૬. સેનાસનક્ખન્ધકં

વિહારાનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૪. સેનાસનક્ખન્ધકે સેનાસનં અપઞ્ઞત્તં હોતીતિ વિહારસેનાસનં સન્ધાય વુત્તં. ચતુબ્બિધઞ્હિ (મ. નિ. અટ્ટ. ૧.૨૯૬) સેનાસનં વિહારસેનાસનં મઞ્ચપીઠસેનાસનં સન્થતસેનાસનં ઓકાસસેનાસનન્તિ. તત્થ ‘‘મઞ્ચોપિ સેનાસનં, પીઠમ્પિ ભિસિપિ બિમ્બોહનમ્પિ વિહારોપિ અડ્ઢયોગોપિ પાસાદોપિ હમ્મિયમ્પિ ગુહાપિ અટ્ટોપિ માળોપિ લેણમ્પિ વેળુગુમ્બોપિ રુક્ખમૂલમ્પિ મણ્ડપોપિ સેનાસનં. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તિ, સબ્બમેતં સેનાસન’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૭) વચનતો વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહાતિ ઇદં વિહારસેનાસનં નામ. મઞ્ચો પીઠં ભિસિ બિમ્બોહનન્તિ ઇદં મઞ્ચપીઠસેનાસનં નામ. ચિમિલિકા ચમ્મખણ્ડો તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ ઇદં સન્થતસેનાસનં નામ. યત્થ વા પન ભિક્ખૂ પટિક્કમન્તીતિ ઇદં ઓકાસસેનાસનં નામ.

રુક્ખમૂલેતિઆદીસુ રુક્ખમૂલસેનાસનં નામ યંકિઞ્ચિ સન્દચ્છાયં વિવિત્તં રુક્ખમૂલં. પબ્બતો નામ સેલો. તત્થ હિ ઉદકસોણ્ડીસુ ઉદકકિચ્ચં કત્વા સીતાય રુક્ખચ્છાયાય નિસિન્ના નાનાદિસાસુ ખાયમાનાસુ સીતેન વાતેન બીજિયમાના સમણધમ્મં કરોન્તિ. કન્દરેતિ કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તેન દારિતો ઉદકેન ભિન્નો પબ્બતપ્પદેસો કન્દરં. યં ‘‘નિતમ્બ’’ન્તિપિ ‘‘નદીકુઞ્જ’’ન્તિપિ વદન્તિ. તત્થ હિ રજતપટ્ટસદિસા વાલિકા હોતિ, મત્થકે મણિવિતાનં વિય વનગહનં, મણિક્ખન્ધસદિસં ઉદકં સન્દતિ, એવરૂપં કન્દરં ઓરુય્હ પાનીયં પિવિત્વા ગત્તાનિ સીતં કત્વા વાલિકં ઉસ્સાપેત્વા પંસુકૂલચીવરં પઞ્ઞપેત્વા તત્થ નિસિન્ના તે ભિક્ખૂ સમણધમ્મં કરોન્તિ. ગિરિગુહા નામ દ્વિન્નં પબ્બતાનં અન્તરા, એકસ્મિંયેવ વા ઉમઙ્ગસદિસં મહાવિવરં.

‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિઆદિવચનતો (વિભ. ૫૩૧) યત્થ ન કસન્તિ ન વપન્તિ, તાદિસં મનુસ્સાનં ઉપચારટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા ઠિતં અરઞ્ઞકસેનાસનં ‘‘વનપત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અજ્ઝોકાસો નામ કેનચિ અચ્છન્નો પદેસો. આકઙ્ખમાના પનેત્થ ચીવરકુટિં કત્વા વસન્તિ. પલાલપુઞ્જેતિ પલાલરાસિમ્હિ. મહાપલાલપુઞ્જતો હિ પલાલં નિક્કડ્ઢિત્વા પબ્ભારલેણસદિસે આલયે કરોન્તિ, ગચ્છગુમ્બાદીનમ્પિ ઉપરિ પલાલં પરિક્ખિપિત્વા હેટ્ઠા નિસિન્ના સમણધમ્મં કરોન્તિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. પઞ્ચ લેણાનીતિ પઞ્ચ લીયનટ્ઠાનાનિ. નિલીયન્તિ એત્થ ભિક્ખૂતિ લેણાનિ, વિહારાદીનમેતં અધિવચનં. સુપણ્ણવઙ્કગેહન્તિ ગરુળપક્ખસણ્ઠાનેન કતગેહં.

૨૯૫. અનુમોદનગાથાસુ સીતન્તિ અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધઉતુવિપરિણામવસએન વા ઉપ્પજ્જનકસીતં. ઉણ્હન્તિ અગ્ગિસન્તાપં, તસ્સ વનદાહાદીસુ વા સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. પટિહન્તીતિ બાધતિ. યથા તદુભયવસેન કાયચિત્તાનં બાધનં ન હોતિ, એવં કરોતિ. સીતુણ્હબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો ભિક્ખુ યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ. વાળમિગાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળમિગે. ગુત્તસેનાસનઞ્હિ પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સરીસપેતિ યે કેચિ સરન્તે ગચ્છન્તે દીઘજાતિકે. મકસેતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, ડંસાદીનમ્પિ એતેનેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિસિરેતિ સિસિરકાલવસેન સત્તાહવદ્ધલિકાદિવસેન ચ ઉપ્પન્ને સિસિરસમ્ફસ્સે. વુટ્ઠિયોતિ યદા તદા ઉપ્પન્ના વસ્સવુટ્ઠિયો.

વાતાતપો ઘોરોતિ રુક્ખગચ્છાદીનં ઉમ્મૂલભઞ્જનાદિવસેન પવત્તિયા ઘોરો સરજઅરજાદિભેદો વાતો ચેવ ગિમ્હપરિળાહસમયેસુ ઉપ્પત્તિયા ઘોરો સૂરિયાતપો ચ પટિહઞ્ઞતિ પટિબાહીયતિ. લેણત્થન્તિ નાનારમ્મણતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા પટિસલ્લાનારામત્થં. સુખત્થન્તિ વુત્તપરિસ્સયાભાવેન ફાસુવિહારત્થં. ઝાયિતુન્તિ અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તં ઉપનિજ્ઝાયિતું. વિપસ્સિતુન્તિ અનિચ્ચાદિતો સઙ્ખારે સમ્મસિતું.

વિહારેતિ પતિસ્સયે. કારયેતિ કારાપેય્ય. રમ્મેતિ મનોરમે નિવાસસુખે. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ કારેત્વા પન એત્થ વિહારેસુ બહુસ્સુતે સીલવન્તે કલ્યાણધમ્મે નિવાસેય્ય. તે નિવાસેન્તો પન તેસં બહુસ્સુતાનં યથા પચ્ચયેહિ કિલમથો ન હોતિ, એવં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થસેનાસનાનિ ચ દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ અજ્ઝાસયસમ્પન્નેસુ કમ્મફલાનં રતનત્તયગુણાનઞ્ચ સદ્દહનેન વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

ઇદાનિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞુપકારિતં દસ્સેતું ‘‘તે તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તેતિ તે બહુસ્સુતા. તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ધમ્મં દેસેન્તીતિ સકલવટ્ટદુક્ખાપનૂદનં સદ્ધમ્મં દેસેન્તિ. યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ સો પુગ્ગલો યં સદ્ધમ્મં ઇમસ્મિં સાસને સમ્મા પટિપજ્જનેન જાનિત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનાસવો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ.

સો ચ સબ્બદદો હોતીતિ આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. તથા હિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૪૨) દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સપિ છાયૂદકસમ્પન્નં આરામં પવિસિત્વા નહાયિત્વા પતિસ્સયે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણધાતુ વાતાતપેહિ કિલમતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિપન્નસ્સ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ પતિટ્ઠાતિ, વણ્ણધાતુ આહરિત્વા પક્ખિત્તા વિય હોતિ, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ પાદે કણ્ટકો વિજ્ઝતિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયા ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પતિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિપન્નસ્સ સબ્બે પરિસ્સયા ન હોન્તિ, સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ ઉપસમસુખઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ બહિદ્ધાવિક્ખેપાભાવતો, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે મઞ્ચપીઠાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ, એતસ્મિઞ્ચ આવાસે વસન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સો ચ સબ્બદદો હોતિ, યો દદાતિ ઉપસ્સય’’ન્તિ.

૨૯૬. આવિઞ્છનચ્છિદ્દન્તિ યત્થ અઙ્ગુલિં પવેસેત્વા દ્વારં આકડ્ઢન્તા દ્વારબાહં ફુસાપેન્તિ, તસ્સેતં અધિવચનં. આવિઞ્છનરજ્જુન્તિ કવાટેયેવ છિદ્દં કત્વા તત્થ પવેસેત્વા યેન રજ્જુકેન કડ્ઢન્તા દ્વારં ફુસાપેન્તિ, તં આવિઞ્છનરજ્જુકં. સેનાસનપરિભોગે અકપ્પિયચમ્મં નામ નત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘સચેપિ દીપિનઙ્ગુટ્ઠેન કતા હોતિ, વટ્ટતિયેવા’’તિ વુત્તં. ચેતિયે વેદિકાસદિસન્તિ વાતપાનબાહાસુ ચેતિયે વેદિકાય વિય પટ્ટિકાદીહિ દસ્સેત્વા કતં. થમ્ભકવાતપાનં નામ તિરિયં દારૂનિ અદત્વા ઉજુકં ઠિતેહિ એવ વેણુસલાકાદીહિ કતં.

વિહારાનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મઞ્ચપીઠાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૭. પોટકિતૂલન્તિ એરકતિણતૂલં. પોટકિગહણઞ્ચેત્થ તિણજાતીનં નિદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘યેસં કેસઞ્ચિ તિણજાતિકાન’’ન્તિ. પઞ્ચવિધં ઉણ્ણાદિતૂલમ્પિ વટ્ટતીતિ એત્થાપિ ‘‘બિમ્બોહને’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘તૂલપૂરિતં ભિસિં અપસ્સયિતું ન વટ્ટતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, વટ્ટતીતિ અપરે. ઉપદહન્તીતિ ઠપેન્તિ. સીસપ્પમાણન્તિ યત્થ ગલવાટકતો પટ્ઠાય સબ્બસીસં ઉપદહન્તિ, તં સીસપ્પમાણં. તઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો તિરિયં મુટ્ઠિરતનં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્સ વિત્થારતો તીસુ કણ્ણેસૂ’’તિઆદિમાહ. મજ્ઝટ્ઠાનં મુટ્ઠિરતનં હોતીતિ બિમ્બોહનસ્સ મજ્ઝટ્ઠાનં તિરિયતો મુટ્ઠિરતનપ્પમાણં હોતિ. મસૂરકેતિ ચમ્મમયભિસિયં. ફુસિતાનિ દાતુન્તિ સઞ્ઞાકરણત્થં બિન્દૂનિ દાતું.

૨૯૮. ન નિબન્ધતીતિ અનિબન્ધનીયો, ન અલ્લીયતીતિ અત્થો. પટિબાહેત્વાતિ મટ્ઠં કત્વા.

ઇટ્ઠકાચયાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૩૦૦. રુક્ખં વિજ્ઝિત્વાતિ રુક્ખદારું વિજ્ઝિત્વા. ખાણુકે આકોટેત્વાતિ દ્વે દ્વે ખાણુકે આકોટેત્વા. તં આહરિમં ભિત્તિપાદન્તિ વુત્તનયેન ખાણુકે આકોટેત્વા કતંયેવ સન્ધાય વુત્તં. ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેતુન્તિ મૂલેન ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા ભિત્તિપાદસ્સ ઉપત્થમ્ભનવસેન ઉસ્સાપેત્વા ખાણુકેહિ ભિત્તિપાદં ઉસ્સાપેત્વા ઠપેતુન્તિ અધિપ્પાયો. ઉભતો કુટ્ટં નીહરિત્વા કતપદેસસ્સાતિ યથા અન્તોદ્વારસમીપે નિસિન્નેહિ ઉજુકં બહિ ઓલોકેતું ન સક્કા હોતિ, એવં ઉભોહિ પસ્સેહિ કુટ્ટં નીહરિત્વા અભિમુખે ભિત્તિં ઉપટ્ઠપેત્વા કતપદેસસ્સ. સમન્તા પરિયાગારોતિ સમન્તતો આવિદ્ધપમુખં. ઉગ્ઘાટનકિટિકન્તિ દણ્ડેહિ ઉક્ખિપિત્વા ઠપનકપદરકિટિકં.

અનાથપિણ્ડિકવત્થુકથાવણ્ણના

૩૦૪. અનાથપિણ્ડિકસેટ્ઠિવત્થુમ્હિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૪૨) કેનચિદેવ કરણીયેનાતિ વાણિજ્જકમ્મં અધિપ્પેતં. અનાથપિણ્ડિકો કિર રાજગહસેટ્ઠિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભગિનિપતિકા હોન્તિ. યદા રાજગહે ઉટ્ઠાનકભણ્ડં સમગ્ઘં હોતિ, તદા રાજગહસેટ્ઠિ તં ગહેત્વા સકટસતેહિ સાવત્થિં ગન્ત્વા યોજનમત્તે ઠિતો અત્તનો આગતભાવં જાનાપેતિ. અનાથપિણ્ડિકો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તસ્સ મહાસક્કારં કત્વા એકં યાનં આરોપેત્વા સાવત્થિં પવિસતિ. સો સચે ભણ્ડં લહુકં વિક્કીયતિ, વિક્કિણાતિ. નો ચે, ભગિનિઘરે ઠપેત્વા પક્કમતિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ તથેવ કરોતિ. સ્વાયં તદાપિ તેનેવ કરણીયેન અગમાસિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

તં દિવસં પન રાજગહસેટ્ઠિ યોજનમત્તે ઠિતેન અનાથપિણ્ડિકેન આગતભાવજાનનત્થં પેસિતં પણ્ણં ન સુણિ, ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં અગમાસિ. સો ધમ્મકથં સુત્વા સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા અત્તનો ઘરે ઉદ્ધનખણાપનદારુફાલનાદીનિ કારેસિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ ‘‘ઇદાનિ મય્હં પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સતિ, ઇદાનિ કરિસ્સતી’’તિ ઘરદ્વારેપિ પચ્ચુગ્ગમનં અલભિત્વા અન્તોઘરં પવિટ્ઠો પટિસન્થારમ્પિ ન બહું અલત્થ. ‘‘કિં મહાસેટ્ઠિ કુસલં દારકરૂપાનં, નસિ મગ્ગે કિલન્તો’’તિ એત્તકોવ પટિસન્થારો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિસ્સ એતદહોસી’’તિઆદિ.

બુદ્ધોતિ ત્વં ગહપતિ વદેસીતિ તસ્સ કિર મુખતો બુદ્ધસદ્દં સુત્વા અનાથપિણ્ડિકો પઞ્ચવણ્ણં પીતિં પટિલભતિ, સા તસ્સ સીસે ઉટ્ઠહિત્વા યાવ પાદપિટ્ઠિયા, પાદપિટ્ઠિયા ઉટ્ઠાય યાવ સીસા ગચ્છતિ, ઉભતો ઉટ્ઠાય મજ્ઝે ઓસરતિ, મજ્ઝે ઉટ્ઠાય ઉભતો ગચ્છતિ. સો પીતિયા નિરન્તરં ફુટો ‘‘બુદ્ધોતિ ત્વં ગહપતિ વદેસી’’તિ એવં તિક્ખત્તું પુચ્છિ. અકાલો ખો, ગહપતિ, ઇમં કાલં તં ભગવન્તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુન્તિ ‘‘બુદ્ધા નામ દુરાસદા આસીવિસસદિસા હોન્તિ, સત્થા ચ સિવથિકાય સમીપે વસતિ, ન સક્કા તત્થ ઇમાય વેલાય ઇમિના ગન્તુ’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ. બુદ્ધગતાય સતિયા નિપજ્જીતિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અચિન્તેત્વા બુદ્ધગતાય એવ સતિયા નિપજ્જિ. તં દિવસં કિરસ્સ ભણ્ડસકટેસુ વા ઉપટ્ઠાકેસુ વા ચિત્તમ્પિ નુપ્પજ્જિ, સાયમાસમ્પિ ન અકાસિ. સત્તભૂમિકં પન પાસાદં આરુય્હ સુપઞ્ઞત્તાલઙ્કતવરસયને ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધો’’તિ સજ્ઝાયં કરોન્તોવ નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. તિક્ખત્તું વુટ્ઠાસિ પભાતં મઞ્ઞમાનોતિ પઠમયામે તાવ વીતિવત્તે ઉટ્ઠાય બુદ્ધં અનુસ્સરિ, અથસ્સ બલવપ્પસાદો ઉદપાદિ, પીતિઆલોકો અહોસિ, સબ્બતમં વિગચ્છિ, દીપસહસ્સુજ્જલનં વિય ચન્દુટ્ઠાનસૂરિયુટ્ઠાનં વિય ચ જાતં. સો ‘‘પમાદં આપન્નોમ્હિ, વઞ્ચિતોમ્હિ, સૂરિયો ઉગ્ગતો’’તિ ઉટ્ઠાય આકાસતલે ઠત્વા ચન્દં ઓલોકેત્વા ‘‘એકોવ યામો ગતો, અઞ્ઞે દ્વે અત્થી’’તિ પુન પવિસિત્વા નિપજ્જિ, એતેનુપાયેન મજ્ઝિમયામાવસાનેપિ પચ્છિમયામાવસાનેપિ તિક્ખત્તું ઉટ્ઠાસિ. પચ્છિમયામાવસાને પન બલવપચ્ચૂસેયેવ ઉટ્ઠાય આકાસતલં આગન્ત્વા મહાદ્વારાભિમુખો અહોસિ, સત્તભૂમિકદ્વારં સયમેવ વિવટં અહોસિ, પાસાદા ઓરુય્હ અન્તરવીથિં પટિપજ્જિ.

૩૦૫. અમનુસ્સાતિ અધિગતવિસેસા દેવતા. તથા હિ તા સેટ્ઠિસ્સ ભાવિનિસમ્પત્તિં પચ્ચક્ખતો સમ્પસ્સમાના ‘‘અયં મહાસેટ્ઠિ ‘બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો પઠમદસ્સનેનેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય તિણ્ણં રતનાનં અગ્ગુપટ્ઠાકો હુત્વા અસદિસં સઙ્ઘારામં કત્વા ચાતુદ્દિસસ્સ અરિયસઙ્ઘસ્સ અનાવટદ્વારો ભવિસ્સતિ, ન યુત્તમસ્સ દ્વારં પિદહિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા દ્વારં વિવરિંસુ. અન્તરધાયીતિ રાજગહં કિર આકિણ્ણમનુસ્સં, અન્તોનગરે નવ કોટિયો બહિનગરે નવાતિ તં ઉપનિસ્સાય અટ્ઠારસ મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. અવેલાય મતમનુસ્સે બહિ નીહરિતું અસક્કોન્તા અટ્ટાલકે ઠત્વા બહિદ્વારે ખિપન્તિ. મહાસેટ્ઠિ નગરતો બહિ નિક્ખન્તમત્તોવ અલ્લસરીરં પાદેન અક્કમિ, અપરમ્પિ પિટ્ઠિપાદેન પહરિ, મક્ખિકા ઉપ્પતિત્વા પકિરિંસુ, દુગ્ગન્ધો નાસાપુટં અભિહનિ, બુદ્ધપ્પસાદો તનુત્તં ગતો. તેનસ્સ આલોકો અન્તરધાયિ અન્ધકારો પાતુરહોસિ પીતિવેગસ્સ તનુભાવે તંસમુટ્ઠિતરૂપાનં પરિદુબ્બલભાવતો. સદ્દમનુસ્સાવેસીતિ ‘‘સેટ્ઠિસ્સ ઉસ્સાહં જનેસ્સામી’’તિ સુવણ્ણકિઙ્કિણિકં ઘટ્ટેન્તો વિય મધુરસ્સરેન સદ્દં અનુસ્સાવેસિ.

સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનીતિ પુરિમપદાનિપિ ઇમિનાવ સહસ્સ-પદેન સદ્ધિં સમ્બન્ધિતબ્બાનિ. યથેવ હિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, એવં સતં સહસ્સાનિ હત્થી, સતં સહસ્સાનિ અસ્સા, સતં સહસ્સાનિ રથાતિ અયમેત્થ અત્થો, ઇતિ એકેકં સતસહસ્સં દીપિતં હોતિ. પદવીતિહારસ્સાતિ પદં વીતિહરતિ એત્થાતિ પદવીતિહારો. સો દુતવિલમ્બિતં અકત્વા સમગમને દ્વિન્નં પદાનં અન્તરે મુટ્ઠિરતનમત્તં. કલં નાગ્ઘન્તિ સોળસિન્તિ તં એકં પદવીતિહારં સોળસ ભાગે કત્વા તતો એકો કોટ્ઠાસો પુન સોળસધા, તતો એકો સોળસધાતિ એવં સોળસ વારે સોળસધા ભિન્નસ્સ એકો કોટ્ઠાસો સોળસી કલા નામ, તં સોળસિં કલં એતાનિ ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ ન અગ્ઘન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સતં હત્થિસહસ્સાનિ સતં અસ્સસહસ્સાનિ સતં રથસહસ્સાનિ સતં કઞ્ઞાસહસ્સાનિ, તા ચ ખો આમુક્કમણિકુણ્ડલા સકલજમ્બુદીપરાજધીતરોવાતિ ઇમસ્મા એત્તકા લાભા વિહારં ગચ્છન્તસ્સ તસ્મિં સોળસિકલાસઙ્ખાતે પદેસે લઙ્ઘનસાધનવસેન પવત્તચેતનાવ ઉત્તરિતરાતિ. પદં વા વીતિહરતિ એતેનાતિ પદવીતિહારો, તથાપવત્તા કુસલચેતના, તસ્સા ફલં સોળસધા કત્વાતિ ચ વદન્તિ. ઇદં પન વિહારગમનં કસ્સ વસેન ગહિતન્તિ? વિહારં ગન્ત્વા અનન્તરાયેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહન્તસ્સ વસેન ગહિતં. ‘‘ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કરિસ્સામિ, ચેતિયં વન્દિસ્સામિ, ધમ્મં સોસ્સામિ, દીપપૂજં કરિસ્સામિ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા દાનં દસ્સામિ, સિક્ખાપદેસુ વા સરણેસુ વા પતિટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ગચ્છતોપિ વસેન વટ્ટતિયેવ.

અન્ધકારો અન્તરધાયીતિ સો કિર ચિન્તેસિ ‘‘અહં એકકોતિ સઞ્ઞં કરોમિ, અમનુસ્સા ચ મે અનુગામિનો સહાયા અત્થિ, કસ્મા ભાયામી’’તિ સૂરો અહોસિ. અથસ્સ બલવા બુદ્ધપ્પસાદો ઉદપાદિ, તસ્મા અન્ધકારો અન્તરધાયિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. આલોકો પાતુરહોસીતિ પુરિમબુદ્ધેસુ ચિરકાલપરિચયસમ્ભૂતસ્સ બલવતો પસાદસ્સ વસેન ઉપ્પન્નાય ઉળારાય બુદ્ધારમ્મણાય પીતિયા સમુટ્ઠાપિતો વિપસ્સનોભાસસદિસો સાતિસયો ચિત્તપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનો આલોકો પાતુરહોસિ. દેવતાહિ કતોતિપિ વદન્તિ, પુરિમોયેવેત્થ યુત્તતરો. એહિ સુદત્તાતિ સો કિર સેટ્ઠિ ગચ્છમાનોવ ચિન્તેસિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે બહૂ પૂરણકસ્સપાદયો તિત્થિયા ‘મયં બુદ્ધા, મયં બુદ્ધા’તિ વદન્તિ, કથં નુ ખો અહં સત્થુ બુદ્ધભાવં જાનેય્ય’’ન્તિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘મય્હં ગુણવસેન ઉપ્પન્નં નામં મહાજનો જાનાતિ, કુલદત્તિયં પન મે નામં અઞ્ઞત્ર મયા ન કોચિ જાનાતિ, સચે બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, કુલદત્તિકનામેન મં આલપિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા એવમાહ.

પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. આસત્તિયોતિ રૂપાદીસુ આસઞ્જનટ્ઠેન આસત્તિયો, તણ્હાયો. સન્તિન્તિ કિલેસવૂપસમં. પપ્પુય્યાતિ અગ્ગમગ્ગેન પત્વા. સેસમેત્થ પાળિઅનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. યઞ્ચેત્થ અનુત્તાનમત્થં, તં અટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ.

૩૦૬. વયમેવ વેય્યાયિકન્તિ આહ ‘‘વેય્યાયિકન્તિ વયકરણં વુચ્ચતી’’તિ.

અનાથપિણ્ડિકવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અગ્ગાસનાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૩૧૦-૩૧૧. દક્ખિણોદકન્તિ અગ્ગતો ઉપનીયમાનં દક્ખિણોદકં. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૬ તિત્તિરજાતકવણ્ણના) તેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો અત્તનો રુચિવસેન અગ્ગાસનાદિરહાનં કથિતકાલે ‘‘ન, ભિક્ખવે, મય્હં સાસને અગ્ગાસનાદીનિ પત્વા ખત્તિયકુલા પબ્બજિતો પમાણં, ન બ્રાહ્મણકુલા, ન ગહપતિકુલા પબ્બજિતો, ન વિનયધરો, ન સુત્તન્તિકો, ન આભિધમ્મિકો, ન પઠમજ્ઝાનાદિલાભિનો, ન સોતાપન્નાદયો પમાણં, અથ ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં સાસને યથાવુડ્ઢં અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કત્તબ્બં, અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડો લદ્ધબ્બો, ઇદમેત્થ પમાણં, તસ્મા વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ એતેસં અનુચ્છવિકો. ઇદાનિ ખો પન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો મય્હં અગ્ગસાવકો અનુધમ્મચક્કપ્પવત્તકો મમાનન્તરસેનાસનં લદ્ધું અરહતિ. સો ઇમં રત્તિં સેનાસનં અલભન્તો રુક્ખમૂલે વીતિનામેસિ. તુમ્હે ઇદાનેવ એવં અગારવા અપ્પતિસ્સા, ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે કિન્તિ કત્વા વિહરિસ્સથા’’તિ વત્વા અથ નેસં ઓવાદદાનત્થાય ‘‘પુબ્બે, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતાપિ ‘ન ખો પનેતં અમ્હાકં પતિરૂપં, યં મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા અપ્પતિસ્સા અસભાગવુત્તિનો વિહરેય્યામ, અમ્હેસુ મહલ્લકતરં જાનિત્વા તસ્સ અભિવાદનાદીનિ કરિસ્સામા’તિ સાધુકં વીમંસિત્વા ‘અયં મહલ્લકો’તિ ઞત્વા તસ્સ અભિવાદનાદીનિ કત્વા દેવપથં પૂરયમાના ગતા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિત્વા દસ્સેતું ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

યે વુડ્ઢમપચાયન્તીતિ જાતિવુડ્ઢો વયોવુડ્ઢો ગુણવુડ્ઢોતિ તયો વુડ્ઢા. તેસુ જાતિસમ્પન્નો જાતિવુડ્ઢો નામ, વયે ઠિતો વયોવુડ્ઢો નામ, ગુણસમ્પન્નો ગુણવુડ્ઢો નામ. તેસુ ગુણસમ્પન્નો વયોવુડ્ઢો ઇમસ્મિં ઠાને વુડ્ઢોતિ અધિપ્પેતો. અપચાયન્તીતિ જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મેન પૂજેન્તિ. ધમ્મસ્સ કોવિદાતિ જેટ્ઠાપચાયનધમ્મસ્સ કોવિદા કુસલા. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પાસંસાતિ પસંસારહા. સમ્પરાયે ચ સુગ્ગતીતિ સમ્પરેતબ્બે ઇમં લોકં હિત્વા ગન્તબ્બે પરલોકેપિ તેસં સુગતિયેવ હોતીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – ભિક્ખવે, ખત્તિયા વા હોન્તુ બ્રાહ્મણા વા વેસ્સા વા સુદ્દા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તિરચ્છાનગતા વા, યે કેચિ સત્તા જેટ્ઠાપચિતિકમ્મે છેકા કુસલા ગુણસમ્પન્નાનં વયોવુડ્ઢાનં અપચિતિં કરોન્તિ, તે ઇમસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે જેટ્ઠાપચિતિકારકાતિ પસંસં વણ્ણનં થોમનં લભન્તિ, કાયસ્સ ચ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ.

અગ્ગાસનાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસનપ્પટિબાહનાદિકથાવણ્ણના

૩૧૩-૪. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ ગિહીહિ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતં. ગિહિવિકતન્તિ ગિહીહિ કતં પઞ્ઞત્તં, ગિહિસન્તકન્તિ વુત્તં હોતિ. અતિસમીપં અગન્ત્વાતિ ભિક્ખૂનં આસન્નતરં ઠાનં અગન્ત્વા.

સેનાસનગ્ગાહાપકસમ્મુતિકથાવણ્ણના

૩૧૮. પચ્ચયેનેવ હિ તં પટિજગ્ગનં લભિસ્સતીતિ તસ્મિં સેનાસને મહાથેરા તસ્સ પચ્ચયસ્સ કારણા અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા વસન્તાયેવ નં પટિજગ્ગિસ્સન્તીતિ અત્થો. ઉબ્ભણ્ડિકા ભવિસ્સન્તીતિ ઉક્ખિત્તભણ્ડા ભવિસ્સન્તિ, અત્તનો અત્તનો પરિક્ખારે ગહેત્વા તત્થ તત્થ વિચરિસ્સન્તીતિ અત્થો. દીઘસાલાતિ ચઙ્કમનસાલા. મણ્ડલમાળો ઉપટ્ઠાનસાલા. અનુદહતીતિ પીળેતિ. જમ્બુદીપે પનાતિ અરિયદેસે ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં. તે કિર તથા પઞ્ઞાપેન્તિ. ન ગોચરગામો ઘટ્ટેતબ્બોતિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘ન તત્થ મનુસ્સા વત્તબ્બા’’તિઆદિના. વિતક્કં છિન્દિત્વાતિ ‘‘ઇમિના નીહારેન ગચ્છન્તં દિસ્વા નિવારેત્વા પચ્ચયે દસ્સન્તી’’તિ એવરૂપં વિતક્કં અનુપ્પાદેત્વા. તેસુ ચે એકોતિ તેસુ મનુસ્સેસુ એકો પણ્ડિતપુરિસો. ભણ્ડપટિચ્છાદનન્તિ પટિચ્છાદનકભણ્ડં, સરીરપટિચ્છાદનં ચીવરન્તિ અત્થો.

પટિજગ્ગિતબ્બાનીતિ સમ્મજ્જનાદીહિ પટિજગ્ગિતબ્બાનિ. મુણ્ડવેદિકાયાતિ ચેતિયસ્સ હમ્મિયવેદિકાય. હમ્મિયવેદિકાતિ ચ ચેતિયસ્સ ઉપરિ ચતુરસ્સવેદિયો વુચ્ચતિ. પટિક્કમ્માતિ વિહારતો અપસક્કિત્વા. ઉપનિક્ખેપન્તિ ખેત્તં વા નાળિકેરાદિઆરામં વા કહાપણાદીનિ વા આરામિકાદીનં નિય્યાતેત્વા ‘‘ઇતો ઉપ્પન્ના વડ્ઢિ વસ્સાવાસિકત્થાય હોતૂ’’તિ દિન્નં. વત્તં કત્વાતિ તસ્મિં સેનાસને કત્તબ્બવત્તં કત્વા.

પુગ્ગલવસેનેવ કાતબ્બન્તિ પરતો વક્ખમાનનયેન ‘‘ભિક્ખૂ ચીવરેન કિલમન્તિ, એત્તકં નામ તણ્ડુલભાગં ભિક્ખૂનં ચીવરં કાતું રુચ્ચતી’’તિઆદિના પુગ્ગલપરામાસવસેનેવ કાતબ્બં, ‘‘સઙ્ઘો ચીવરેન કિલમતી’’તિઆદિના પન સઙ્ઘપરામાસવસેન ન કાતબ્બં. ચીવરપચ્ચયન્તિ ચીવરસઙ્ખાતં પચ્ચયં. વુત્તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયંવુત્તં. કસ્મા એવં વુત્તન્તિ આહ ‘‘એવઞ્હિ નવકો વુડ્ઢતરસ્સ, વુડ્ઢો ચ નવકસ્સ ગાહેસ્સતી’’તિ, યસ્મા અત્તનાવ અત્તનો પાપેતું ન સક્કા, તસ્મા દ્વીસુ સમ્મતેસુ નવકો વુડ્ઢતરસ્સ, વુડ્ઢો ચ નવકસ્સાતિ ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં ગાહેસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયો. સમ્મતસેનાસનગ્ગાહાપકસ્સ આણત્તિયા અઞ્ઞેન ગાહિતેપિ ગાહો રુહતિયેવાતિ વેદિતબ્બં. અટ્ઠપિ સોળસપિ જને સમ્મન્નિતું વટ્ટતીતિ કિં વિસું વિસું સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ, ઉદાહુ એકતોતિ? એકતોપિ વટ્ટતિ. નિગ્ગહકમ્મમેવ હિ સઙ્ઘો સઙ્ઘસ્સ ન કરોતિ, સમ્મુતિદાનં પન બહૂનમ્પિ એકતો કાતું વટ્ટતિ, તેનેવ સત્તસતિકક્ખન્ધકે ઉબ્બાહિકસમ્મુતિયં અટ્ઠપિ જના એકતો સમ્મતાતિ.

મગ્ગોતિ મગ્ગે કતદીઘસાલા. પોક્ખરણીતિ નહાયન્તાનં પોક્ખરણિયં કતસાલા. રુક્ખમૂલાદયો છન્ના કવાટબદ્ધાવ સેનાસનં. વિજટેત્વાતિ વિયોજેત્વા, વિસું વિસું કત્વાતિ અત્થો. આવાસેસૂતિ સેનાસનેસુ. પક્ખિપિત્વાતિ એત્થ પક્ખિપનં નામ તેસુ વસન્તાનં ઇતો ઉપ્પન્નવસ્સાવાસિકદાનં. પવિસિતબ્બન્તિ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ તસ્મિં મહાલાભે પરિવેણે વસિત્વા ચેતિયે વત્તં કત્વાવ લાભો ગહેતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

પચ્ચયં વિસ્સજ્જેતીતિ ચીવરપચ્ચયં નાધિવાસેતિ. અયમ્પીતિ તેન વિસ્સટ્ઠપચ્ચયોપિ. ઉપનિબન્ધિત્વા ગાહેતબ્બન્તિ ‘‘ઇમસ્મિં રુક્ખે વા મણ્ડપે વા વસિત્વા ચેતિયે વત્તં કત્વા ગણ્હથા’’તિ એવં ઉપનિબન્ધિત્વા ગાહેતબ્બં. ‘‘કત્થ નુ ખો વસિસ્સામિ, કત્થ વસન્તસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતિ, કત્થ વા પચ્ચયો ભવિસ્સતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નેન વિતક્કેન ચરતીતિ વિતક્કચારિકો. અરઞ્ઞવિહારેસુ પરિસ્સયવિજાનનત્થં ઇચ્છિતબ્બત્તા ‘‘પઞ્ચ પઞ્ચ ઉક્કા કોટ્ટેતબ્બા’’તિ વુત્તં.

વત્તન્તિ કતિકવત્તં. તિવિધમ્પીતિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધમ્પિ. સોધેત્વા પબ્બાજેથાતિ ભબ્બે આચારકુલપુત્તે ઉપપરિક્ખિત્વા પબ્બાજેથ. દસવત્થુકકથા નામ અપ્પિચ્છકથા સન્તુટ્ઠિકથા પવિવેકકથા અસંસગ્ગકથા વીરિયારમ્ભકથા સીલકથા સમાધિકથા પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથા.

વિગ્ગહસંવત્તનિકવચનં વિગ્ગાહિકં. ચતુરારક્ખં અહાપેન્તાતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ મેત્તા અસુભં મરણસ્સતીતિ ઇમં ચતુરારક્ખં અપરિહાપેન્તા. દન્તકટ્ઠખાદનવત્તં આચિક્ખિતબ્બન્તિ એત્થ દન્તકટ્ઠખાદનવત્તં યો દેવસિકં સઙ્ઘમજ્ઝે ઓસરતિ, તેન સામણેરાદીહિ આહરિત્વા ભિક્ખૂનં યથાસુખં પરિભુઞ્જનત્થાય દન્તકટ્ઠમાળકે નિક્ખિત્તેસુ દન્તકટ્ઠેસુ દિવસે દિવસે એકમેવ દન્તકટ્ઠં ગહેતબ્બં. યો પન દેવસિકં ન ઓસરતિ, પધાનઘરે વસિત્વા ધમ્મસ્સવને વા ઉપોસથગ્ગે વા દિસ્સતિ, તેન પમાણં સલ્લક્ખેત્વા ચત્તારિ પઞ્ચ દન્તકટ્ઠાનિ અત્તનો વસનટ્ઠાને ઠપેત્વા ખાદિતબ્બાનિ. તેસુ ખીણેસુ સચે પુનપિ દન્તકટ્ઠમાળકે બહૂનિ હોન્તિયેવ, પુનપિ આહરિત્વા ખાદિતબ્બાનિ. યદિ પન પમાણં અસલ્લક્ખેત્વા આહરતિ, તેસુ અખીણેસુયેવ માળકે ખીયતિ, તતો કેચિ થેરા ‘‘યેહિ ગહિતાનિ, તે પટિહરન્તૂ’’તિ વદેય્યું, કેચિ ‘‘ખાદન્તુ, પુન સામણેરા આહરિસ્સન્તી’’તિ. તસ્મા વિવાદપરિહારત્થં પમાણં સલ્લક્ખેતબ્બં. ગહણે પન દોસો નત્થિ, મગ્ગં ગચ્છન્તેનપિ એકં વા દ્વે વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બન્તિ. ભિક્ખાચારવત્તં વત્તક્ખન્ધકે પિણ્ડચારિકવત્તે આવિ ભવિસ્સતિ.

પત્તટ્ઠાનેતિ વસ્સગ્ગેન આગન્તુકભિક્ખુનો પત્તટ્ઠાને. તેસં છિન્નવસ્સત્તા ‘‘સાદિયન્તાપિ હિ તે નેવ વસ્સાવાસિકસ્સ સામિનો’’તિ વુત્તં, પઠમંયેવ કતિકાય કતત્તા ખીયન્તાપિ ચ આવાસિકા નેવ અદાતું લભન્તીતિ વુત્તં. ભતિનિવિટ્ઠન્તિ ભતિં કત્વા વિય નિવિટ્ઠં પરિયિટ્ઠં. સઙ્ઘિકં પન અપલોકનકમ્મં કત્વા ગાહિતન્તિ તત્રુપ્પાદં સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચયવસેન ગાહિતન્તિ દાયકાનં વસ્સાવાસિકપચ્ચયવસેન ગાહિતં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુત્થો ભિક્ખુ વિબ્ભમતિ, સઙ્ઘસ્સેવેત’’ન્તિ (મહાવ. ૩૭૪-૩૭૫) વચનતો ‘‘ગતટ્ઠાને…પે… સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ વુત્તં. મનુસ્સેતિ દાયકમનુસ્સે. વરભાગં સામણેરસ્સાતિ પઠમભાગસ્સ ગાહિતત્તા વુત્તં.

સેનાસનગ્ગાહાપકસમ્મુતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપનન્દવત્થુકથાવણ્ણના

૩૧૯. યં તયા તત્થ સેનાસનં ગહિતં…પે… ઇધ મુત્તં હોતીતિ યં તયા તત્થ ગામકાવાસે પચ્છા સેનાસનં ગહિતં, તં તે ગણ્હન્તેનેવ ઇધ સાવત્થિયં પઠમગહિતસેનાસનં મુત્તં હોતિ. ઇધ દાનાહં …પે… તત્રાપિ મુત્તન્તિ ‘‘ઇદાનાહં, આવુસો, ઇમસ્મિં ગામકાવાસે ગહિતસેનાસનં મુઞ્ચામી’’તિ વદન્તેન તત્રાપિ ગામકાવાસે ગહિતસેનાસનં મુત્તં.

૩૨૦. દીઘાસનં નામ મઞ્ચપીઠવિનિમુત્તં યં કિઞ્ચિ એકતો સુખં નિસીદિતું પહોતિ. હત્થિમ્હિ નખો અસ્સાતિ હત્થિનખો. ‘‘પાસાદસ્સ નખો નામ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદો, સો ચ હત્થિકુમ્ભે પતિટ્ઠિતો’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ગિહિવિકતનીહારેન લબ્ભન્તીતિ ગિહિવિકતનીહારેન પરિભુઞ્જિતું લબ્ભન્તિ, તેહિ અત્થરિત્વા દિન્નાનેવ નિસીદિતું લબ્ભન્તિ, ન સયં અત્થતાનિ અત્થરાપિતાનિ વા.

અવિસ્સજ્જિયવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૧. અરઞ્જરોતિ બહુઉદકગણ્હનકા મહાચાટિ. જલં ગણ્હિતું અલન્તિ અરઞ્જરો. ‘‘વટ્ટચાટિ વિય હુત્વા થોકં દીઘમુખો મજ્ઝે પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા કતો’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પઞ્ચનિમ્મલલોચનોતિ મંસદિબ્બધમ્મબુદ્ધસમન્તચક્ખુવસેન પઞ્ચલોચનો.

થાવરેન ચ થાવરં ગરુભણ્ડેન ચ ગરુભણ્ડન્તિ એત્થ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ પુરિમદ્વયં થાવરં, પચ્છિમત્તયં ગરુભણ્ડન્તિ વેદિતબ્બં. જાનાપેત્વાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘં જાનાપેત્વા. કપ્પિયમઞ્ચા સમ્પટિચ્છિતબ્બાતિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ દિન્નં સન્ધાય વુત્તં. સચે પન ‘‘વિહારસ્સ દેમા’’તિ વદન્તિ, સુવણ્ણરજતમયાદિઅકપ્પિયમઞ્ચેપિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતિ. ન કેવલં…પે… પરિવત્તેતું વટ્ટન્તીતિ ઇમિના અથાવરેન થાવરમ્પિ અથાવરમ્પિ પરિવત્તેતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. થાવરેન અથાવરમેવ હિ પરિવત્તેતું ન વટ્ટતિ. અકપ્પિયં વા મહગ્ઘં કપ્પિયં વાતિ એત્થ અકપ્પિયં નામ સુવણ્ણમયમઞ્ચાદિ અકપ્પિયભિસિબિમ્બોહનાનિ ચ. મહગ્ઘં કપ્પિયં નામ દન્તમયમઞ્ચાદિ પાવારાદિકપ્પિયઅત્થરણાદીનિ ચ.

પારિહારિયં ન વટ્ટતીતિ અત્તનો સન્તકં વિય ગહેત્વા પરિહરિતું ન વટ્ટતિ. ‘‘ગિહિવિકતનીહારેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સચે આરામિકાદયો પટિસામેત્વા પટિદેન્તિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પણ્ણસૂચિ નામ લેખની’’તિ મહાગણ્ઠિપદે વુત્તં.

‘‘અડ્ઢબાહૂતિ કપ્પરતો પટ્ઠાય યાવ અંસકૂટ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અડ્ઢબાહુ નામ વિદત્થિચતુરઙ્ગુલન્તિપિ વદન્તિ. તત્થજાતકાતિ સઙ્ઘિકભૂમિયં જાતા. અટ્ઠઙ્ગુલસૂચિદણ્ડમત્તોતિ દીઘતો અટ્ઠઙ્ગુલમત્તો પરિણાહતો પણ્ણસૂચિદણ્ડમત્તો. મુઞ્જપબ્બજાનંયેવ પાળિયં વિસું આગતત્તા ‘‘મુઞ્જં પબ્બજઞ્ચ ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં. અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણોતિ દીઘતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણો. ઘટ્ટનફલકં નામ યત્થ ઠપેત્વા રજિતચીવરં હત્થેન ઘટ્ટેન્તિ. ઘટ્ટનમુગ્ગરો નામ અનુવાતાદિઘટ્ટનત્થં કતોતિ વદન્તિ. અમ્બણન્તિ ફલકેહિ પોક્ખરણીસદિસં કતપાનીયભાજનં. રજનદોણીતિ યત્થ પક્કરજનં આકિરિત્વા ઠપેન્તિ. ભૂમત્થરણં કાતું વટ્ટતીતિ અકપ્પિયચમ્મં સન્ધાય વુત્તં. પચ્ચત્થરણગતિકન્તિ ઇમિના મઞ્ચપીઠેપિ અત્થરિતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પાવારાદિપચ્ચત્થરણમ્પિ ગરુભણ્ડન્તિ એકે, નોતિ અપરે, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. મુટ્ઠિપણ્ણન્તિ તાલપણ્ણં સન્ધાય વુત્તં.

નવકમ્મદાનકથાવણ્ણના

૩૨૩. કિઞ્ચિદેવ સમાદપેત્વા કારેસ્સતીતિ સામિકોયેવ કઞ્ચિ ભિક્ખું સમાદપેત્વા કારેસ્સતિ. ઉતુકાલે પટિબાહિતું ન લભતીતિ હેમન્તગિમ્હેસુ અઞ્ઞે સમ્પત્તભિક્ખૂ પટિબાહિતું ન લભતિ. તિભાગન્તિ તતિયભાગં. સચે સદ્ધિવિહારિકાનં દાતુકામો હોતીતિ સચે સો સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડકઠપનટ્ઠાનં વા નવકાનં વા વસનટ્ઠાનં દાતું ન ઇચ્છતિ, અત્તનો સદ્ધિવિહારિકાનઞ્ઞેવ દાતુકામો હોતીતિ અત્થો. એતઞ્હિ સદ્ધિવિહારિકાનં દાતું લભતીતિ એતં તતિયભાગં ઉપડ્ઢભાગં વા દાતું લભતિ. અકતટ્ઠાનેતિ સેનાસનતો બહિ ચયાદીનં અકતટ્ઠાને. બહિકુટ્ટેતિ કુટ્ટતો બહિ.

અઞ્ઞત્રપરિભોગપટિક્ખેપાદિકથાવણ્ણના

૩૨૪. ચક્કલિકન્તિ કમ્બલાદીહિ વેઠેત્વા ચક્કસણ્ઠાનેન પાદપુઞ્છનયોગ્ગં કતં. પરિભણ્ડકતા ભૂમિ નામ સણ્હમત્તિકાહિ કતા કાળવણ્ણાદિભૂમિ. સેનાસનં મઞ્ચપીઠાદિ. તથેવ વળઞ્જેતું વટ્ટતીતિ અઞ્ઞેહિ આવાસિકભિક્ખૂહિ પરિભુત્તનીહારેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ‘‘નેવાસિકા પકતિયા અનત્થતાય ભૂમિયા ઠપેન્તિ ચે, તેસમ્પિ અનાપત્તિયેવા’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. દ્વારમ્પીતિઆદિના વુત્તદ્વારવાતપાનાદયો અપરિકમ્મકતાપિ ન અપસ્સયિતબ્બા. લોમેસૂતિ લોમેસુ ફુસન્તેસુ.

સઙ્ઘભત્તાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૩૨૫. ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનન્તિ ઇમં વોહારં પત્તાનીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, ‘‘ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તન’’ન્તિઆદિવોહારં પત્તાનીતિ અયમેત્થ અત્થો. તમ્પિ અન્તો કત્વાતિ આયતિં ભિક્ખૂનં કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થાય તમ્પિ સઙ્ઘભત્તં અન્તો કત્વા.

ઉદ્દેસભત્તકથાવણ્ણના

અત્તનો વિહારદ્વારેતિ વિહારસ્સ દ્વારકોટ્ઠકસમીપં સન્ધાય વુત્તં. ભોજનસાલાયાતિ ભત્તુદ્દેસટ્ઠાનભૂતાય ભોજનસાલાય. ‘‘દિન્નં પના’’તિ વત્વા યથા સો દાયકો દેતિ, તં વિધિં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘતો ભન્તે’’તિઆદિમાહ. અન્તરઘરેતિ અન્તોગેહે. અન્તોઉપચારગતાનન્તિ એત્થ ગામદ્વારવીથિચતુક્કેસુ દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરં અન્તોઉપચારો નામ. અન્તરઘરસ્સ ઉપચારે પન લબ્ભમાનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘ઘરૂપચારો ચેત્થા’’તિઆદિમાહ. એકવળઞ્જન્તિ એકેન દ્વારેન વળઞ્જિતબ્બં. નાનાનિવેસનેસૂતિ નાનાકુલસ્સ નિવેસનેસુ. લજ્જી પેસલો અગતિગમનં વજ્જેત્વા મેધાવી ચ ઉપપરિક્ખિત્વા ઉદ્દિસિસ્સતીતિ આહ ‘‘પેસલો લજ્જી મેધાવી ઇચ્છિતબ્બો’’તિ. નિસિન્નસ્સપિ નિદ્દાયન્તસ્સપીતિ અનાદરે સામિવચનં. તિચીવરપરિવારન્તિ એત્થ ‘‘ઉદકપત્તલાભી વિય અઞ્ઞોપિ ઉદ્દેસભત્તં અલભિત્વા વત્થાદિમનેકપ્પકારકં લભતિ ચે, તસ્સેવ ત’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અત્તનો રુચિવસેન યં કિઞ્ચિ વત્વા આહરિતું વિસ્સજ્જિતત્તા વિસ્સટ્ઠદૂતો નામ. યં ઇચ્છતીતિ ‘‘ઉદ્દેસપત્તં દેથા’’તિઆદીનિ વદન્તો યં ઇચ્છતિ. પુચ્છાસભાગેનાતિ પુચ્છાસદિસેન.

‘‘એકા કૂટટ્ઠિતિકા નામ હોતી’’તિ વત્વા તમેવ ઠિતિકં વિભાવેન્તો ‘‘રઞ્ઞો વા હી’’તિઆદિમાહ. અઞ્ઞેહિ ઉદ્દેસભત્તેહિ અમિસ્સેત્વા વિસુંયેવ ઠિતિકાય ગહેતબ્બત્તા ‘‘એકચારિકભત્તાની’’તિ વુત્તં. થેય્યાય હરન્તીતિ પત્તહારકા હરન્તિ. ગીવા હોતીતિ આણાપકસ્સ ગીવા હોતિ. ‘‘મનુસ્સાનં વચનં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગચ્છન્તીતિ ‘‘મનુસ્સાનં વચનં કાતું વટ્ટતી’’તિ તેન ભિક્ખુના વુત્તા ગચ્છન્તિ. અકતભાગો નામાતિ આગન્તુકભાગો નામ. ‘‘સબ્બો સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂ’’તિ વુત્તેતિ એત્થ ‘‘પઠમમેવ ‘સબ્બં સઙ્ઘિકં પત્તં દેથા’તિ વત્વા પચ્છા ‘સબ્બો સઙ્ઘો પરિભુઞ્જતૂ’તિ અવુત્તેપિ ભાજેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

નિમન્તનભત્તકથાવણ્ણના

‘‘એત્તકે ભિક્ખૂ સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા દેથા’’તિઆદીનિ અવત્વા ‘‘એત્તકાનં ભિક્ખૂનં ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વત્વા દિન્નં સઙ્ઘિકં નિમન્તનં નામ. પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ વટ્ટતીતિ ભિક્ખાપરિયાયેન વુત્તત્તા વટ્ટતિ. પટિપાટિયાતિ લદ્ધપટિપાટિયા. વિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ પદં અવત્વા. તેનેવાહ ‘‘ભત્તન્તિ અવદન્તેના’’તિ. આલોપસઙ્ખેપેનાતિ એકેકપિણ્ડવસેન. અયઞ્ચ નયો નિમન્તનેયેવ, ન ઉદ્દેસભત્તે. તત્થ હિ એકસ્સ પહોનકપ્પમાણંયેવ ભાજેતબ્બં, તસ્મા ઉદ્દેસભત્તે આલોપટ્ઠિતિકા નામ નત્થિ. અચ્છતીતિ તિટ્ઠતિ. ‘‘એકવારન્તિ યાવ તસ્મિં આવાસે વસન્તિ ભિક્ખૂ, સબ્બે લભન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – એકવારન્તિ ન એકદિવસં સન્ધાય વુત્તં, યત્તકા પન ભિક્ખૂ તસ્મિં આવાસે વસન્તિ, તે સબ્બે. એકસ્મિં દિવસે ગહિતભિક્ખૂ અઞ્ઞદા અગ્ગહેત્વા યાવ એકવારં સબ્બે ભિક્ખૂ ભોજિતા હોન્તિ, તાવ યે જાનન્તિ, તે ગહેત્વા ગન્તબ્બન્તિ.

સલાકભત્તકથાવણ્ણના

ઉપનિબન્ધિત્વાતિ લિખિત્વા. નિગ્ગહેન દત્વાતિ અનિચ્છન્તમ્પિ નિગ્ગહેન સમ્પટિચ્છાપેત્વા. એકગેહવસેનાતિ એકાય ઘરપાળિયા વસેન. ઉદ્દિસિત્વાતિ ‘‘તુય્હઞ્ચ તુય્હઞ્ચ પાપુણાતી’’તિ વત્વા. દૂરત્તા નિગ્ગહેત્વાપિ વારેન ગાહેતબ્બગામો વારગામો. વિહારવારે નિયુત્તા વિહારવારિકા, વારેન વિહારરક્ખણકા. અઞ્ઞથત્તન્તિ પસાદઞ્ઞથત્તં. ફાતિકમ્મમેવ ભવન્તીતિ વિહારરક્ખણત્થાય સઙ્ઘેન દાતબ્બઅતિરેકલાભા હોન્તિ. સઙ્ઘનવકેન લદ્ધકાલેતિ દિવસે દિવસે એકેકસ્સ પાપિતાનિ દ્વે તીણિ એકચારિકભત્તાનિ તેનેવ નિયામેન અત્તનો પાપુણનટ્ઠાને સઙ્ઘનવકેન લદ્ધકાલે. યસ્સ કસ્સચિ સમ્મુખીભૂતસ્સ પાપેત્વાતિ એત્થ ‘‘યેભુય્યેન ચે ભિક્ખૂ બહિસીમગતા હોન્તિ, સમ્મુખીભૂતસ્સ યસ્સ કસ્સચિ પાપેતબ્બં સભાગત્તા એકેન લદ્ધં સબ્બેસં હોતિ, તસ્મિમ્પિ અસતિ અત્તનો પાપેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. રસસલાકન્તિ ઉચ્છુરસસલાકં.

‘‘સઙ્ઘતો નિરામિસસલાકાપિ વિહારે પક્કભત્તમ્પિ વટ્ટતિયેવા’’તિ સાધારણં કત્વા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬) વુત્તત્તા ‘‘એવં ગાહિતે સાદિતબ્બં, એવં ન સાદિતબ્બ’’ન્તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા ચ ભેસજ્જાદિસલાકાયો ચેત્થ કિઞ્ચાપિ પિણ્ડપાતિકાનમ્પિ વટ્ટન્તિ, સલાકવસેન ગાહિતત્તા પન ન સાદિતબ્બાતિ એત્થ અધિપ્પાયો વીમંસિતબ્બો. યદિ હિ ભેસજ્જાદિસલાકા સલાકવસેન ગાહિતા ન સાદિતબ્બા સિયા, સઙ્ઘતો નિરામિસસલાકા વટ્ટતિયેવાતિ ન વદેય્ય, ‘‘અતિરેકલાભો સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્ત’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૨૮) ‘‘અતિરેકલાભં પટિક્ખિપામી’’તિ સલાકવસેન ગાહેતબ્બં ભત્તમેવ પટિક્ખિત્તં, ન ભેસજ્જં. સઙ્ઘભત્તાદીનિ હિ ચુદ્દસ ભત્તાનિયેવ તેન ન સાદિતબ્બાનીતિ વુત્તાનિ, ખન્ધકભાણકાનં વા મતેન ઇધ એવં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. અગ્ગતો દાતબ્બભિક્ખા અગ્ગભિક્ખા. લદ્ધા વા અલદ્ધા વાતિ લભિત્વા વા અલભિત્વા વા. નિબદ્ધાય અગ્ગભિક્ખાય અપ્પમત્તિકાય એવ સમ્ભવતો લભિત્વાપિ પુનદિવસે ગણ્હિતું વુત્તં. અગ્ગભિક્ખામત્તન્તિ હિ એત્થ મત્ત-સદ્દો બહુભાવં નિવત્તેતિ.

સલાકભત્તં નામ વિહારેયેવ ઉદ્દિસીયતિ વિહારમેવ સન્ધાય દિય્યમાનત્તાતિ આહ ‘‘વિહારે અપાપિતં પના’’તિઆદિ. તત્ર આસનસાલાયાતિ તસ્મિં ગામે આસનસાલાય. વિહારં આનેત્વા ગાહેતબ્બન્તિ તથા વત્વા તસ્મિં દિવસે દિન્નભત્તં વિહારમેવ આનેત્વા ઠિતિકાય ગાહેતબ્બં. તત્થાતિ તસ્મિં દિસાભાગે. તં ગહેત્વાતિ તં વારગામસલાકં અત્તના ગહેત્વા. તેનાતિ યો અત્તનો પત્તં વારગામસલાકં દિસંગમિકસ્સ અદાસિ, તેન. અનતિક્કન્તેયેવ તસ્મિં તસ્સ સલાકા ગાહેતબ્બાતિ યસ્મા ઉપચારસીમટ્ઠસ્સેવ સલાકા પાપુણાતિ, તસ્મા તસ્મિં દિસંગમિકે ઉપચારસીમં અનતિક્કન્તેયેવ તસ્સ દિસંગમિકસ્સ પત્તસલાકા અત્તનો પાપેત્વા ગહેતબ્બા.

અનાગતદિવસેતિ એત્થ કથં તેસં ભિક્ખૂનં આગતાનાગતભાવો વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? યસ્મા તતો તતો આગતા ભિક્ખૂ તસ્મિં ગામે આસનસાલાય સન્નિપતન્તિ, તસ્મા તેસં આગતાનાગતભાવો સક્કા વિઞ્ઞાતું. અમ્હાકં ગોચરગામેતિ સલાકભત્તદાયકાનં ગામે. ભુઞ્જિતું આગચ્છન્તીતિ ‘‘મહાથેરો એકકોવ વિહારે ઓહીનો અવસ્સં સબ્બસલાકા અત્તનો પાપેત્વા ઠિતો’’તિ મઞ્ઞમાના આગચ્છન્તિ.

પક્ખિકભત્તાદિકથાવણ્ણના

અભિલક્ખિતેસુ ચતૂસુ પક્ખદિવસેસુ દાતબ્બભત્તં પક્ખિકં. અભિલક્ખિતેસૂતિ એત્થ અભીતિ ઉપસગ્ગમત્તં, લક્ખણીયેસુ ઇચ્ચેવ અત્થો, ઉપોસથસમાદાનધમ્મસ્સવનપૂજાસક્કારાદિકરણત્થં લક્ખિતબ્બેસુ સલ્લક્ખેતબ્બેસુ ઉપલક્ખેતબ્બેસૂતિ વુત્તં હોતિ. સ્વે પક્ખોતિ ‘‘અજ્જ પક્ખિકં ન ગાહેતબ્બ’’ન્તિ પક્ખિકસ્સ અનિયમત્તા વુત્તં. ‘‘સ્વે અમ્હાકં ઘરે લૂખભત્તં ભવિસ્સતી’’તિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, ‘‘પક્ખભત્તં ભવિસ્સતી’’તિ પાઠેન ભવિતબ્બં. ઉપોસથે દાતબ્બં ભત્તં ઉપોસથિકં. નિબન્ધાપિતન્તિ ‘‘અસુકવિહારસ્સા’’તિ નિયમિતં. ગાહેત્વા ભુઞ્જિતબ્બન્તિ તસ્મિં સેનાસને વસન્તેહિ ઠિતિકાય ગાહેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. તણ્ડુલાદીનિપેસેન્તિ…પે… વટ્ટતીતિ અભિહટભિક્ખત્તા વટ્ટતિ. તથા પટિગ્ગહિતત્તાતિ ભિક્ખાનામેન પટિગ્ગહિતત્તા. પત્તં પૂરેત્વા થકેત્વા દિન્નન્તિ ‘‘ગુળકભત્તં દેમા’’તિ દિન્નં. ગુળપિણ્ડેપિ…પે… દાતબ્બોતિ એત્થ ગુળપિણ્ડં તાલપક્કપ્પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.