૫. ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકં

ખુદ્દકવત્થુકથાવણ્ણના

૨૪૩. ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકે અટ્ઠપદાકારેનાતિ અટ્ઠપદફલકાકારેન, જૂતફલકસદિસન્તિ વુત્તં હોતિ. મલ્લકમૂલસણ્ઠાનેનાતિ ખેળમલ્લકમૂલસણ્ઠાનેન.

૨૪૫. મુત્તોલમ્બકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન કુણ્ડલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પલમ્બકસુત્તન્તિ યઞ્ઞોપચિતાકારેન ઓલમ્બકસુત્તં.

૨૪૬. ચિક્કલેનાતિ સિલેસેન.

૨૪૮. સાધુગીતન્તિ અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તગીતં.

૨૪૯. ચતુરસ્સેન વત્તેનાતિ પરિપુણ્ણેન ઉચ્ચારણવત્તેન. તરઙ્ગવત્તાદીનં ઉચ્ચારણવિધાનાનિ નટ્ઠપ્પયોગાનિ. બાહિરલોમિન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, યથા તસ્સ ઉણ્ણપાવારસ્સ બહિદ્ધા લોમાનિ દિસ્સન્તિ, તથા ધારેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ.

૨૫૧. ઇમાનિ ચત્તારિ અહિરાજકુલાનીતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૬૭) ઇદં દટ્ઠવિસે સન્ધાય વુત્તં. યે હિ કેચિ દટ્ઠવિસા, સબ્બે તે ઇમેસં ચતુન્નં અહિરાજકુલાનં અબ્ભન્તરગતાવ હોન્તિ. અત્તગુત્તિયાતિ અત્તનો ગુત્તત્થાય. અત્તરક્ખાયાતિ અત્તનો રક્ખણત્થાય. અત્તપરિત્તંકાતુન્તિ અત્તનો પરિત્તાણત્થાય અત્તપરિત્તં નામ કાતું અનુજાનામીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યથા તં પરિત્તં કાતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘એવઞ્ચ પન ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ (જા. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૦૫) વિરૂપક્ખેહીતિ વિરૂપક્ખનાગકુલેહિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સહયોગે ચેતં કરણવચનં, એતેહિ સહ મય્હં મિત્તભાવોતિ વુત્તં હોતિ અપાદકેહીતિ અપાદકસત્તેહિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સબ્બે સત્તાતિ ઇતો પુબ્બે એત્તકેન ઠાનેન ઓદિસ્સકમેત્તં કથેત્વા ઇદાનિ અનોદિસ્સકમેત્તં કથેતું ઇદમારદ્ધં. તત્થ સત્તા પાણા ભૂતાતિ સબ્બાનેતાનિ પુગ્ગલવેવચનાનેવ. ભદ્રાનિ પસ્સન્તૂતિ ભદ્રાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સન્તુ. મા કઞ્ચિ પાપમાગમાતિ કઞ્ચિ સત્તં પાપકં લામકં મા આગચ્છતુ.

અપ્પમાણો બુદ્ધોતિ એત્થ બુદ્ધોતિ બુદ્ધગુણા વેદિતબ્બા, તે હિ અપ્પમાણા નામ. સેસદ્વયેસુપિ એસેવ નયો, પમાણવન્તાનીતિ ગુણપ્પમાણેન યુત્તાનિ. ઉણ્ણનાભીતિ લોમસનાભિકો મક્કટકો. સરબૂતિ ઘરગોળિકા. કતા મે રક્ખા કતં મે પરિત્તન્તિ મયા એત્તકસ્સ જનસ્સ રક્ખા ચ પરિત્તાણઞ્ચ કતં. પટિક્કમન્તુ ભૂતાનીતિ સબ્બેપિ મે કતપરિત્તાણા સત્તા અપગચ્છન્તુ, મા મં વિહેઠયિંસૂતિ અત્થો. સોહન્તિ યસ્સ મમ એતેહિ સબ્બેહિપિ મેત્તં, સો અહં ભગવતો નમો કરોમિ, વિપસ્સીઆદીનઞ્ચ સત્તન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં નમો કરોમીતિ સમ્બન્ધો.

અઞ્ઞમ્હિ છેતબ્બમ્હીતિ રાગાનુસયં સન્ધાય વદતિ. તાદિસં વા દુક્ખન્તિ મુટ્ઠિઆદીહિ દુક્ખં ઉપ્પાદેન્તસ્સ.

૨૫૨. જાલાનિ પરિક્ખિપાપેત્વાતિ પરિસ્સયમોચનત્થઞ્ચેવ પમાદેન ગળિતાનં આભરણાદીનં રક્ખણત્થઞ્ચ જાલાનિ કરણ્ડકાકારેન પરિક્ખિપાપેત્વા. ચન્દનગણ્ઠિ આગન્ત્વા જાલે લગ્ગાતિ એકો કિર રત્તચન્દનરુક્ખો ગઙ્ગાય ઉપરિતીરે જાતો ગઙ્ગોદકેન ધોતમૂલો પતિત્વા તત્થ તત્થ પાસાણેસુ સમ્ભિજ્જમાનો વિપ્પકિરિ. તતો એકા ઘટપ્પમાણા ઘટિકા પાસાણેસુ ઘંસિયમાના ઉદકઊમીહિ પોથિયમાના મટ્ઠા હુત્વા અનુપુબ્બેન વુય્હમાના સેવાલપરિયોનદ્ધા આગન્ત્વા તસ્મિં જાલે લગ્ગિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. લેખન્તિ લિખિતગહિતં ચુણ્ણં. ઉડ્ડિત્વાતિ વેળુપરમ્પરાય ઉદ્ધં પાપેત્વા, ઉટ્ઠાપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઓહરતૂતિ ઇદ્ધિયા ઓતારેત્વા ગણ્હતુ.

પૂરણકસ્સપાદયો છ સત્થારો. તત્થ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૧-૧૫૨; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૧૨) પૂરણોતિ તસ્સ સત્થુપટિઞ્ઞસ્સ નામં. કસ્સપોતિ ગોત્તં. સો કિર અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ એકૂનદાસસતં પૂરયમાનો જાતો. તેનસ્સ ‘‘પૂરણો’’તિ નામં અકંસુ. મઙ્ગલદાસત્તા ચસ્સ કતં ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વત્તા નત્થિ, અકતં વા ‘‘ન કત’’ન્તિ. સો ‘‘કિમહં એત્થ વસામી’’તિ પલાયિ. અથસ્સ ચોરા વત્થાનિ અચ્છિન્દિંસુ. સો પણ્ણેન વા તિણેન વા પટિચ્છાદેતુમ્પિ અજાનન્તો જાતરૂપેનેવ એકં ગામં પાવિસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો અરહા અપ્પિચ્છો, નત્થિ ઇમિના સદિસો’’તિ પૂવભત્તાદીનિ ગહેત્વા ઉપસઙ્કમન્તિ. સો ‘‘મય્હં સાટકં અનિવત્થભાવેન ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય સાટકં લભિત્વાપિ ન નિવાસેસિ, તદેવ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસિ. તસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞેપીતિ પઞ્ચસતા મનુસ્સા પબ્બજિંસુ. એવમયં ગણાચરિયો હુત્વા ‘‘સત્થા’’તિ લોકે પાકટો અહોસિ.

મક્ખલીતિ તસ્સ નામં. ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિ દુતિયનામં. તં કિર સકદ્દમાય ભૂમિયા તેલઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તં ‘‘તાત મા ખલી’’તિ સામિકો આહ. સો પમાદેન ખલિત્વા પતિત્વા સામિકસ્સ ભયેન પલાયિતું આરદ્ધો. સામિકો ઉપધાવિત્વા સાટકકણ્ણે અગ્ગહેસિ, સો સાટકં છડ્ડેત્વા અચેલકો હુત્વા પલાયિ. સેસં પૂરણસદિસમેવ.

અજિતોતિ તસ્સ નામં. કેસકમ્બલં ધારેતીતિ કેસકમ્બલો. ઇતિ નામદ્વયં સંસન્દિત્વા ‘‘અજિતો કેસકમ્બલો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થ કેસકમ્બલો નામ મનુસ્સાનં કેસેહિ કતકમ્બલો. તતો પટિકિટ્ઠતરં વત્થં નામ નત્થિ. યથાહ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ તન્તાવુતાનં વત્થાનં, કેસકમ્બલો તેસં પટિકિટ્ઠો અક્ખાયતિ. કેસકમ્બલો, ભિક્ખવે, સીતે સીતો ઉણ્હે ઉણ્હો દુબ્બણ્ણો દુગ્ગન્ધો દુક્ખસમ્ફસ્સો’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩૮).

પકુધોતિ તસ્સ નામં. કચ્ચાયનોતિ ગોત્તં. ઇતિ નામગોત્તં સંસન્દિત્વા ‘‘પકુધો કચ્ચાયનો’’તિ વુચ્ચતિ. સીતૂદકપટિક્ખિત્તકો એસ, વચ્ચં કત્વાપિ ઉદકકિચ્ચં ન કરોતિ, ઉણ્હોદકં વા કઞ્જિયં વા લભિત્વા કરોતિ, નદિં વા મગ્ગોદકં વા અતિક્કમ્મ ‘‘સીલં મે ભિન્ન’’ન્તિ વાલિકથૂપં કત્વા સીલં અધિટ્ઠાય ગચ્છતિ. એવરૂપનિસ્સિરિકલદ્ધિકો એસ.

સઞ્ચયોતિ તસ્સ નામં. બેલટ્ઠસ્સ પુત્તો બેલટ્ઠપુત્તો. ‘‘અમ્હાકં ગણ્ઠનકિલેસો પલિબુન્ધનકિલેસો નત્થિ, કિલેસગણ્ઠિરહિતા મય’’ન્તિ એવંવાદિતાય લદ્ધનામવસેન નિગણ્ઠો. નાટસ્સ પુત્તોતિ નાટપુત્તો.

પિણ્ડોલભારદ્વાજોતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૬) પિણ્ડં ઉલમાનો પરિયેસમાનો પબ્બજિતોતિ પિણ્ડોલો. સો કિર પરિજિણ્ણભોગો બ્રાહ્મણો હુત્વા મહન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લાભસક્કારં દિસ્વા પિણ્ડત્થાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો. સો મહન્તં કપલ્લપત્તં ‘‘પત્ત’’ન્તિ ગહેત્વા ચરતિ, કપલ્લપૂરં યાગું પિવતિ, ભત્તં ભુઞ્જતિ, પૂવખજ્જકઞ્ચ ખાદતિ. અથસ્સ મહગ્ઘસભાવં સત્થુ આરોચયિંસુ. સત્થા તસ્સ પત્તત્થવિકં નાનુજાનિ. થેરો હેટ્ઠામઞ્ચે પત્તં નિકુજ્જિત્વા ઠપેતિ. સો ઠપેન્તોપિ ઘંસેન્તોવ પણામેત્વા ઠપેતિ, ગણ્હન્તોપિ ઘંસેન્તોવ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાતિ. તં ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઘંસનેન પરિક્ખીણં નાળિકોદનમત્તસ્સેવ ગણ્હનકં જાતં. તતો સત્થુ આરોચેસું. અથસ્સ સત્થા પત્તત્થવિકં અનુજાનિ. થેરો અપરેન સમયેન ઇન્દ્રિયભાવનં ભાવેન્તો અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. ઇતિ સો પુબ્બે સવિસેસં પિણ્ડત્થાય ઉલતીતિ પિણ્ડોલો. ગોત્તેન પન ભારદ્વાજોતિ ઉભયં એકતો કત્વા ‘‘પિણ્ડોલભારદ્વાજો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘અથ ખો આયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજો…પે… એતદવોચા’’તિ કસ્મા એવમાહંસુ? સો કિર (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૮૦ દેવોરોહણવત્થુ) સેટ્ઠિ નેવ સમ્માદિટ્ઠિ, ન મિચ્છાદિટ્ઠિ, મજ્ઝત્તધાતુકો. સો ચિન્તેસિ ‘‘મય્હં ગેહે ચન્દનં બહુ, કિં નુ ખો ઇમિના કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ‘મયં અરહન્તો, મયં અરહન્તો’તિ વત્તારો બહૂ, અહં એકં અરહન્તમ્પિ ન જાનામિ, ગેહે ભમં યોજેત્વા પત્તં લિખાપેત્વા સિક્કાય ઠપેત્વા વેળુપરમ્પરાય સટ્ઠિહત્થમત્તે આકાસે ઓલમ્બાપેત્વા ‘સચે અરહા અત્થિ, આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હાતૂ’તિ વક્ખામિ. યો તં ગહેસ્સતિ, તસ્સ સપુત્તદારો સરણં ગમિસ્સામી’’તિ. સો ચિન્તિતનિયામેનેવ પત્તં લિખાપેત્વા વેળુપરમ્પરાય ઉસ્સાપેત્વા ‘‘યો ઇમસ્મિં લોકે અરહા, સો આકાસેન આગન્ત્વા ઇમં પત્તં ગણ્હાતૂ’’તિ આહ.

તદા છ સત્થારો ‘‘અમ્હાકં એસ અનુચ્છવિકો, અમ્હાકમેવ નં દેહી’’તિ વદિંસુ. સો ‘‘આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હથા’’તિ આહ. છટ્ઠે દિવસે નિગણ્ઠો નાટપુત્તો અન્તેવાસિકે પેસેસિ ‘‘ગચ્છથ સેટ્ઠિં એવં વદેથ ‘અમ્હાકં આચરિયસ્સેવ અનુચ્છવિકો, મા અપ્પમત્તકસ્સ કારણા આકાસેન આગમનં કરિ, દેહિ કિર તે પત્ત’ન્તિ’’. તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિં તથા વદિંસુ. સેટ્ઠિ ‘‘આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હિતું સમત્થોવ ગણ્હાતૂ’’તિ આહ. નાટપુત્તો સયં ગન્તુકામો હુત્વા અન્તેવાસિકાનં સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘અહં એકં હત્થઞ્ચ પાદઞ્ચ ઉક્ખિપિત્વા ઉપ્પતિતુકામો વિય ભવિસ્સામિ, તુમ્હે મં ‘આચરિય કિં કરોથ, દારુમયપત્તસ્સ કારણા પટિચ્છન્નં અરહત્તગુણં મહાજનસ્સ મા દસ્સયિત્થા’તિ વત્વા મં હત્થેસુ ચ પાદેસુ ચ ગહેત્વા આકડ્ઢન્તા ભૂમિયં પાતેય્યાથા’’તિ. સો તત્થ ગન્ત્વા સેટ્ઠિં આહ ‘‘મહાસેટ્ઠિ અયં પત્તો અઞ્ઞેસં નાનુચ્છવિકો, મા તે અપ્પમત્તકસ્સ કારણા મમ આકાસે ઉપ્પતનં રુચ્ચિ, દેહિ મે પત્ત’’ન્તિ. ભન્તે, આકાસેન ઉપ્પતિત્વાવ ગણ્હથાતિ. તતો નાટપુત્તો ‘‘તેન હિ અપેથ અપેથા’’તિ અન્તેવાસિકે અપનેત્વા ‘‘આકાસે ઉપ્પતિસ્સામી’’તિ એકં હત્થઞ્ચ પાદઞ્ચ ઉક્ખિપિ. અથ નં અન્તેવાસિકા ‘‘આચરિય, કિં નામેતં કરોથ, છવસ્સ દારુમયપત્તસ્સ કારણા પટિચ્છન્નગુણેન તુમ્હેહિ મહાજનસ્સ દસ્સિતેન કો અત્થો’’તિ તં હત્થપાદેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા ભૂમિયં પાતેસું. સો સેટ્ઠિં આહ ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ઇમે મે ઉપ્પતિતું ન દેન્તિ, દેહિ મે પત્ત’’ન્તિ. ઉપ્પતિત્વાવ ગણ્હથ ભન્તેતિ. એવં તિત્થિયા છ દિવસાનિ વાયમિત્વાપિ પત્તં ન લભિંસુયેવ.

અથ સત્તમે દિવસે આયસ્મતો ચ મોગ્ગલ્લાનસ્સ આયસ્મતો ચ પિણ્ડોલભારદ્વાજસ્સ ‘‘રાજગહે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા એકસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણે ઠત્વા ચીવરં પારુપનકાલે ધુત્તકા કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘હમ્ભો પુબ્બે છ સત્થારો ‘મયં અરહન્તામ્હા’તિ વિચરિંસુ, રાજગહસેટ્ઠિનો પન અજ્જ સત્તમો દિવસો પત્તં ઉસ્સાપેત્વા ઠપયતો ‘સચે અરહા અત્થિ, આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હાતૂ’તિ વદન્તસ્સ, એકોપિ ‘અહં અરહા’તિ આકાસે ઉપ્પતન્તો નત્થિ, અજ્જ નો લોકે અરહન્તાનં નત્થિભાવો ઞાતો’’તિ. તં કથં સુત્વા આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મન્તં પિણ્ડોલભારદ્વાજં આહ ‘‘સુતં તે, આવુસો ભારદ્વાજ, ઇમેસં વચનં, ઇમે બુદ્ધસાસનં પરિગ્ગણ્હન્તા વિય વદન્તિ, ત્વઞ્ચ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, ગચ્છેતં પત્તં આકાસેન ગન્ત્વા ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘આવુસો મોગ્ગલ્લાન, ત્વં ‘ઇદ્ધિમન્તાનં અગ્ગો’તિ પાકટો, ત્વં એતં ગણ્હ, તયિ પન અગ્ગણ્હન્તે અહં ગણ્હિસ્સામી’’તિ આહ. અથ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ‘‘ગણ્હાવુસો’’તિ આહ. ઇતિ તે લોકસ્સ અરહન્તેહિ અસુઞ્ઞભાવદસ્સનત્થં એવમાહંસુ.

તિક્ખત્તું રાજગહં અનુપરિયાયીતિ તિક્ખત્તું રાજગહં અનુગન્ત્વા પરિબ્ભમિ. ‘‘સત્તક્ખત્તુ’’ન્તિપિ વદન્તિ. થેરો કિર અભિઞ્ઞાપાદકં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય તિગાવુતં પિટ્ઠિપાસાણં અન્તન્તેન પરિચ્છિન્દન્તો તૂલપિચુ વિય આકાસે ઉટ્ઠાપેત્વા રાજગહનગરસ્સ ઉપરિ સત્તક્ખત્તું અનુપરિયાયિ. સો તિગાવુતપ્પમાણસ્સ નગરસ્સ અપિધાનં વિય પઞ્ઞાયિ. નગરવાસિનો ‘‘પાસાણો નો અવત્થરિત્વા ગણ્હાતી’’તિ ભીતા સુપ્પાદીનિ મત્થકે કત્વા તત્થ તત્થ નિલીયિંસુ. સત્તમે વારે થેરો પિટ્ઠિપાસાણં ભિન્દિત્વા અત્તાનં દસ્સેતિ. મહાજનો થેરં દિસ્વા ‘‘ભન્તે પિણ્ડોલભારદ્વાજ, તવ પાસાણં ગાળ્હં કત્વા ગણ્હ, મા નો સબ્બે નાસયી’’તિ આહ. થેરો પાસાણં પાદન્તેન ખિપિત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠાસિ. થેરો સેટ્ઠિસ્સ ગેહમત્થકે અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા સેટ્ઠિ ઉરેન નિપજ્જિત્વા ‘‘ઓતર સામી’’તિ વત્વા આકાસતો ઓતિણ્ણં થેરં નિસીદાપેત્વા પત્તં ગહેત્વા ચતુમધુરપુણ્ણં કત્વા થેરસ્સ અદાસિ. થેરો પત્તં ગહેત્વા વિહારાભિમુખો પાયાસિ. અથસ્સ યે અરઞ્ઞગતા પાટિહારિયં નાદ્દસંસુ, તે સન્નિપતિત્વા ‘‘ભન્તે, અમ્હાકમ્પિ પાટિહારિયં દસ્સેહી’’તિ થેરં અનુબન્ધિંસુ. સો તેસં તેસં પાટિહારિયં દસ્સેન્તો વિહારં અગમાસિ. સત્થા તં અનુબન્ધિત્વા ઉન્નાદેન્તસ્સ મહાજનસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘આનન્દ, કસ્સેસો સદ્દો’’તિ પુચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા…પે… કિં નુ ખો સો, આનન્દ, ઉચ્ચાસદ્દો મહાસદ્દો’’તિ.

વિકુબ્બનિદ્ધિયા પાટિહારિયં પટિક્ખિત્તન્તિ એત્થ વિકુબ્બનિદ્ધિ નામ ‘‘સો પકતિવણ્ણં વિજહિત્વા કુમારકવણ્ણં વા દસ્સેતિ નાગવણ્ણં વા, વિવિધમ્પિ સેનાબ્યૂહં દસ્સેતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૩) એવમાગતા પકતિવણ્ણવિજહનવિકારવસેન પવત્તા ઇદ્ધિ. અધિટ્ઠાનિદ્ધિ પન ‘‘પકતિયા એકો બહુકં આવજ્જતિ સતં વા સહસ્સં વા સતસહસ્સં વા, આવજ્જિત્વા ઞાણેન અધિટ્ઠાતિ ‘બહુકો હોમી’’’તિ (પટિ. મ. ૩.૧૦ દસઇદ્ધિનિદ્દેસ) એવં વિભજિત્વા દસ્સિતા અધિટ્ઠાનવસેન નિપ્ફન્ના ઇદ્ધિ.

૨૫૩-૨૫૪. ન અચ્છુપિયન્તીતિ ન સુફસ્સિતાનિ હોન્તિ. રૂપકાકિણ્ણાનીતિ ઇત્થિરૂપાદીહિ આકિણ્ણાનિ. ભૂમિઆધારકેતિ વલયાધારકે. દારુઆધારકદણ્ડાધારકેસૂતિ એકદારુના કતઆધારકે બહૂહિ દણ્ડકેહિ કતઆધારકે વાતિ અત્થો, તીહિ દણ્ડેહિ કતો પન ન વટ્ટતિ. ભૂમિયં પન નિક્કુજ્જિત્વા એકમેવ ઠપેતબ્બન્તિ એત્થ દ્વે ઠપેન્તેન ઉપરિ ઠપિતપત્તં એકેન પસ્સેન ભૂમિયં ફુસાપેત્વા ઠપેતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. આલિન્દકમિડ્ઢિકાદીનન્તિ પમુખમિડ્ઢિકાનં. પરિવત્તિત્વા તત્થેવ પતિટ્ઠાતીતિ એત્થ ‘‘પરિવત્તિત્વા તતિયવારે તત્થેવ મિડ્ઢિયા પતિટ્ઠાતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. પરિભણ્ડં નામ ગેહસ્સ બહિ કુટ્ટપાદસ્સ થિરભાવત્થં કતા તનુકમિડ્ઢિકા વુચ્ચતિ. તનુકમિડ્ઢિકાયાતિ ખુદ્દકમિડ્ઢિકાય. મિડ્ઢન્તેપિ આધારકે ઠપેતું વટ્ટતિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આધારક’’ન્તિ હિ વચનતો મિડ્ઢાદીસુ યત્થ કત્થચિ આધારકં ઠપેત્વા તત્થ પત્તં ઠપેતું વટ્ટતિ આધારકે ઠપનોકાસસ્સ અનિયમિતત્તાતિ વદન્તિ. ‘‘પત્તમાળો નામ વટ્ટેત્વા પત્તાનં અગમનત્થં વટ્ટં વા ચતુરસ્સં વા ઇટ્ઠકાદીહિ પરિક્ખિપિત્વા કતો’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

૨૫૫. ઘટિકન્તિ ઉપરિ યોજિતં અગ્ગળં. તાવકાલિકં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ સકિદેવ ગહેત્વા તેન આમિસં પરિભુઞ્જિત્વા છડ્ડેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. ઘટિકટાહેતિ ભાજનકપાલે. અભું મેતિ એત્થ ભવતીતિ ભૂ, વડ્ઢિ. ન ભૂતિ અભૂ, અવડ્ઢિ. ભયવસેન પન સા ઇત્થી ‘‘અભુ’’ન્તિ આહ, વિનાસો મય્હન્તિ અત્થો. છવસીસસ્સ પત્તન્તિ છવસીસમયં પત્તં. પકતિવિકારસમ્બન્ધે ચેતં સામિવચનં, અભેદેપિ વા ભેદૂપચારેનાયં વોહારો ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિઆદીસુ વિય.

ચબ્બેત્વાતિ ખાદિત્વા. એકં ઉદકગણ્ડુસં ગહેત્વાતિ વામહત્થેનેવ પત્તં ઉક્ખિપિત્વા મુખેન ગણ્ડુસં ગહેત્વા. ઉચ્છિટ્ઠહત્થેનાતિ સામિસેન હત્થેન. એત્તાવતાતિ એકગણ્ડુસગહણમત્તેન. લુઞ્ચિત્વાતિ તતો મંસં ઉદ્ધરિત્વા. એતેસુ સબ્બેસુ પણ્ણત્તિં જાનાતુ વા મા વા, આપત્તિયેવ.

૨૫૬. કિણ્ણચુણ્ણેનાતિ સુરાકિણ્ણચુણ્ણેન. ‘‘અનુવાતં પરિભણ્ડન્તિ કિલઞ્જાદીસુ કરોન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. બિદલકન્તિ દુગુણકરણસઙ્ખાતસ્સ કિરિયાવિસેસસ્સ અધિવચનં. કસ્સ દુગુણકરણં? યેન કિલઞ્જાદિના મહન્તં કથિનં અત્થતં, તસ્સ. તઞ્હિ દણ્ડકથિનપ્પમાણેન પરિયન્તે સંહરિત્વા દુગુણં કાતબ્બં. પટિગ્ગહન્તિ અઙ્ગુલિકઞ્ચુકં.

૨૫૭-૨૫૯. પાતિ નામ પટિગ્ગહણસણ્ઠાનેન કતો ભાજનવિસેસો. ન સમ્મતીતિ નપ્પહોતિ.

૨૬૦-૨૬૨. નીચવત્થુકં ચિનિતુન્તિ બહિકુટ્ટસ્સ સમન્તતો નીચવત્થુકં કત્વા ચિનિતું. અરહટઘટિયન્તં નામ સકટચક્કસણ્ઠાનં અરે અરે ઘટિકાનિ બન્ધિત્વા એકેન દ્વીહિ વા પરિબ્ભમિયમાનં યન્તં.

૨૬૩. આવિદ્ધપક્ખપાસકન્તિ કણ્ણિકમણ્ડલસ્સ સમન્તા ઠપિતપક્ખપાસકં. મણ્ડલેતિ કણ્ણિકમણ્ડલે. પક્ખપાસકે ઠપેત્વાતિ સમન્તા પક્ખપાસકફલકાનિ ઠપેત્વા.

૨૬૪. ‘‘નમતકં સન્થતસદિસ’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ચમ્મખણ્ડપરિહારેન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અનધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. એત્થેવ પવિટ્ઠાનીતિ મળોરિકાય એવ અન્તોગધાનિ. પુબ્બે પત્તસઙ્ગોપનત્થં આધારકો અનુઞ્ઞાતો, ઇદાનિ ભુઞ્જનત્થં.

૨૬૫. નિક્કુજ્જિતબ્બોતિ તેન દિન્નસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અપ્પટિગ્ગહણત્થં પત્તનિક્કુજ્જનકમ્મવાચાય નિક્કુજ્જિતબ્બો, ન અધોમુખઠપનેન. તેનેવાહ ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, નિક્કુજ્જિતબ્બો’’તિઆદિ. અલાભાયાતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં અલાભત્થાય. અનત્થાયાતિ ઉપદ્દવાય અવડ્ઢિયા.

૨૬૬. પસાદેસ્સામાતિ આયાચિસ્સામ. એતદવોચાતિ ‘‘અપ્પતિરૂપં મયા કતં, ભગવા પન મહન્તેપિ અગુણે અચિન્તેત્વા મય્હં અચ્ચયં પટિગ્ગણ્હિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો એતં ‘‘અચ્ચયો મં ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તત્થ ઞાયપટિપત્તિં અતિચ્ચ એતિ પવત્તતીતિ અચ્ચયો, અપરાધો. મં અચ્ચગમાતિ મં અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પવત્તો. પુરિસેન મદ્દિત્વા અભિભવિત્વા પવત્તિતોપિ હિ અપરાધો અત્થતો પુરિસં અતિચ્ચ અભિભવિત્વા પવત્તો નામ હોતિ. પટિગ્ગણ્હાતૂતિ ખમતુ. આયતિં સંવરાયાતિ અનાગતે સંવરણત્થાય પુન એવરૂપસ્સ અપરાધસ્સ દોસસ્સ ખલિતસ્સ અકરણત્થાય. તગ્ઘાતિ એકંસેન. યથાધમ્મં પટિકરોસીતિ યથા ધમ્મો ઠિતો, તથેવ કરોસિ, ખમાપેસીતિ વુત્તં હોતિ. તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામાતિ તં તવ અપરાધં મયં ખમામ. વુડ્ઢિ હેસા, આવુસો વડ્ઢ, અરિયસ્સ વિનયેતિ એસા, આવુસો વડ્ઢ, અરિયસ્સ વિનયે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને વુડ્ઢિ નામ. કતમા? અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરિત્વા આયતિં સંવરાપજ્જના. દેસનં પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કરોન્તો ‘‘યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ આહ.

૨૬૮. બોધિરાજકુમારવત્થુમ્હિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૪ આદયો) કોકનદોતિ કોકનદં વુચ્ચતિ પદુમં, સો ચ મઙ્ગલપાસાદો ઓલોકનપદુમં દસ્સેત્વા કતો, તસ્મા ‘‘કોકનદો’’તિ સઙ્ખં લભિ. યાવ પચ્છિમસોપાનકળેવરાતિ એત્થ પચ્છિમસોપાનકળેવરન્તિ પઠમસોપાનફલકં વુત્તં તસ્સ સબ્બપચ્છા દુસ્સેન સન્થતત્તા. ઉપરિમસોપાનફલકતો પટ્ઠાય હિ સોપાનં સન્થતં. અદ્દસા ખોતિ ઓલોકનત્થંયેવ દ્વારકોટ્ઠકે ઠિતો અદ્દસ.

ભગવા તુણ્હી અહોસીતિ ‘‘કિસ્સ નુ ખો અત્થાય રાજકુમારેન અયં મહાસક્કારો કતો’’તિ આવજ્જેન્તો પુત્તપત્થનાય કતભાવં અઞ્ઞાસિ. સો હિ રાજપુત્તો અપુત્તકો. સુતઞ્ચાનેન અહોસિ ‘‘બુદ્ધાનં કિર અધિકારં કત્વા મનસા ઇચ્છિતં લભન્તી’’તિ. સો ‘‘સચાહં પુત્તં લભિસ્સામિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇમં ચેલપટિકં અક્કમિસ્સતિ. નો ચે લભિસ્સામિ, ન અક્કમિસ્સતી’’તિ પત્થનં કત્વા સન્થરાપેસિ. અથ ભગવા ‘‘નિબ્બત્તિસ્સતિ નુ ખો એતસ્સ પુત્તો’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘ન નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. પુબ્બે કિર સો એકસ્મિં દીપે વસમાનો સમાનચ્છન્દેન સકુણપોતકે ખાદિ. સચસ્સ માતુગામો પુઞ્ઞવા ભવેય્ય, પુત્તં લભેય્ય. ઉભોહિ પન સમાનચ્છન્દેહિ હુત્વા પાપકમ્મં કતં, તેનસ્સ પુત્તો ન નિબ્બત્તિસ્સતીતિ અઞ્ઞાસિ. દુસ્સે પન અક્કન્તે ‘‘બુદ્ધાનં અધિકારં કત્વા પત્થિતં લભન્તીતિ લોકે અનુસ્સવો, મયા ચ મહાઅધિકારો કતો, ન ચ પુત્તં લભામિ, તુચ્છં ઇદં વચન’’ન્તિ મિચ્છાગહણં ગણ્હેય્ય. તિત્થિયાપિ ‘‘નત્થિ સમણાનં અકત્તબ્બં નામ, ચેલપટિકં મદ્દન્તા આહિણ્ડન્તી’’તિ ઉજ્ઝાયેય્યું. એતરહિ ચ અક્કમન્તેસુ બહૂ ભિક્ખૂ પરચિત્તવિદુનો, તે ભબ્બતં જાનિત્વા અક્કમિસ્સન્તિ, અભબ્બતં જાનિત્વા ન અક્કમિસ્સન્તિ. અનાગતે પન ઉપનિસ્સયો મન્દો ભવિસ્સતિ, અનાગતં ન જાનિસ્સન્તિ, તેસુ અક્કમન્તેસુ સચે પત્થિતં ઇજ્ઝિસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે ઇજ્ઝિસ્સતિ, ‘‘પુબ્બે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અધિકારં કત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતં લભન્તિ, ઇદાનિ ન લભન્તિ, તેયેવ મઞ્ઞે ભિક્ખૂ પટિપત્તિપૂરકા અહેસું, ઇમે પન પટિપત્તિં પૂરેતું ન સક્કોન્તી’’તિ મનુસ્સા વિપ્પટિસારિનો ભવિસ્સન્તીતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ ભગવા અક્કમિતું અનિચ્છન્તો તુણ્હી અહોસિ. પચ્છિમં જનતં તથાગતો અનુકમ્પતીતિ ઇદં પન થેરો વુત્તેસુ કારણેસુ તતિયં કારણં સન્ધાયાહ. મઙ્ગલં ઇચ્છન્તીતિ મઙ્ગલિકા.

૨૬૯. બીજનિન્તિ ચતુરસ્સબીજનિં. તાલવણ્ટન્તિ તાલપત્તાદીહિ કતં મણ્ડલિકબીજનિં.

૨૭૦-૨૭૫. ‘‘એકપણ્ણચ્છત્તં નામ તાલપત્ત’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કમ્મસતેનાતિ એત્થ સત-સદ્દો અનેકપરિયાયો, અનેકેન કમ્મેનાતિ અત્થો, મહતા ઉસ્સાહેનાતિ વુત્તં હોતિ. રુધીતિ ખુદ્દકવણં.

૨૭૮. ‘‘અકાયબન્ધનેન સઞ્ચિચ્ચ અસઞ્ચિચ્ચ વા ગામપ્પવેસને આપત્તિ. સરિતટ્ઠાનતો બન્ધિત્વા પવિસિતબ્બં નિવત્તિતબ્બં વા’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. મુરજવટ્ટિસણ્ઠાનં વેઠેત્વા કતન્તિ બહૂ રજ્જુકે એકતો કત્વા નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ વેઠેત્વા મુરજવટ્ટિસદિસં કતં. તેનેવ દુતિયપારાજિકવણ્ણનાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૫ પાળિમુત્તકવિનિચ્છય) વુત્તં ‘‘બહૂ રજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં બહુરજ્જુકન્તિ ન વત્તબ્બં, તં વટ્ટતી’’તિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. મુદ્દિકકાયબન્ધનં નામ ચતુરસ્સં અકત્વા સજ્જિતં. પામઙ્ગદસા ચતુરસ્સા. મુદિઙ્ગસણ્ઠાનેનાતિ વરકસીસાકારેન. પાસન્તોતિ દસામૂલં.

૨૮૦-૨૮૨. મુણ્ડવટ્ટીતિ મલ્લકમ્મકરાદયો. પમાણઙ્ગુલેનાતિ વડ્ઢકીઅઙ્ગુલં સન્ધાય વુત્તં. સેસમેત્થ પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ખુદ્દકવત્થુક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.