૯. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકં

પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથાવણ્ણના

૩૮૩. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે તદહૂતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫) તસ્મિં અહનિ તસ્મિં દિવસે. ઉપોસથેતિ એત્થ ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, ઉપવસન્તીતિ સીલેન વા અનસનેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. અયઞ્હિ ઉપોસથ-સદ્દો ‘‘અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં ઉપવસામી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૭૧; ૧૦.૪૬) સીલે આગતો. ‘‘ઉપોસથો વા પવારણા વા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૫૫) પાતિમોક્ખુદ્દેસાદિવિનયકમ્મે. ‘‘ગોપાલકૂપોસથો નિગણ્ઠૂપોસથો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૭૧) ઉપવાસે. ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬; મ. નિ. ૩.૨૫૮) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘અજ્જુપોસથો પન્નરસો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૬૮) દિવસે. ઇધાપિ દિવસેયેવ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા તદહુપોસથેતિ તસ્મિં ઉપોસથદિવસભૂતે અહનીતિ અત્થો. નિસિન્નો હોતીતિ મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું ઉપાસિકાય રતનપાસાદે નિસિન્નો હોતિ. નિસજ્જ પન ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ ઓલોકેન્તો એકં દુસ્સીલપુગ્ગલં દિસ્વા ‘‘સચાહં ઇમસ્મિં પુગ્ગલે ઇધ નિસિન્નેયેવ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામિ, સત્તધાવસ્સ મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ તસ્મિં અનુકમ્પાય તુણ્હીયેવ અહોસિ.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા પરિક્ખીણા. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણસીસે. નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠિમુખિયા. ઉદ્ધસ્તં અરુણન્તિ અરુણુગ્ગમનં પત્વાપિ ‘‘ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ થેરો ભગવન્તં પાતિમોક્ખુદ્દેસં યાચિ તસ્મિં કાલે ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૮૩) સિક્ખાપદસ્સ અપઞ્ઞત્તત્તા. અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસાતિ તિક્ખત્તું થેરેન પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ યાચિતત્તા અનુદ્દેસસ્સ કારણં કથેન્તો ‘‘અસુકપુગ્ગલો અપરિસુદ્ધો’’તિ અવત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ આહ. કસ્મા પન ભગવા તિયામરત્તિં તથા વીતિનામેસિ? તતો પટ્ઠાય ઓવાદપાતિમોક્ખં અનુદ્દિસિતુકામો તસ્સ વત્થું પાકટં કાતું.

અદ્દસાતિ કથં અદ્દસ. અત્તનો ચેતોપરિયઞાણેન તસ્સં પરિસતિ ભિક્ખૂનં ચિત્તાનિ પરિજાનન્તો તસ્સ પુરિસસ્સ દુસ્સીલ્યચિત્તં પસ્સિ. યસ્મા પન ચિત્તે દિટ્ઠે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો દિટ્ઠો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘અદ્દસા ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં પુગ્ગલં દુસ્સીલ’’ન્તિ વુત્તં. યથેવ હિ અનાગતે સત્તસુ દિવસેસુ પવત્તં પરેસં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણલાભી પજાનાતિ, એવં અતીતેપીતિ. દુસ્સીલન્તિ નિસ્સીલં, સીલવિરહિતન્તિ અત્થો. પાપધમ્મન્તિ દુસ્સીલત્તા એવ હીનજ્ઝાસયતાય લામકસભાવં. અસુચિન્તિ અપરિસુદ્ધેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતત્તા ન સુચિં. સઙ્કસ્સરસમાચારન્તિ કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘‘ઇદં ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પરેસં આસઙ્કનીયતાય સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારં. અથ વા કેનચિદેવ કરણીયેન મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કચ્ચિ નુ ખો ઇમે મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’’તિ અત્તનોયેવ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારં. લજ્જિતબ્બતાય પટિચ્છાદેતબ્બસ્સ કરણતો પટિચ્છન્નં કમ્મન્તં એતસ્સાતિ પટિચ્છન્નકમ્મન્તં. કુચ્છિતસમણવેસધારિતાય ન સમણન્તિ અસ્સમણં. સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા સમણા’’તિ ગણનાય ‘‘અહમ્પિ સમણોમ્હી’’તિ મિચ્છાપટિઞ્ઞાય સમણપટિઞ્ઞં. અસેટ્ઠચારિતાય અબ્રહ્મચારિં. અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે કુસુમ્ભકપટધરે ગામનિગમાદીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા અબ્રહ્મચારી સમાનો સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન પટિપજ્જન્તો ઉપોસથાદીસુ ચ સન્દિસ્સન્તો ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતીતિ બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞં. પૂતિના કમ્મેન સીલવિપત્તિયા અન્તો અનુપવિટ્ઠત્તા અન્તોપૂતિં. છહિ દ્વારેહિ રાગાદિકિલેસાવસ્સવેન તિન્તત્તા અવસ્સુતં. સઞ્જાતરાગાદિકચવરત્તા સીલવન્તેહિ છડ્ડેતબ્બત્તા ચ કસમ્બુજાતં. મજ્ઝે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિસિન્નન્તિ સઙ્ઘપરિયાપન્નો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અન્તો નિસિન્નં.

દિટ્ઠોસીતિ ‘‘અયં ન પકતત્તો’’તિ ભગવતા દિટ્ઠો અસિ. યસ્મા ચ એવં દિટ્ઠો, તસ્મા નત્થિ તે તવ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકકમ્માદિસંવાસો. યસ્મા પન સો સંવાસો તવ નત્થિ, તસ્મા ઉટ્ઠેહિ આવુસોતિ એવમેત્થ પદયોજના વેદિતબ્બા. તતિયમ્પિ ખો સો પુગ્ગલો તુણ્હી અહોસીતિ અનેકવારં વત્વાપિ ‘‘થેરો સયમેવ નિબ્બિન્નો ઓરમિસ્સતિ, ઇદાનિ ઇમેસં પટિપત્તિં જાનિસ્સામી’’તિ વા અધિપ્પાયેન તુણ્હી અહોસિ. બાહાયં ગહેત્વાતિ ‘‘ભગવતા મયા ચ યાથાવતો દિટ્ઠો, યાવતતિયં ‘ઉટ્ઠેહી’તિ ચ વુત્તો ન ઉટ્ઠાતિ, ઇદાનિસ્સ નિક્કડ્ઢનકાલો, મા સઙ્ઘસ્સ ઉપોસથન્તરાયો અહોસી’’તિ બાહાયં અગ્ગહેસિ. બહિ દ્વારકોટ્ઠકા નિક્ખામેત્વાતિ દ્વારકોટ્ઠકા દ્વારસાલતો નિક્ખામેત્વા, બહીતિ પન નિક્ખામિતટ્ઠાનદસ્સનં. અથ વા બહિદ્વારકોટ્ઠકાતિ બહિદ્વારકોટ્ઠકતોપિ નિક્ખામેત્વા, ન અન્તોદ્વારકોટ્ઠકતો એવ. ઉભયથાપિ વિહારતો બહિકત્વાતિ અત્થો. સૂચિઘટિકં દત્વાતિ અગ્ગળસૂચિઞ્ચ ઉપરિઘટિકઞ્ચ આદહિત્વા, સુટ્ઠુ કવાટં થકેત્વાતિ અત્થો. યાવ બાહાગહણાપિ નામાતિ ‘‘અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ વચનં સુત્વા એવ હિ તેન પક્કમિતબ્બં સિયા, એવં અપક્કમિત્વા યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમિસ્સતિ, અચ્છરિયમિદન્તિ દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ ગરહણચ્છરિયમેવાતિ વેદિતબ્બં.

મહાસમુદ્દે અટ્ઠચ્છરિયકથાવણ્ણના

૩૮૪. અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દેતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫) કો અનુસન્ધિ? ય્વાયં અપરિસુદ્ધાય પરિસાય પાતિમોક્ખસ્સ અનુદ્દેસો, સો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અચ્છરિયો અબ્ભુતો ધમ્મોતિ તં અપરેહિ સત્તહિ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મેહિ સદ્ધિં વિભજિત્વા દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ તેસં ઉપમાભાવેન મહાસમુદ્દે અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મે દસ્સેન્તો સત્થા ‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દે’’તિઆદિમાહ. અસુરાતિ દેવા વિય ન સુરન્તિ ન ઈસન્તિ ન વિરોચન્તીતિ અસુરા. સુરા નામ દેવા, તેસં પટિપક્ખાતિ વા અસુરા, વેપચિત્તિપહારાદાદયો. તેસં ભવનં સિનેરુસ્સ હેટ્ઠાભાગે, તે તત્થ પવિસન્તા નિક્ખમન્તા સિનેરુપાદે મણ્ડપાદીનિ નિમ્મિનિત્વા કીળન્તાવ અભિરમન્તિ. સા તત્થ તેસં અભિરતિ ઇમે ગુણે દિસ્વાતિ આહ ‘‘યે દિસ્વા દિસ્વા અસુરા મહાસમુદ્દે અભિરમન્તી’’તિ. તત્થ અભિરમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ, અનુક્કણ્ઠમાના વસન્તીતિ અત્થો.

અનુપુબ્બનિન્નોતિઆદીનિ સબ્બાનિ અનુપટિપાટિયા નિન્નભાવસ્સેવ વેવચનાનિ. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ નચ્છિન્નતટમહાસોબ્ભો વિય આદિતો એવ પપાતો. સો હિ તીરદેસતો પટ્ઠાય એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલવિદત્થિરતનયટ્ઠિઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતઅડ્ઢયોજનયોજનાદિવસેન ગમ્ભીરો હુત્વા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો સિનેરુપાદમૂલે ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો હુત્વા ઠિતોતિ દસ્સેતિ.

ઠિતધમ્મોતિ ઠિતસભાવો અવટ્ઠિતસભાવો. કુણપેનાતિ યેન કેનચિ હત્થિઅસ્સાદિકળેવરેન. વાહેતીતિ હત્થેન ગહેત્વા વિય વીચિપ્પહારેનેવ થલે ખિપતિ. ગઙ્ગા યમુનાતિ અનોતત્તદહસ્સ દક્ખિણમુખતો નિક્ખન્તનદી પઞ્ચધારા હુત્વા પવત્તટ્ઠાને ગઙ્ગાતિઆદિના પઞ્ચધા સઙ્ખં ગતા. તત્થ નદી નિન્નગાતિઆદિકં ગોત્તં, ગઙ્ગા યમુનાતિઆદિકં નામં. સવન્તિયોતિ યા કાચિ સવમાના સન્દમાના ગચ્છન્તિયો મહાનદિયો વા કુન્નદિયો વા. અપ્પેન્તીતિ અલ્લીયન્તિ ઓસરન્તિ. ધારાતિ વુટ્ઠિધારા. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. મહાસમુદ્દસ્સ હિ અયં ધમ્મતા – ‘‘ઇમસ્મિં કાલે દેવો મન્દો જાતો, જાલક્ખિપાદીનિ આદાય મચ્છકચ્છપે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે અતિમહન્તા વુટ્ઠિ, લભિસ્સામ નુ ખો પિટ્ઠિપસારણટ્ઠાન’’ન્તિ વા ન સક્કા વત્તું. પઠમકપ્પિકકાલતો પટ્ઠાય હિ તીરં ભસ્સિત્વા સિનેરુમેખલં આહચ્ચ ઉદકં ઠિતં, તતો એકઙ્ગુલમત્તમ્પિ ઉદકં નેવ હેટ્ઠા ઓતરતિ, ન ઉદ્ધં ઉત્તરતિ. એકરસોતિ અસમ્ભિન્નરસો.

મુત્તાતિ ખુદ્દકમહન્તવટ્ટદીઘાદિભેદા અનેકવિધમુત્તા. મણીતિ રત્તનીલાદિભેદો અનેકવિધો મણિ. વેળુરિયોતિ વંસવણ્ણસિરીસપુપ્ફવણ્ણાદિસણ્ઠાનતો અનેકવિધો. સઙ્ખોતિ દક્ખિણાવટ્ટકતુમ્બકુચ્છિધમનસઙ્ખાદિભેદો અનેકવિધો. સિલાતિ સેતકાળમુગ્ગવણ્ણાદિભેદા અનેકવિધા. પવાળમ્પિ ખુદ્દકમહન્તરત્તઘનરત્તાદિભેદં અનેકવિધં. લોહિતકો પદુમરાગાદિભેદો અનેકવિધો. મસારગલ્લં કબરમણિ. ચિત્તફલિકન્તિપિ વદન્તિ. મહતં ભૂતાનન્તિ મહન્તાનં સત્તાનં. તિમિ તિમિઙ્ગલો તિમિતિમિઙ્ગલોતિ તિસ્સો મચ્છજાતિયો. તિમિં ગિલનસમત્થો તિમિઙ્ગલો, તિમિઞ્ચ તિમિઙ્ગલઞ્ચ ગિલનસમત્થો તિમિતિમિઙ્ગલોતિ વદન્તિ. નાગાતિ ઊમિપિટ્ઠિવાસિનોપિ વિમાનટ્ઠકનાગાપિ.

ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠચ્છરિયકથાવણ્ણના

૩૮૫. એવમેવ ખોતિ કિઞ્ચાપિ સત્થા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે સોળસપિ બાત્તિંસપિ તતો ભિય્યોપિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મે વિભજિત્વા દસ્સેતું સક્કોતિ, ઉપમાભાવેન પન ગહિતાનં અટ્ઠન્નં અનુરૂપવસેન અટ્ઠેવ તે ઉપમેતબ્બધમ્મે વિભજિત્વા દસ્સન્તો ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠ અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા’’તિ આહ. તત્થ અનુપુબ્બસિક્ખાય તિસ્સો સિક્ખા ગહિતા, અનુપુબ્બકિરિયાય તેરસ ધુતધમ્મા, અનુપુબ્બપટિપદાય સત્ત અનુપસ્સના અટ્ઠારસ મહાવિપસ્સના અટ્ઠતિંસ આરમ્મણવિભત્તિયો સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા ચ ગહિતા. ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધોતિ મણ્ડૂકસ્સ ઉપ્પતિત્વા ગમનં વિય આદિતોવ સીલપૂરણાદીનિ અકત્વા અરહત્તપટિવેધો નામ નત્થિ, પટિપાટિયા પન સીલસમાધિપઞ્ઞાયો પૂરેત્વાવ અરહત્તપ્પત્તીતિ અત્થો.

મમ સાવકાતિ સોતાપન્નાદિકે અરિયપુગ્ગલે સન્ધાય વદતિ. ન સંવસતીતિ ઉપોસથકમ્માદિવસેન સંવાસં ન કરોતિ. ઉક્ખિપતીતિ અપનેતિ. આરકાવાતિ દૂરે એવ. તથાગતપ્પવેદિતેતિ તથાગતેન ભગવતા સાવકેસુ દેસિતે અક્ખાતે પકાસિતે. ન તેન નિબ્બાનધાતુયા ઊનત્તં વા પૂરત્તં વાતિ અસઙ્ખ્યેય્યેપિ મહાકપ્પે બુદ્ધેસુ અનુપ્પજ્જન્તેસુ એકસત્તોપિ પરિનિબ્બાતું ન સક્કોતિ, તદાપિ ‘‘તુચ્છા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ ન સક્કા વત્તું, બુદ્ધકાલે પન એકેકસ્મિં સમાગમે અસઙ્ખ્યેય્યાપિ સત્તા અમતં આરાધેન્તિ, તદાપિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પૂરા નિબ્બાનધાતૂ’’તિ. વિમુત્તિરસોતિ કિલેસેહિ વિમુચ્ચનરસો. સબ્બા હિ સાસનસમ્પત્તિ યાવદેવ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તસ્સ વિમુત્તીતિ અત્થો.

રતનાનીતિ રતિજનનટ્ઠેન રતનાનિ. સતિપટ્ઠાનાદયો હિ ભાવિયમાના પુબ્બભાગેપિ અનેકવિધં પીતિપામોજ્જં નિબ્બત્તેન્તિ, પગેવ અપરભાગે. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

લોકિયરતનનિમિત્તં પન પીતિપામોજ્જં ન તસ્સ કલભાગમ્પિ અગ્ઘતિ. અપિચ –

ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનન્તિ પવુચ્ચતિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩);

યદિ ચ ચિત્તીકતાદિભાવેન રતનં નામ હોતિ, સતિપટ્ઠાનાદીનઞ્ઞેવ ભૂતો રતનભાવો. બોધિપક્ખિયધમ્માનઞ્હિ સો આનુભાવો, યં સાવકા સાવકપારમીઞાણં, પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા પચ્ચેકબોધિઞાણં, સમ્માસમ્બુદ્ધા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ આસન્નકારણત્તા. પરમ્પરકારણઞ્હિ દાનાદિઉપનિસ્સયોતિ એવં રતિજનનટ્ઠેન ચિત્તીકતાદિઅત્થેન ચ રતનભાવો બોધિપક્ખિયધમ્માનં સાતિસયો. તેન વુત્તં ‘‘તત્રિમાનિ રતનાનિ, સેય્યથિદં – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

આરમ્મણે ઓક્કન્દિત્વા ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં, સતિયેવ પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. આરમ્મણસ્સ પન કાયાદિવસેન ચતુબ્બિધત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ. તથા હિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તસઞ્ઞાનં પહાનતો અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તભાવગ્ગહણતો ચ નેસં કાયાનુપસ્સનાદિભાવો વિભત્તો.

સમ્મા પદહન્તિ એતેન, સયં વા સમ્મા પદહતિ, પસત્થં સુન્દરં વા પદહનન્તિ સમ્મપ્પધાનં, પુગ્ગલસ્સ વા સમ્મદેવ પધાનભાવકરણતો સમ્મપ્પધાનં, વીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તમ્પિ અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનપહાનવસેન અનુપ્પન્નુપ્પન્નાનં કુસલાનં ઉપ્પાદનઠાપનવસેન ચ ચતુકિચ્ચસાધકત્તા વુત્તં ‘‘ચત્તારો સમ્મપ્પધાના’’તિ.

ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ તાય વા સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇદ્ધિ. પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો પતિટ્ઠા અધિગમુપાયોતિ ઇદ્ધિપાદો. તેન હિ ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ. સ્વાયં ઇદ્ધિપાદો યસ્મા છન્દાદિકે ચત્તારો અધિપતિધમ્મે ધુરે જેટ્ઠકે કત્વા નિબ્બત્તીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદો’’તિ.

પઞ્ચિન્દ્રિયાનીતિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ. તત્થ અસ્સદ્ધિયં અભિભવિત્વા અધિમોક્ખલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ સદ્ધા ઇન્દ્રિયં. કોસજ્જં અભિભવિત્વા પગ્ગહલક્ખણે, પમાદં અભિભવિત્વા ઉપટ્ઠાનલક્ખણે, વિક્ખેપં અભિભવિત્વા અવિક્ખેપલક્ખણે, અઞ્ઞાણં અભિભવિત્વા દસ્સનલક્ખણે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ પઞ્ઞા ઇન્દ્રિયં.

તાનિયેવ અસ્સદ્ધિયાદીહિ અનભિભવનીયતો અકમ્પિયટ્ઠેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન ચ બલાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. યા હિ એસા ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતિ કિલેસનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ વુત્તપ્પકારાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ પોરાણા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૮૨; વિભ. અટ્ઠ. ૪૬૬; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૫), ‘‘બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) નયેનપિ બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠો વેદિતબ્બો.

અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ તંતંમગ્ગવજ્ઝેહિ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયભાવકરત્તા અરિયફલપટિલાભકરત્તા ચ અરિયો. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ અત્થિ, અટ્ઠઙ્ગાનિયેવ વા અટ્ઠઙ્ગિકો. મારેન્તો કિલેસે ગચ્છતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ, સયં વા નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ મગ્ગોતિ એવમેતેસં સતિપટ્ઠાનાદીનં અત્થવિભાગો વેદિતબ્બો.

સોતાપન્નોતિ મગ્ગસઙ્ખાતં સોતં આપજ્જિત્વા પાપુણિત્વા ઠિતો, સોતાપત્તિફલટ્ઠોતિ અત્થો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નોતિ સોતાપત્તિફલસ્સ અત્તપચ્ચક્ખકરણત્થાય પટિપજ્જમાનો પઠમમગ્ગટ્ઠો, યો અટ્ઠમકોતિપિ વુચ્ચતિ. સકદાગામીતિ સકિદેવ ઇમં લોકં પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન આગમનસીલો દુતિયફલટ્ઠો. અનાગામીતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન કામલોકં અનાગમનસીલો તતિયફલટ્ઠો. યો પન સદ્ધાનુસારી ધમ્માનુસારી એકબીજીતિ એવમાદિકો અરિયપુગ્ગલવિભાગો, સો તેસંયેવ ભેદોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં અત્તનો ધમ્મવિનયે મતકુણપસદિસેન દુસ્સીલપુગ્ગલેન સદ્ધિં સંવાસાભાવસઙ્ખાતં અત્થં વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ ઇમં અસંવાસારહસંવાસારહભાવાનં કારણપરિદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ છન્નમતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તો અઞ્ઞં નવં આપત્તિં

આપજ્જતિ, તતો અપરન્તિ એવં આપત્તિવસ્સં કિલેસવસ્સં અતિવિય વસ્સતિ. વિવટં નાતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપન્નો તં અપ્પટિચ્છાદેત્વા વિવરન્તો સબ્રહ્મચારીનં પકાસેન્તો યથાધમ્મં યથાવિનયં પટિકરોન્તો દેસેન્તો વુટ્ઠહન્તો અઞ્ઞં નવં આપત્તિં નાપજ્જતિ, તેનસ્સ તં વિવટં પુન આપત્તિવસ્સં કિલેસવસ્સં ન વસ્સતિ. યસ્મા ચ એતદેવ, તસ્મા છન્નં છાદિતં આપત્તિં વિવરેથ. એવં તં નાતિવસ્સતીતિ એવં સન્તે તં આપત્તિં આપજ્જનપુગ્ગલાનં અત્તભાવં અતિવિજ્ઝિત્વા કિલેસવસ્સનેન ન વસ્સતિ ન તેમેતિ, એવં સો કિલેસેહિ અનવસ્સુતો પરિસુદ્ધસીલો સમાહિતો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સમ્મસન્તો અનુક્કમેન નિબ્બાનં પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો.

ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અટ્ઠચ્છરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પાતિમોક્ખસવનારહકથાવણ્ણના

૩૮૬. અથ ભગવા ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ ભિક્ખુસઙ્ઘે અબ્બુદો જાતો, અપરિસુદ્ધા પુગ્ગલા ઉપોસથં આગચ્છન્તિ, ન ચ તથાગતો અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં ઉદ્દિસતિ, અનુદ્દિસન્તે ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથો પચ્છિજ્જતિ, યન્નૂનાહં ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનઞ્ઞેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ, એવં પન ચિન્તેત્વા ભિક્ખૂનઞ્ઞેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ. તત્થ નદાનાહન્તિ ન ઇદાનિ અહં. ઉપોસથં ન કરિસ્સામિ, પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસિસ્સામીતિ પચ્ચેકં ન-કારેન સમ્બન્ધો. દુવિધં પાતિમોક્ખં આણાપાતિમોક્ખં ઓવાદપાતિમોક્ખન્તિ. તેસુ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે’’તિઆદિકં આણાપાતિમોક્ખં, તં સાવકાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા, યં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દિસીયતિ. ‘‘ખન્તી પરમં…પે… સબ્બપાપસ્સ અકરણં…પે… અનુપવાદો અનુપઘાતો…પે… એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩-૧૮૫) ઇમા પન તિસ્સો ગાથા ઓવાદપાતિમોક્ખં નામ, તં બુદ્ધાવ ઉદ્દિસન્તિ, ન સાવકા. છન્નમ્પિ વસ્સાનં અચ્ચયેન ઉદ્દિસન્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ ધરમાનકાલે અયમેવ પાતિમોક્ખુદ્દેસો, અપ્પાયુકબુદ્ધાનં પન પઠમબોધિયંયેવ, તતો પરં ઇતરો, તઞ્ચ ખો ભિક્ખૂ એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા. તસ્મા અમ્હાકમ્પિ ભગવા વીસતિવસ્સમત્તં ઇમં ઓવાદપાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા ઇમં અન્તરાયં દિસ્વા તતો પરં ન ઉદ્દિસિ.

અટ્ઠાનન્તિ અકારણં. અનવકાસોતિ તસ્સેવ વેવચનં. કારણઞ્હિ તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં ‘‘અવકાસો’’તિપિ વુચ્ચતિ. યન્તિ કિરિયાપરામસનં. ન ચ, ભિક્ખવે, સાપત્તિકેન પાતિમોક્ખં સોતબ્બન્તિઆદિ પદત્થતો સુવિઞ્ઞેય્યં. વિનિચ્છયતો પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં અટ્ઠકથાય વુત્તમેવ. તત્થ પુરે વા પચ્છા વાતિ ઞત્તિતો પુબ્બે વા પચ્છા વા.

ધમ્મિકાધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથાવણ્ણના

૩૮૭. કતઞ્ચ અકતઞ્ચ ઉભયં ગહેત્વાતિ યસ્સ એકન્તેન કતાપિ અત્થિ, અકતાપિ અત્થિ, તસ્સ તદુભયં ગહેત્વા.

ધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથાવણ્ણના

૩૮૯. પરિસા વુટ્ઠાતીતિ યસ્મિં વત્થુસ્મિં પાતિમોક્ખં ઠપિતં, તં વત્થું અવિનિચ્છિનિત્વા કેનચિ અન્તરાયેન વુટ્ઠાતિ.

૩૯૩. પચ્ચાદિયતીતિ પતિ આદિયતિ, ‘‘અકતં કમ્મ’’ન્તિઆદિના પુન આરભતીતિ અત્થો.

અત્તાદાનઅઙ્ગકથાવણ્ણના

૩૯૮. પરં ચોદેતું અત્તના આદાતબ્બં ગહેતબ્બં અધિકરણં અત્તાદાનં. તેનાહ ‘‘સાસનં સોધેતુકામો’’તિઆદિ. વસ્સારત્તોતિ વસ્સકાલો.

ચોદકેન પચ્ચવેક્ખિતબ્બધમ્મકથાવણ્ણના

૩૯૯. પટિમાસિતુન્તિ પરામસિતું. પલિબોધે છિન્દિત્વા…પે… અધિગતં મેત્તચિત્તન્તિ ઇમિના અપ્પનાપ્પત્તં મેત્તાભાવનં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતાઘાત’’ન્તિ.

ચોદકેન ઉપટ્ઠાપેતબ્બધમ્મકથાવણ્ણના

૪૦૦. નો દોસન્તરોતિ એત્થ ચિત્તપરિયાયો અન્તર-સદ્દોતિ આહ ‘‘ન દુટ્ઠચિત્તો હુત્વા’’તિ.

ચોદકચુદિતકપટિસંયુત્તકથાવણ્ણના

૪૦૧. કરુણન્તિ અપ્પનાપ્પત્તં કરુણજ્ઝાનં. કરુણાપુબ્બભાગન્તિ પરિકમ્મુપચારવસપ્પવત્તં કરુણં. મેત્તઞ્ચ મેત્તાપુબ્બભાગઞ્ચાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.