજિકાનિ ઠપેત્વા અવસેસાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાની’’તિઆદિમાહંસુ. એવઞ્હિ વદન્તેહિ ‘‘ખુદ્દાનુખુદ્દકા ઇમે નામા’’તિ અવિનિચ્છિતત્તા સબ્બેસં અનુગ્ગહેતબ્બભાવો દસ્સિતો હોતિ.

૪૪૨. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો સઙ્ઘં ઞાપેસીતિ એત્થ પન કેચિ વદન્તિ ‘‘ભન્તે નાગસેન, કતમં ખુદ્દકં, કતમં અનુખુદ્દકન્તિ મિલિન્દરઞ્ઞા પુચ્છિતે ‘દુક્કટં મહારાજ, ખુદ્દકં, દુબ્ભાસિતં અનુખુદ્દક’ન્તિ (મિ. પ. ૪.૨.૧) વુત્તત્તા નાગસેનત્થેરો ખુદ્દાનુખુદ્દકં જાનિ, મહાકસ્સપત્થેરો પન તં અજાનન્તો ‘સુણાતુ મે આવુસો’તિઆદિના કમ્મવાચં સાવેસી’’તિ, ન તં એવં ગહેતબ્બં. નાગસેનત્થેરો હિ પરેસં વાદપથોપચ્છેદનત્થં સઙ્ગીતિકાલે ધમ્મસઙ્ગાહકમહાથેરેહિ ગહિતકોટ્ઠાસેસુ અન્તિમકોટ્ઠાસમેવ ગહેત્વા મિલિન્દરાજાનં સઞ્ઞાપેસિ, મહાકસ્સપત્થેરો પન એકસિક્ખાપદમ્પિ અસમૂહનિતુકામતાય તથા કમ્મવાચં સાવેસિ.

તત્થ ગિહિગતાનીતિ ગિહિપટિસંયુત્તાનીતિ વદન્તિ. ગિહીસુ ગતાનિ, તેહિ ઞાતાનિ ગિહિગતાનીતિ એવં પનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધૂમકાલો એતસ્સાતિ ધૂમકાલિકં ચિતકધૂમવૂપસમતો પરં અપ્પવત્તનતો. અપ્પઞ્ઞત્તન્તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૩૬; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૭.૨૩) નવં અધમ્મિકં કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા બન્ધન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેન્તિ નામ પુરાણસન્થતવત્થુસ્મિં સાવત્થિયં ભિક્ખૂ વિય. ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સાસનં દીપેન્તા પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દન્તિ નામ વસ્સસતપરિનિબ્બુતે ભગવતિ વેસાલિકા વજ્જિપુત્તકા વિય. ખુદ્દાનુખુદ્દકા પન આપત્તિયો સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તા યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય ન વત્તન્તિ નામ અસ્સજિપુનબ્બસુકા વિય. નવં પન કતિકવત્તં વા સિક્ખાપદં વા અબન્ધન્તા, ધમ્મતો વિનયતો સાસનં દીપેન્તા, ખુદ્દાનુખુદ્દકમ્પિ ચ સિક્ખાપદં અસમૂહનન્તા અપ્પઞ્ઞત્તં ન પઞ્ઞપેન્તિ, પઞ્ઞત્તં ન સમુચ્છિન્દન્તિ, યથાપઞ્ઞત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સમાદાય વત્તન્તિ નામ આયસ્મા ઉપસેનો વિય આયસ્મા યસો કાકણ્ડકપુત્તો વિય ચ.

૪૪૩. ભગવતા ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાનેતિ વેસાલિં નિસ્સાય ચાપાલે ચેતિયે વિહરન્તેન ભગવતા –

‘‘રમણીયા, આનન્દ, વેસાલી, રમણીયં ઉદેનચેતિયં, રમણીયં ગોતમકચેતિયં, રમણીયં સત્તમ્બચેતિયં, રમણીયં બહુપુત્તચેતિયં, રમણીયં સારન્દદચેતિયં, રમણીયં ચાપાલચેતિયં. યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા. તથાગતસ્સ ખો પન, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, સો આકઙ્ખમાનો, આનન્દ, તથાગતો કપ્પં વા તિટ્ઠેય્ય કપ્પાવસેસં વા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૬૬) –

એવં ઓળારિકે નિમિત્તે કયિરમાને.

મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ મારેન અજ્ઝોત્થટચિત્તો. મારો હિ યસ્સ સબ્બેન સબ્બં દ્વાદસ વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તસ્સ ચિત્તં પરિયુટ્ઠાતિ. થેરસ્સ ચ ચત્તારો વિપલ્લાસા અપ્પહીના, તેનસ્સ મારો ચિત્તં પરિયુટ્ઠાસિ. સો પન ચિત્તપરિયુટ્ઠાનં કરોન્તો કિં કરોતીતિ? ભેરવં રૂપારમ્મણં વા દસ્સેતિ, સદ્દારમ્મણં વા સાવેતિ, તતો સત્તા તં દિસ્વા વા સુત્વા વા સતિં વિસ્સજ્જેત્વા વિવટમુખા હોન્તિ, તેસં મુખેન હત્થં પવેસેત્વા હદયં મદ્દતિ, તતો વિસઞ્ઞાવ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરસ્સ પનેસ મુખેન હત્થં પવેસેતું કિં સક્ખિસ્સતિ, ભેરવારમ્મણં પન દસ્સેસિ, તં દિસ્વા થેરો નિમિત્તોભાસં ન પટિવિજ્ઝિ.

ખુદ્દાનુખુદ્દકસિક્ખાપદકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મદણ્ડકથાવણ્ણના

૪૪૫. ઉજ્જવનિકાયાતિ પટિસોતગામિનિયા. રજોહરણન્તિ રજોપુઞ્છની. ન કુલવં ગમેન્તીતિ નિરત્થકવિનાસનં ન ગમેન્તિ. કુચ્છિતો લવો કુલવો, અનયવિનાસોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ધમ્મવિનયસઙ્ગીતિયા’’તિ વત્તબ્બે સઙ્ગીતિયા વિનયપ્પધાનત્તા ‘‘વિનયસઙ્ગીતિયા’’તિ વુત્તં. વિનયપ્પધાના સઙ્ગીતિ વિનયસઙ્ગીતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.