૧૦. ભિક્ખુનિક્ખન્ધકં

મહાપજાપતિગોતમીવત્થુકથાવણ્ણના

૪૦૨. ભિક્ખુનિક્ખન્ધકે સક્કેસુ વિહરતીતિ પઠમગમનેન ગન્ત્વા વિહરતિ. મહાપજાપતિ ગોતમીતિ એત્થ ગોતમીતિ ગોત્તં. નામકરણદિવસે પનસ્સા લદ્ધસક્કારા બ્રાહ્મણા લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘સચે અયં ધીતરં લભિસ્સતિ, ચક્કવત્તિરઞ્ઞો મહેસી ભવિસ્સતિ. સચે પુત્તં લભિસ્સતિ, ચક્કવત્તિરાજા ભવિસ્સતીતિ ઉભયથાપિ મહતીયેવસ્સા પજા ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિંસુ, તસ્મા પુત્તપજાય ચેવ ધીતુપજાય ચ મહન્તતાય ‘‘મહાપજાપતી’’તિ નામં અકંસુ, ઇધ પન ગોત્તેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા ‘‘મહાપજાપતિ ગોતમી’’તિ વુત્તં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ભગવા કપિલપુરં ગન્ત્વા પઠમમેવ નન્દં પબ્બાજેસિ, સત્તમે દિવસે રાહુલકુમારં. ચુમ્બટકકલહે પન ઉભયનગરવાસિકેસુ યુદ્ધત્થાય નિક્ખન્તેસુ સત્થા ગન્ત્વા તે રાજાનો સઞ્ઞાપેત્વા અત્તદણ્ડસુત્તં (સુ. નિ. ૯૪૧ આદયો) કથેસિ. રાજાનો પસીદિત્વા અડ્ઢતેય્યસતે અડ્ઢતેય્યસતે દારકે અદંસુ. તાનિ પઞ્ચ કુમારસતાનિ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. અથ નેસં પજાપતિયો સાસનં પેસેત્વા અનભિરતિં ઉપ્પાદયિંસુ. સત્થા તેસં અનભિરતિયા ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા તે પઞ્ચસતે દહરભિક્ખૂ કુણાલદહં નેત્વા અત્તનો કુણાલકાલે નિસિન્નપુબ્બે પાસાણતલે નિસીદિત્વા કુણાલજાતકકથાય (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) તેસં અનભિરતિં વિનોદેત્વા સબ્બેપિ તે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેસિ, પુન મહાવનં આનેત્વા અરહત્તફલે. તેસં ચિત્તજાનનત્થં પુનપિ પજાપતિયો સાસનં પહિણિંસુ. તે ‘‘અભબ્બા મયં ઘરાવાસસ્સા’’તિ પટિસાસનં પહિણિંસુ. તા ‘‘ન દાનિ અમ્હાકં પરઘરં ગન્તું યુત્તં, મહાપજાપતિયા સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિસ્સામા’’તિ પઞ્ચસતાપિ મહાપજાપતિં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અય્યે, અમ્હાકં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેથા’’તિ આહંસુ. મહાપજાપતિ ચ તા ઇત્થિયો ગહેત્વા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રઞ્ઞો પરિનિબ્બુતકાલે ઉપસઙ્કમીતિપિ વદન્તિયેવ. પક્કામીતિ પુન કપિલપુરમેવ પાવિસિ.

યથાભિરન્તં વિહરિત્વાતિ બોધનેય્યસત્તાનં ઉપનિસ્સયં ઓલોકેન્તો યથાજ્ઝાસયેન વિહરિત્વા. ચારિકં પક્કામીતિ મહાજનસઙ્ગહં કરોન્તો ઉત્તમાય બુદ્ધસિરિયા અનોપમેન બુદ્ધવિલાસેન અતુરિતચારિકં પક્કામિ. સમ્બહુલાહિ સાકિયાનીહિ સદ્ધિન્તિ અન્તોનિવેસનસ્મિંયેવ દસબલં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજ્જાવેસં ગહેત્વા તાપિ પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો પબ્બજ્જાવેસંયેવ ગાહાપેત્વા સબ્બાહિપિ તાહિ સમ્બહુલાહિ સાકિયાનીહિ સદ્ધિં. પક્કામીતિ ગમનં અભિનીહરિ. ગમનાભિનીહરણકાલે પનસ્સા ‘‘સુકુમારા રાજિત્થિયો પદસા ગન્તું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ સાકિયકોલિયરાજાનો સુવણ્ણસિવિકાયો ઉપટ્ઠાપયિંસુ, તા પન ‘‘યાને આરુય્હ ગચ્છન્તીહિ સત્થરિ અગારવો કતો હોતી’’તિ એકપણ્ણાસયોજનિકં મગ્ગં પદસાવ પટિપજ્જિંસુ. રાજાનોપિ પુરતો ચ પચ્છતો ચ આરક્ખં સંવિદહાપેત્વા તણ્ડુલસપ્પિતેલાદીનં સકટાનિ પૂરેત્વા ‘‘ગતગતટ્ઠાને આહારં પટિયાદેથા’’તિ પુરિસે પેસયિંસુ. સૂનેહિ પાદેહીતિ તાસઞ્હિ સુખુમાલત્તા પાદેસુ એકો ફોટો ઉટ્ઠેતિ, એકો ભિજ્જતિ, ઉભો પાદા કટકટ્ઠિસમ્પરિકિણ્ણા વિય હુત્વા ઉદ્ધુમાતા. તેન વુત્તં ‘‘સૂનેહિ પાદેહી’’તિ. બહિદ્વારકોટ્ઠકેતિ દ્વારકોટ્ઠકસ્સ બહિ. કસ્મા પનેવં ઠિતાતિ? એવં કિરસ્સા અહોસિ ‘‘અહં તથાગતેન અનુઞ્ઞાતા સયમેવ પબ્બજ્જાવેસં અગ્ગહેસિં, એવં ગહિતભાવો ચ પન મે સકલજમ્બુદીપે પાકટો જાતો, સચે સત્થા પબ્બજ્જં અનુજાનિસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. સચે નાનુજાનિસ્સતિ, મહતી ગરહા ભવિસ્સતી’’તિ વિહારં પવિસિતું અસક્કોન્તી રોદમાના અટ્ઠાસિ. કિં નુ ત્વં ગોતમીતિ કિં નુ રાજકુલાનં વિપત્તિ ઉપ્પન્ના, કેન નુ ત્વં કારણેન એવં વિવણ્ણભાવં પત્તા સૂનેહિ પાદેહિ…પે… ઠિતાતિ.

અઞ્ઞેનપિ પરિયાયેનાતિ અઞ્ઞેનપિ કારણેન. આપાદિકાતિ સંવડ્ઢિકા, તુમ્હાકં હત્થપાદેસુ હત્થપાદકિચ્ચં અસાધેન્તેસુ હત્થે ચ પાદે ચ વડ્ઢેત્વા પટિજગ્ગિકાતિ અત્થો. પોસિકાતિ દિવસસ્સ દ્વે તયો વારે નહાપેત્વા ભોજેત્વા પાયેત્વા તુમ્હે પોસેસિ. થઞ્ઞં પાયેસીતિ નન્દકુમારો કિર બોધિસત્તતો કતિપાહેનેવ દહરતરો. તસ્મિં જાતે મહાપજાપતિ અત્તનો પુત્તં ધાતીનં દત્વા સયં બોધિસત્તસ્સ ધાતિકિચ્ચં સાધયમાના અત્તનો થઞ્ઞં પાયેસિ. તં સન્ધાય થેરો એવમાહ. સાધુ ભન્તેતિ ‘‘બહુકારા’’તિઆદીહિ તસ્સા ગુણં કથેત્વા પુન પબ્બજ્જં યાચન્તો એવમાહ.

મહાપજાપતિગોતમીવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠગરુધમ્મકથાવણ્ણના

૪૦૩. સત્થાપિ ‘‘ઇત્થિયો નામ પરિત્તસદ્ધા, એકાયાચિતમત્તેયેવ પબ્બજ્જાય અનુઞ્ઞાતાય ન મમ સાસનં ગરું કત્વા ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ તિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા ઇદાનિ ગરું કત્વા ગાહાપેતુકામતાય ‘‘સચે, આનન્દ, મહાપજાપતિ ગોતમી અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હાતિ, સાવસ્સા હોતુ ઉપસમ્પદા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સાવસ્સાતિ સા એવ અસ્સા પબ્બજ્જાપિ ઉપસમ્પદાપિ હોતુ.

તદહુપસમ્પન્નસ્સાતિ તં દિવસમ્પિ ઉપસમ્પન્નસ્સ. અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કાતબ્બન્તિ માનાતિમાનં અકત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન અભિવાદનં, આસના ઉટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનવસેન પચ્ચુટ્ઠાનં, દસનખે સમોધાનેત્વા અઞ્જલિકમ્મં, આસનપઞ્ઞાપનબીજનાદિકં અનુચ્છવિકકમ્મસઙ્ખાતં સામીચિકમ્મઞ્ચ કત્તબ્બં. અભિક્ખુકે આવાસેતિ યત્થ વસન્તિયા અનન્તરાયેન ઓવાદત્થાય ઉપસઙ્કમનારહે ઠાને ઓવાદદાયકો આચરિયો નત્થિ, અયં અભિક્ખુકો આવાસો નામ, એવરૂપે આવાસે વસ્સં ન ઉપગન્તબ્બં. અન્વદ્ધમાસન્તિ અનુપોસથિકં. ઓવાદૂપસઙ્કમનન્તિ ઓવાદત્થાય ઉપસઙ્કમનં. દિટ્ઠેનાતિ ચક્ખુના દિટ્ઠેન. સુતેનાતિ સોતેન સુતેન. પરિસઙ્કાયાતિ દિટ્ઠસુતવસેન પરિસઙ્કિતેન. ગરુધમ્મન્તિ ગરુકં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં. પક્ખમાનત્તન્તિ અનૂનાનિ પન્નરસ દિવસાનિ માનત્તં. છસુ ધમ્મેસૂતિ વિકાલભોજનચ્છટ્ઠેસુ સિક્ખાપદેસુ. સિક્ખિતસિક્ખાયાતિ એકસિક્ખમ્પિ અખણ્ડં કત્વા પૂરિતસિક્ખાય.

ન અક્કોસિતબ્બો ન પરિભાસિતબ્બોતિ દસન્નં અક્કોસવત્થૂનં અઞ્ઞતરેન અક્કોસવત્થુના ન અક્કોસિતબ્બો, ભયુપદંસનાય કાયચિ પરિભાસાય ન પરિભાસિતબ્બો. ઓવટો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ વચનપથોતિ ઓવાદાનુસાસનિધમ્મકથાસઙ્ખાતો વચનપથો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ ઓવટો પિહિતો, ન ભિક્ખુનિયા કોચિ ભિક્ખુ ઓવદિતબ્બો વા અનુસાસિતબ્બો વા, ‘‘ભન્તે પોરાણકત્થેરા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વત્તં પૂરયિંસૂ’’તિ એવં પન પવેણિવસેન કથેતું વટ્ટતિ. અનોવટો ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીસૂતિ ભિક્ખૂનં પન ભિક્ખુનીસુ વચનપથો અનિવારિતો, યથારુચિયા ઓવદન્તુ અનુસાસન્તુ ધમ્મકથં કથેન્તૂતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેસા ગરુધમ્મકથા મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઇમે પન અટ્ઠ ગરુધમ્મે સત્થુ સન્તિકે ઉગ્ગહેત્વા થેરેન અત્તનો આરોચિયમાને સુત્વા મહાપજાપતિયા તાવમહન્તં દોમનસ્સં ખણેન પટિપ્પસ્સમ્ભિ. અનોતત્તદહતો આહટેન સીતુદકસ્સ ઘટસતેન મત્થકે પરિસિત્તા વિય વિગતપરિળાહા અત્તમના હુત્વા ગરુધમ્મપટિગ્ગહણેન ઉપ્પન્નપીતિપામોજ્જં આવિ કરોન્તી ‘‘સેય્યથાપિ, ભન્તે’’તિઆદિકં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તત્થ દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બઞ્ઞભાવે ઠિતો. મણ્ડનકજાતિકોતિ અલઙ્કારસભાવો. તત્થ કોચિ તરુણોપિ યુવા ન હોતિ યથા અતિતરુણો. કોચિ યુવાપિ મણ્ડનકજાતિકો ન હોતિ યથા ઉપસન્તસભાવો આલસિયબ્યસનાદીહિ વા અભિભૂતો, ઇધ પન દહરો ચેવ યુવા ચ મણ્ડનકજાતિકો ચ અધિપ્પેતો, તસ્મા એવમાહ. ઉપ્પલાદીનિ લોકસમ્મતત્તા વુત્તાનિ. ઇતો પરં યં યં વત્તબ્બં, તં તં અટ્ઠકથાયં દસ્સિતમેવ.

તત્થ માતુગામસ્સ પબ્બજિતત્તાતિ ઇદં પઞ્ચવસ્સસતતો ઉદ્ધં અટ્ઠત્વા પઞ્ચસુયેવ વસ્સસતેસુ સદ્ધમ્મટ્ઠિતિયા કારણનિદસ્સનં. પટિસમ્ભિદાપભેદપ્પત્તખીણાસવવસેનેવ વુત્તન્તિ એત્થ ‘‘પટિસમ્ભિદાપત્તખીણાસવગ્ગહણેન ઝાનાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. ન હિ નિજ્ઝાનકાનં સબ્બપ્પકારસમ્પત્તિ ઇજ્ઝતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવવસેન વસ્સસહસ્સન્તિઆદિના ચ યં વુત્તં. તં ખન્ધકભાણકાનં મતેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૬૧) પન એવં વુત્તં –

‘‘પટિસમ્ભિદાપત્તેહિ વસ્સસહસ્સં અટ્ઠાસિ, છળભિઞ્ઞેહિ વસ્સસહસ્સં, તેવિજ્જેહિ વસ્સસહસ્સં, સુક્ખવિપસ્સકેહિ વસ્સસહસ્સં, પાતિમોક્ખેન વસ્સસહસ્સં અટ્ઠાસી’’તિ.

અઙ્ગુત્તરનિકાયટ્ઠકથાયમ્પિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૦) –

‘‘બુદ્ધાનઞ્હિ પરિનિબ્બાનતો વસ્સસહસ્સમેવ પટિસમ્ભિદા નિબ્બત્તેતું સક્કોન્તિ, તતો પરં છ અભિઞ્ઞા, તતો તાપિ નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા તિસ્સો વિજ્જા નિબ્બત્તેન્તિ, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે તાપિ નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા સુક્ખવિપસ્સકા હોન્તિ. એતેનેવ ઉપાયેન અનાગામિનો સકદાગામિનો સોતાપન્ના’’તિ –

વુત્તં.

સંયુત્તનિકાયટ્ઠકથાયં પન (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૧૫૬) –

‘‘પઠમબોધિયઞ્હિ ભિક્ખૂ પટિસમ્ભિદાપત્તા અહેસું. અથ કાલે ગચ્છન્તે પટિસમ્ભિદા પાપુણિતું ન સક્ખિંસુ, છળભિઞ્ઞા અહેસું, તતો છ અભિઞ્ઞા પત્તું અસક્કોન્તા તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિંસુ. ઇદાનિ કાલે ગચ્છન્તે તિસ્સો વિજ્જા પાપુણિતું અસક્કોન્તા આસવક્ખયમત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, તમ્પિ અસક્કોન્તા અનાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સકદાગામિફલં, તમ્પિ અસક્કોન્તા સોતાપત્તિફલં, ગચ્છન્તે કાલે સોતાપત્તિફલમ્પિ પત્તું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ –

વુત્તં.

યસ્મા ચેતં સબ્બં અઞ્ઞમઞ્ઞપટિવિરુદ્ધં, તસ્મા તેસં તેસં ભાણકાનં મતમેવ આચરિયેન તત્થ તત્થ દસ્સિતન્તિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા હિ આચરિયસ્સેવ પુબ્બાપરવિરોધપ્પસઙ્ગો સિયાતિ.

તાનિયેવાતિ તાનિયેવ પઞ્ચ વસ્સસહસ્સાનિ. પરિયત્તિમૂલકં સાસનન્તિ આહ ‘‘ન હિ પરિયત્તિયા અસતિ પટિવેધો અત્થી’’તિઆદિ. પરિયત્તિયા હિ અન્તરહિતાય પટિપત્તિ અન્તરધાયતિ, પટિપત્તિયા અન્તરહિતાય અધિગમો અન્તરધાયતિ. કિંકારણા? અયઞ્હિ પરિયત્તિ પટિપત્તિયા પચ્ચયો હોતિ, પટિપત્તિ અધિગમસ્સ, ઇતિ પટિપત્તિતોપિ પરિયત્તિયેવ પમાણં. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધકરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ, ‘‘એસ ભિક્ખુ પુથુજ્જનો’’તિ અઙ્ગુલિં પસારેત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ, ઇમસ્મિંયેવ દીપે એકવારં પુથુજ્જનભિક્ખુ નામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ, કદાચિ અપ્પા, ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. સાસનટ્ઠિતિયા પન પરિયત્તિયેવ પમાણં. પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચાભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો ‘‘ન જાનામી’’તિ આહ, તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતવિસેસં સંસન્દિત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો આચિક્ખિ, તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં સમ્પાદેસિ, એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ, તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ. યથાપિ મહતો તળાકસ્સ પાળિયા થિરાય ઉદકં ન ઠસ્સતીતિ ન વત્તબ્બં, ઉદકે સતિ પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ ન પુપ્ફિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બં, એવમેવ મહાતળાકસ્સ થિરપાળિસદિસે તેપિટકે બુદ્ધવચને સતિ મહાતળાકે ઉદકસદિસા પટિપત્તિપૂરકા કુલપુત્તા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં, તેસુ સતિ મહાતળાકે પદુમાદીનિ પુપ્ફાનિ વિય સોતાપન્નાદયો અરિયપુગ્ગલા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. એવં એકન્તતો પરિયત્તિયેવ પમાણં.

પરિયત્તિયા અન્તરહિતાયાતિ એત્થ પરિયત્તીતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૦) તેપિટકં બુદ્ધવચનં સાટ્ઠકથા પાળિ. યાવ સા તિટ્ઠતિ, તાવ પરિયત્તિ પરિપુણ્ણા નામ હોતિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે કલિયુગરાજાનો અધમ્મિકા હોન્તિ, તેસુ અધમ્મિકેસુ તેસમ્પિ અમચ્ચાદયો અધમ્મિકા હોન્તિ, તતો રટ્ઠજનપદવાસિનોતિ તેસં અધમ્મિકતાય ન દેવો સમ્મા વસ્સતિ, તતો સસ્સાનિ ન સમ્પજ્જન્તિ, તેસુ અસમ્પજ્જન્તેસુ પચ્ચયદાયકા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પચ્ચયે દાતું ન સક્કોન્તિ, ભિક્ખૂ પચ્ચયેહિ કિલમન્તા અન્તેવાસિકે સઙ્ગહેતું ન સક્કોન્તિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે પરિયત્તિ પરિહાયતિ, અત્થવસેન ધારેતું ન સક્કોન્તિ, પાળિવસેનેવ ધારેન્તિ. તતો કાલે ગચ્છન્તે પાળિમ્પિ સકલં ધારેતું ન સક્કોન્તિ, પઠમં અભિધમ્મપિટકં પરિહાયતિ, પરિહાયમાનં મત્થકતો પટ્ઠાય પરિહાયતિ. પઠમમેવ હિ મહાપકરણં પરિહાયતિ, તસ્મિં પરિહીને યમકં, કથાવત્થુ, પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ, ધાતુકથા, વિભઙ્ગો, ધમ્મસઙ્ગહોતિ.

એવં અભિધમ્મપિટકે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય સુત્તન્તપિટકં પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ અઙ્ગુત્તરનિકાયો પરિહાયતિ, તસ્મિમ્પિ પઠમં એકાદસકનિપાતો…પે… તતો એકકનિપાતોતિ. એવં અઙ્ગુત્તરનિકાયે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય સંયુત્તનિકાયો પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ મહાવગ્ગો પરિહાયતિ, તતો સળાયતનવગ્ગો, ખન્ધકવગ્ગો, નિદાનવગ્ગો, સગાથાવગ્ગોતિ. એવં સંયુત્તનિકાયે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય મજ્ઝિમનિકાયો પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ ઉપરિપણ્ણાસકો પરિહાયતિ, તતો મજ્ઝિમપણ્ણાસકો, તતો મૂલપણ્ણાસકોતિ. એવં મજ્ઝિમનિકાયે પરિહીને મત્થકતો પટ્ઠાય દીઘનિકાયો પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ પાથિકવગ્ગો પરિહાયતિ, તતો મહાવગ્ગો, તતો સીલક્ખન્ધવગ્ગોતિ. એવં દીઘનિકાયે પરિહીને સુત્તન્તપિટકં પરિહીનં નામ હોતિ. વિનયપિટકેન સદ્ધિં જાતકમેવ ધારેન્તિ. વિનયપિટકઞ્હિ લજ્જિનો ધારેન્તિ, લાભકામા પન ‘‘સુત્તન્તે કથિતેપિ સલ્લક્ખેન્તા નત્થી’’તિ જાતકમેવ ધારેન્તિ. ગચ્છન્તે કાલે જાતકમ્પિ ધારેતું ન સક્કોન્તિ. અથ નેસં પઠમં વેસ્સન્તરજાતકં પરિહાયતિ, તતો પટિલોમક્કમેન પુણ્ણકજાતકં, મહાનારદજાતકન્તિ પરિયોસાને અપણ્ણકજાતકં પરિહાયતિ, વિનયપિટકમેવ ધારેન્તિ.

ગચ્છન્તે કાલે તમ્પિ મત્થકતો પટ્ઠાય પરિહાયતિ. પઠમઞ્હિ પરિવારો પરિહાયતિ, તતો ખન્ધકો, ભિક્ખુનીવિભઙ્ગો, મહાવિભઙ્ગોતિ અનુક્કમેન ઉપોસથક્ખન્ધકમત્તમેવ ધારેન્તિ. તદાપિ પરિયત્તિ અનન્તરહિતાવ હોતિ. યાવ પન મનુસ્સેસુ ચતુપ્પદિકગાથાપિ પવત્તતિ, તાવ પરિયત્તિ અનન્તરહિતાવ હોતિ. યદા સદ્ધો પસન્નો રાજા હત્થિક્ખન્ધે સુવણ્ણચઙ્કોટકમ્હિ સહસ્સત્થવિકં ઠપાપેત્વા ‘‘બુદ્ધેહિ કથિતં ચતુપ્પદિકં ગાથં જાનન્તો ઇમં સહસ્સં ગણ્હતૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા ગણ્હનકં અલભિત્વા ‘‘એકવારં ચરાપિતે નામં સુણન્તાપિ હોન્તિ અસુણન્તાપી’’તિ યાવતતિયં ચરાપેત્વા ગણ્હનકં અલભિત્વા રાજપુરિસા સહસ્સત્થવિકં પુન રાજકુલં પવેસેન્તિ, તદા પરિયત્તિ અન્તરહિતા નામ હોતિ.

ચિરં પવત્તિસ્સતીતિ પરિયત્તિયા અન્તરહિતાયપિ લિઙ્ગમત્તં અદ્ધાનં પવત્તિસ્સતિ. કથં? ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે હિ કાલે ચીવરગ્ગહણં પત્તગ્ગહણં સમિઞ્જનપસારણં આલોકિતવિલોકિતં ન પાસાદિકં હોતિ, નિગણ્ઠસમણા વિય અલાબુપત્તં ભિક્ખૂ પત્તં અગ્ગબાહાય પરિક્ખિપિત્વા આદાય વિચરન્તિ, એત્તાવતાપિ લિઙ્ગં અનન્તરહિતમેવ હોતિ. ગચ્છન્તે પન કાલે અગ્ગબાહતો ઓતારેત્વા હત્થેન વા સિક્કાય વા ઓલમ્બેત્વા વિચરન્તિ, ચીવરમ્પિ રજનસારુપ્પં અકત્વા ઓટ્ઠટ્ઠિવણ્ણં કત્વા રજન્તિ. ગચ્છન્તે કાલે રજનમ્પિ ન હોતિ, દસચ્છિન્દનં ઓવટ્ટિકાવિજ્ઝનં કપ્પમત્તઞ્ચ કત્વા વળઞ્જન્તિ, પુન ઓવટ્ટિકં વિજ્ઝિત્વા કપ્પં ન કરોન્તિ. તતો ઉભયમ્પિ અકત્વા દસા છેત્વા પરિબ્બાજકા વિય ચરન્તિ. ગચ્છન્તે કાલે ‘‘કો ઇમિના અમ્હાકં અત્થો’’તિ ખુદ્દકં કાસાવખણ્ડં હત્થે વા ગીવાયં વા બન્ધન્તિ, કેસેસુ વા અલ્લીયાપેન્તિ, દારભરણં કરોન્તા કસિત્વા વપિત્વા જીવિકં કપ્પેત્વા વિચરન્તિ, તદા દક્ખિણં દેન્તો જનો સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ એતેસમ્પિ દેતિ. ઇદં સન્ધાય ભગવતા વુત્તં ‘‘ભવિસ્સન્તિ ખો પનાનન્દ, અનાગતમદ્ધાનં ગોત્રભુનો કાસાવકણ્ઠા દુસ્સીલા પાપધમ્મા, તેસુ દુસ્સીલેસુ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં દસ્સન્તિ, તદાપાહં, આનન્દ, સઙ્ઘગતં દક્ખિણં અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્યં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦). તતો ગચ્છન્તે કાલે નાનાવિધાનિ કમ્માનિ કરોન્તા ‘‘પપઞ્ચો એસ, કિં ઇમિના અમ્હાક’’ન્તિ કાસાવખણ્ડં છિન્દિત્વા અરઞ્ઞે ખિપન્તિ, તસ્મિં કાલે લિઙ્ગં અન્તરહિતં નામ હોતિ. કસ્સપદસબલસ્સ કિર કાલતો પટ્ઠાય યોનકાનં સેતવત્થાનિ પારુપિત્વા ચરણચારિત્તં જાતં. એવં પરિયત્તિયા અન્તરહિતાયપિ લિઙ્ગમત્તં ચિરં પવત્તિસ્સતીતિ વેદિતબ્બં.

અટ્ઠગરુધમ્મકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભિક્ખુનીઉપસમ્પન્નાનુજાનનકથાવણ્ણના

૪૦૪-૪૦૫. યદગ્ગેનાતિ યં દિવસં આદિં કત્વા. તદેવાતિ તસ્મિઞ્ઞેવ દિવસે. અનુઞ્ઞત્તિયાતિ અનુઞ્ઞાય. એકાહં, ભન્તે આનન્દ, ભગવન્તં વરં યાચામીતિ ‘‘એવમેવ ખો અહં, ભન્તે આનન્દ, ઇમે અટ્ઠ ગરુધમ્મે પટિગ્ગણ્હામિ યાવજીવં અનતિક્કમનીયે’’તિ પટિજાનિત્વા ઇદાનિ કસ્મા વરં યાચતીતિ ચે? પરૂપવાદવિવજ્જનત્થં. એવઞ્હિ કેચિ વદેય્યું ‘‘મહાપજાપતિયા પઠમં સમ્પટિચ્છિતત્તા ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનઞ્ચ યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં નાહોસિ, સા ચે વરં યાચેય્ય, ભગવા અનુજાનેય્યા’’તિ.

૪૦૬. સરાગાયાતિ સરાગભાવાય કામરાગભવરાગપરિબ્રૂહનાય. સઞ્ઞોગાયાતિ વટ્ટે સંયોજનત્થાય. આચયાયાતિ વટ્ટસ્સ વડ્ઢનત્થાય. મહિચ્છતાયાતિ મહિચ્છભાવાય. અસન્તુટ્ઠિયાતિ અસન્તુટ્ઠિભાવાય. સઙ્ગણિકાયાતિ કિલેસસઙ્ગણગણસઙ્ગણવિહારાય. કોસજ્જાયાતિ કુસીતભાવાય. દુબ્ભરતાયાતિ દુપ્પોસતાય. વિરાગાયાતિ સકલવટ્ટતો વિરજ્જનત્થાય. વિસઞ્ઞોગાયાતિ કામરાગાદીહિ વિસંયુજ્જનત્થાય. અપચયાયાતિ સબ્બસ્સપિ વટ્ટસ્સ અપચયત્થાય, નિબ્બાનાયાતિ અત્થો. અપ્પિચ્છતાયાતિ પચ્ચયપ્પિચ્છતાદિવસેન સબ્બસો ઇચ્છાપગમાય. સન્તુટ્ઠિયાતિ દ્વાદસવિધસન્તુટ્ઠિભાવાય. પવિવેકાયાતિ પવિવિત્તભાવાય કાયવિવેકાદિતદઙ્ગવિવેકાદિવિવેકસિદ્ધિયા. વીરિયારમ્ભાયાતિ કાયિકસ્સ ચેવ ચેતસિકસ્સ ચ વીરિયસ્સ પગ્ગણ્હનત્થાય. સુભરતાયાતિ સુખપોસનત્થાય. એવં યો પરિયત્તિધમ્મો ઉગ્ગહણધારણપરિપુચ્છામનસિકારવસેન યોનિસો પટિપજ્જન્તસ્સ સરાગાદિભાવપરિવજ્જનસ્સ કારણં હુત્વા વિરાગાદિભાવાય સંવત્તતિ, એકંસતો એસો ધમ્મો, એસો વિનયો સમ્મદેવ અપાયાદીસુ અપતનવસેન ધારણતો કિલેસાનં વિનયનતો, સત્થુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ઓવાદાનુસિટ્ઠિભાવતો એતં સત્થુસાસનન્તિ ધારેય્યાસિ જાનેય્યાસિ, અવબુજ્ઝેય્યાસીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે પઠમવારેન વટ્ટં, દુતિયવારેન વિવટ્ટં કથિતં.

૪૦૯-૪૧૦. વિમાનેત્વાતિ અપરજ્ઝિત્વા. કમ્મપ્પત્તાયોપીતિ કમ્મારહાપિ. આપત્તિગામિનિયોપીતિ આપત્તિઆપન્નાયોપિ. વુત્તનયેનેવ કારેતબ્બતં આપજ્જન્તીતિ તથાકરણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા દુક્કટેન કારેતબ્બતં આપજ્જન્તિ.

૪૧૩-૫. દ્વે તિસ્સો ભિક્ખુનિયોતિ દ્વીહિ તીહિ ભિક્ખુનીહિ. ન આરોચેન્તીતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકસ્સ ન આરોચેન્તિ. ન પચ્ચાહરન્તીતિ ભિક્ખુનીનં ન પચ્ચાહરન્તિ. વિસેસકન્તિ વત્તભઙ્ગં.

૪૨૦. તેન ચ ભિક્ખુ નિમન્તેતબ્બોતિ સામીચિદસ્સનમેતં, ન પન અનિમન્તિયા આપત્તિ.

૪૨૫. તયો નિસ્સયેતિ સેનાસનનિસ્સયં અપનેત્વા અપરે તયો નિસ્સયે. રુક્ખમૂલસેનાસનઞ્હિ સા ન લભતિ.

૪૨૮. અનુવાદં પટ્ઠપેન્તીતિ ઇસ્સરિયં પવત્તેન્તિ.

૪૩૦. ભિક્ખુદૂતેન ઉપસમ્પાદેન્તીતિ ભિક્ખુયેવ દૂતો ભિક્ખુદૂતો, તેન ભિક્ખુદૂતેન, ભિક્ખુદૂતં કત્વા ઉપસમ્પાદેન્તીતિ અત્થો.

૪૩૧. ન સમ્મતીતિ નપ્પહોતિ. નવકમ્મન્તિ નવકમ્મં કત્વા ‘‘એત્તકાનિ વસ્સાનિ વસતૂ’’તિ અપલોકેત્વા સઙ્ઘિકભૂમિદાનં.

૪૩૨. સન્નિસિન્નગબ્ભાતિ પતિટ્ઠિતગબ્ભા.

૪૩૪. પબ્બજ્જમ્પિ ન લભતીતિ તિત્થાયતનસઙ્કન્તાય અભબ્બભાવૂપગમનતો ન લભતિ. ઇદં ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતં વટ્ટતીતિ એકતો વા ઉભતો વા અવસ્સવે સતિપિ ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા વટ્ટતિ. સેસમેત્થ પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ભિક્ખુનીઉપસમ્પન્નાનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભિક્ખુનિક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.