૪. સમથક્ખન્ધકં

સમ્મુખાવિનયકથાવણ્ણના

૧૮૭. સમથક્ખન્ધકે સઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ સં-સદ્દૂપપદો ઞા-સદ્દો તોસનવિસિટ્ઠે અવબોધને વત્તતીતિ આહ ‘‘પરિતોસેત્વા જાનાપેતી’’તિ.

સતિવિનયાદિકથાવણ્ણના

૧૯૫-૨૦૦. દેસનામત્તમેવેતન્તિ ‘‘પઞ્ચિમાની’’તિ એતં દેસનામત્તં. સતિવેપુલ્લપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ દાતબ્બો વિનયો સતિવિનયો. અમૂળ્હસ્સ દાતબ્બો વિનયો અમૂળ્હવિનયો. પટિઞ્ઞાતેન કરણં પટિઞ્ઞાતકરણં.

૨૧૨. તિણવત્થારકસદિસત્તાતિ તંસદિસતાય તબ્બોહારોતિ દસ્સેતિ યથા ‘‘એસ બ્રહ્મદત્તો’’તિ.

અધિકરણકથાવણ્ણના

૨૧૬. વિવાદાધિકરણસ્સ કિં મૂલન્તિઆદીસુ વિવાદમૂલાનીતિ વિવાદસ્સ મૂલાનિ. કોધનોતિ કુજ્ઝનલક્ખણેન કોધેન સમન્નાગતો. ઉપનાહીતિ વેરઅપ્પટિનિસ્સગ્ગલક્ખણેન ઉપનાહેન સમન્નાગતો. અગારવોતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૨૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪૪) ગારવવિરહિતો. અપ્પતિસ્સોતિ અપ્પતિસ્સયો અનીચવુત્તિ. એત્થ પન યો ભિક્ખુ સત્થરિ ધરમાને તીસુ કાલેસુ ઉપટ્ઠાનં ન યાતિ, સત્થરિ અનુપાહને ચઙ્કમન્તે સઉપાહનો ચઙ્કમતિ, નીચે ચઙ્કમે ચઙ્કમન્તે ઉચ્ચે ચઙ્કમતિ, હેટ્ઠા વસન્તે ઉપરિ વસતિ, સત્થુ દસ્સનટ્ઠાને ઉભો અંસે પારુપતિ, છત્તં ધારેતિ, ઉપાહનં ધારેતિ, નહાયતિ, ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા કરોતિ, પરિનિબ્બુતે વા પન ચેતિયં વન્દિતું ન ગચ્છતિ, ચેતિયસ્સ પઞ્ઞાયનટ્ઠાને સત્થુદસ્સનટ્ઠાને વુત્તં સબ્બં કરોતિ, અઞ્ઞેહિ ચ ભિક્ખૂહિ ‘‘કસ્મા એવં કરોસિ, ન ઇદં વટ્ટતિ, સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ નામ લજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે ‘‘તુણ્હી હોહિ, બુદ્ધો બુદ્ધોતિ વદસિ, કિં બુદ્ધો નામા’’તિ ભણતિ, અયં સત્થરિ અગારવો નામ.

યો પન ધમ્મસવને સઙ્ઘુટ્ઠે સક્કચ્ચં ન ગચ્છતિ, સક્કચ્ચં ધમ્મં ન સુણાતિ, નિદ્દાયતિ વા સલ્લપન્તો વા નિસીદતિ, સક્કચ્ચં ન ગણ્હાતિ ન વાચેતિ, ‘‘કિં ધમ્મે અગારવં કરોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તુણ્હી હોહિ, ધમ્મો ધમ્મોતિ વદસિ, કિં ધમ્મો નામા’’તિ વદતિ, અયં ધમ્મે અગારવો નામ. યો પન થેરેન ભિક્ખુના અનજ્ઝિટ્ઠો ધમ્મં દેસેતિ ઉદ્દિસતિ પઞ્હં કથેતિ, વુડ્ઢે ભિક્ખૂ ઘટ્ટેન્તો ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતિ, દુસ્સપલ્લત્થિકં વા હત્થપલ્લત્થિકં વા કરોતિ, સઙ્ઘમજ્ઝે ઉભો અંસે પારુપતિ, છત્તુપાહનં ધારેતિ, ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લજ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તેપિ ‘‘તુણ્હી હોહિ, સઙ્ઘો સઙ્ઘોતિ વદસિ, કિં સઙ્ઘો, મિગસઙ્ઘો અજસઙ્ઘો’’તિઆદીનિ વદતિ, અયં સઙ્ઘે અગારવો નામ. એકભિક્ખુસ્મિમ્પિ હિ અગારવે કતે સઙ્ઘે કતોયેવ હોતિ. તિસ્સો સિક્ખા પન અપૂરયમાનો સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી નામ.

અહિતાય દુક્ખાય દેવમનુસ્સાનન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૨૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૩૬) એકસ્મિં વિહારે દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં ઉપ્પન્નવિવાદો કથં દેવમનુસ્સાનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતિ? કોસમ્બકક્ખન્ધકે વિય હિ દ્વીસુ ભિક્ખૂસુ વિવાદં આપન્નેસુ તસ્મિં વિહારે તેસં અન્તેવાસિકા વિવદન્તિ, તેસં ઓવાદં ગણ્હન્તો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વિવદતિ, તતો તેસં ઉપટ્ઠાકા વિવદન્તિ, અથ મનુસ્સાનં આરક્ખદેવતા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. તત્થ ધમ્મવાદીનં આરક્ખદેવતા ધમ્મવાદિનિયો હોન્તિ, અધમ્મવાદીનં અધમ્મવાદિનિયો. તતો આરક્ખદેવતાનં મિત્તા ભુમ્મદેવતા ભિજ્જન્તિ. એવં પરમ્પરાય યાવ બ્રહ્મલોકા ઠપેત્વા અરિયસાવકે સબ્બે દેવમનુસ્સા દ્વે કોટ્ઠાસા હોન્તિ. ધમ્મવાદીહિ પન અધમ્મવાદિનોવ બહુતરા હોન્તિ. તતો ‘‘યં બહુકેહિ ગહિતં, તં તચ્છ’’ન્તિ ધમ્મં વિસ્સજ્જેત્વા બહુતરા અધમ્મં ગણ્હન્તિ. તે અધમ્મં પુરક્ખત્વા વિહરન્તા અપાયેસુ નિબ્બત્તન્તિ. એવં એકસ્મિં વિહારે દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં ઉપ્પન્નો વિવાદો બહૂનં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. અજ્ઝત્તં વાતિ અત્તનિ વા અત્તનો પરિસાય વા. બહિદ્ધા વાતિ પરસ્મિં વા પરસ્સ પરિસાય વા. આયતિં અનવસ્સવાયાતિ આયતિં અનુપ્પાદાય.

મક્ખીતિ પરેસં ગુણમક્ખનલક્ખણેન મક્ખેન સમન્નાગતો. પળાસીતિ યુગગ્ગાહલક્ખણેન પળાસેન સમન્નાગતો. ઇસ્સુકીતિ પરસક્કારાદીનં ઇસ્સાયનલક્ખણાય ઇસ્સાય સમન્નાગતો. મચ્છરીતિ આવાસમચ્છરિયાદીહિ સમન્નાગતો. સઠોતિ કેરાટિકો. માયાવીતિ કતપાપપટિચ્છાદકો. પાપિચ્છોતિ અસન્તસમ્ભાવનિચ્છકો દુસ્સીલો. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ નત્થિકવાદી અહેતુકવાદી અકિરિયવાદી. સન્દિટ્ઠિપરામાસીતિ સયં દિટ્ઠમેવ પરામસતિ ગણ્હાતિ. આધાનગ્ગાહીતિ દળ્હગ્ગાહી. દુપ્પટિનિસ્સગ્ગીતિ ન સક્કા હોતિ ગહિતં નિસ્સજ્જાપેતું. એત્થ ચ કોધનો હોતિ ઉપનાહીતિઆદિના પુગ્ગલાધિટ્ઠાનનયેન કોધૂપનાહાદયો અકુસલધમ્મા વિવાદમૂલાનીતિ દસ્સિતાનિ, તથા દુટ્ઠચિત્તા વિવદન્તીતિઆદિના લોભદોસમોહા. અદુટ્ઠચિત્તા વિવદન્તીતિઆદિના ચ અલોભાદયો વિવાદમૂલાનીતિ દસ્સિતાનિ.

૨૧૭. દુબ્બણ્ણોતિ પંસુપિસાચકો વિય ઝામખાણુવણ્ણો. દુદ્દસ્સિકોતિ વિજાતમાતુયાપિ અમનાપદસ્સનો. ઓકોટિમકોતિ લકુણ્ડકો. કાણોતિ એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા. કુણીતિ એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા. ખઞ્જોતિ એકપાદખઞ્જો વા ઉભયપાદખઞ્જો વા. પક્ખહતોતિ હતપક્ખો પીઠસપ્પી.

૨૨૦. વિવાદાધિકરણં કુસલં અકુસલં અબ્યાકતન્તિ વિવાદાધિકરણં કિં કુસલં અકુસલં ઉદાહુ અબ્યાકતન્તિ પુચ્છતિ. વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલન્તિઆદિ વિસ્સજ્જનં. એસ નયો સેસેસુપિ. વિવદન્તિ એતેનાતિ વિવાદોતિ આહ ‘‘યેન વિવદન્તિ, સો ચિત્તુપ્પાદો વિવાદો’’તિ. કથં પન સો ચિત્તુપ્પાદો અધિકરણં નામાતિ આહ ‘‘સમથેહિ ચ અધિકરણીયતાય અધિકરણ’’ન્તિ, સમથેહિ સમેતબ્બતાય અધિકરણન્તિ અત્થો. વિવાદહેતુભૂતસ્સ હિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ વૂપસમેન તપ્પભવસ્સ સદ્દસ્સપિ વૂપસમો હોતીતિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ સમથેહિ અધિકરણીયતા પરિયાયો સમ્ભવતિ.

૨૨૨. આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકતન્તિ અયં વિકપ્પો પઞ્ઞત્તિવજ્જંયેવ સન્ધાય વુત્તો, ન લોકવજ્જન્તિ દસ્સેતું ‘‘સન્ધાયભાસિતવસેના’’તિઆદિમાહ. કસ્મા પનેત્થ સન્ધાયભાસિતવસેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘યસ્મિં હી’’તિઆદિ. પથવીખણનાદિકેતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ભૂતગામપાતબ્યતાદિપઞ્ઞત્તિવજ્જં સિક્ખાપદં સઙ્ગણ્હાતિ. યો વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય વત્તસીસેન સમ્મુઞ્જનિઆદિના પથવીખણનાદીનિ કરોતિ, તદા તસ્સુપ્પન્નચિત્તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કુસલચિત્તં અઙ્ગં હોતી’’તિ. અઙ્ગં હોતીતિ ચ વત્તસીસેન કરોન્તસ્સપિ ‘‘ઇમં પથવિં ખણામી’’તિઆદિના વીતિક્કમજાનનવસેન પવત્તત્તા તં કુસલચિત્તં આપત્તાધિકરણં, કુસલચિત્તં આપત્તિયા કારણં હોતીતિ અત્થો. ન હિ વીતિક્કમં અજાનન્તસ્સ પથવીખણનાદીસુ આપત્તિ સમ્ભવતિ. તસ્મિં સતીતિ તસ્મિં કુસલચિત્તે આપત્તિભાવેન ગહિતે સતીતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા કુસલચિત્તે આપત્તિભાવેન ગહિતે સતિ ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ ન સક્કા વત્તું, તસ્મા. નયિદં અઙ્ગપ્પહોનકચિત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલં સિયા અબ્યાકતં, નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ ઇદં આપત્તિસમુટ્ઠાપકભાવેન અઙ્ગપ્પહોનકં આપત્તિયા કારણભૂતં ચિત્તં સન્ધાય ન વુત્તં. કિં પન સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિ. ભિક્ખુમ્હિ કમ્મટ્ઠાનગતચિત્તેન નિપન્ને નિદ્દાયન્તે વા માતુગામો ચે સેય્યં કપ્પેતિ, તસ્મિં ખણે સેય્યાકારેન વત્તમાનરૂપમેવ આપત્તિ, ન કુસલાદિવસપ્પવત્તં ચિત્તન્તિ આહ ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ…પે… સહસેય્યાદિવસેન આપજ્જતો (પરિ. ૩૨૩ અત્થતો સમાનં) અબ્યાકતં હોતી’’તિ. તસ્મિઞ્હિ ખણે ઉટ્ઠાતબ્બે જાતે અનુટ્ઠાનતો તદાકારપવત્તો રૂપક્ખન્ધોવ આપત્તિ.

‘‘આપત્તિં આપજ્જન્તો કુસલચિત્તો વા આપજ્જતિ અકુસલાબ્યાકતચિત્તો વા’’તિ વચનતો કુસલમ્પિ આપત્તાધિકરણં સિયાતિ ચે? ન. યો હિ આપત્તિં આપજ્જતીતિ વુચ્ચતિ, સો તીસુ ચિત્તેસુ અઞ્ઞતરચિત્તસમઙ્ગી હુત્વા આપજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનત્થં ‘‘કુસલચિત્તો વા’’તિઆદિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પથવીખણનાદીસુ કુસલચિત્તક્ખણે વીતિક્કમાદિવસેન પવત્તરૂપસમ્ભવતો કુસલચિત્તો વા તથાપવત્તરૂપસઙ્ખાતં અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતિ, તથા અબ્યાકતચિત્તો વા અબ્યાકતરૂપસઙ્ખાતં અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતિ. પાણાતિપાતાદિં અકુસલચિત્તો વા અકુસલાપત્તિં આપજ્જતિ, રૂપં પનેત્થ અબ્બોહારિકં. સુપિનન્તે ચ પાણાતિપાતાદિં કરોન્તો સહસેય્યાદિવસેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિં આપજ્જન્તો અકુસલચિત્તો અબ્યાકતાપત્તિં આપજ્જતીતિ.

કુસલચિત્તં આપજ્જેય્યાતિ એળકલોમં ગહેત્વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન તિયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ પઞ્ઞત્તિં અજાનિત્વા પદસો ધમ્મં વાચેન્તસ્સ ચ આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા કુસલચિત્તં આપજ્જેય્ય. ન ચ તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ કુસલચિત્તં આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ તસ્મિં વિજ્જમાનમ્પિ કુસલચિત્તં આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતિ, સયં આપત્તિ ન હોતીતિ અત્થો. ચલિતપ્પવત્તાનન્તિ ચલિતાનં પવત્તાનઞ્ચ. ચલિતો કાયો, પવત્તા વાચા. અઞ્ઞતરમેવ અઙ્ગન્તિ કાયવાચાનં અઞ્ઞતરમેવ આપત્તીતિ અત્થો. તઞ્ચ રૂપક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા અબ્યાકતન્તિ ઇમિના અબ્યાકતમાપત્તાધિકરણં, નાઞ્ઞન્તિ દસ્સેતિ.

યદિ એવં ‘‘સાપત્તિકસ્સ, ભિક્ખવે, નિરયં વા વદામિ તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ વચનતો અબ્યાકતસ્સપિ વિપાકધમ્મતા આપજ્જેય્યાતિ? નાપજ્જેય્ય. અસઞ્ચિચ્ચ આપન્ના હિ આપત્તિયો યાવ સો ન જાનાતિ, તાવ અનન્તરાયકરા, જાનિત્વા છાદેન્તો પન છાદનપ્પચ્ચયા અઞ્ઞં દુક્કટસઙ્ખાતં અકુસલમાપત્તાધિકરણમાપજ્જતિ, તઞ્ચ અકુસલસભાવત્તા સગ્ગમોક્ખાનં અન્તરાયકરણન્તિ સાપત્તિકસ્સ અપાયગામિતા વુત્તા. અબ્યાકતં પન આપત્તાધિકરણં અવિપાકધમ્મમેવાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તેનેવ પોરાણગણ્ઠિપદેસુપિ ‘‘પુથુજ્જનો કલ્યાણપુથુજ્જનો સેક્ખો અરહાતિ ચત્તારો પુગ્ગલે દસ્સેત્વા તેસુ અરહતો આપત્તાધિકરણં અબ્યાકતમેવ, તથા સેક્ખાનં, તથા કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ અસઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમકાલે અબ્યાકતમેવ. ઇતરસ્સ અકુસલમ્પિ હોતિ અબ્યાકતમ્પિ. યસ્મા ચસ્સ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમકાલે અકુસલમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’ન્તિ. સબ્બત્થ એવં અબ્યાકતન્તિ વિપાકાભાવમત્તં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. યઞ્ચ આપત્તાધિકરણં અકુસલં, તમ્પિ દેસિતં વુટ્ઠિતં વા અનન્તરાયકરં. યથા હિ અરિયૂપવાદકમ્મં અકુસલમ્પિ સમાનં અચ્ચયં દેસેત્વા ખમાપનેન પયોગસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા અવિપાકધમ્મતં આપન્નં અહોસિકમ્મં હોતિ, એવમિદમ્પિ દેસિતં વુટ્ઠિતં વા પયોગસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા અવિપાકધમ્મતાય અહોસિકમ્મભાવેન અનન્તરાયકરં જાતં. તેનેવ ‘‘સાપત્તિકસ્સ, ભિક્ખવે, નિરયં વા વદામિ તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ સાપત્તિકસ્સેવ અપાયગામિતા વુત્તા.

અધિકરણવૂપસમનસમથકથાવણ્ણના

૨૨૮. વિવાદસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપચ્ચત્થિકા.

૨૨૯. સમ્મુખાવિનયસ્મિન્તિ સમ્મુખાવિનયભાવે.

૨૩૦. અન્તરેનાતિ કારણેન.

૨૩૧. ઉબ્બાહિકાય ખીયનકે પાચિત્તિ ન વુત્તા તત્થ છન્દદાનસ્સ નત્થિતાય.

૨૩૬. તસ્સ ખો તન્તિ એત્થ ખો તન્તિ નિપાતમત્તં.

૨૩૮. ‘‘કા ચ તત્થ તસ્સપાપિયસિકાયા’’તિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ. ‘‘કા ચ તસ્સપાપિયસિકા’’તિ એવં પનેત્થ પાઠો વેદિતબ્બો.

૨૪૨. કિચ્ચાધિકરણં એકેન સમથેન સમ્મતીતિ એત્થ ‘‘કિચ્ચમેવ કિચ્ચાધિકરણ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૮૬) વચનતો અપલોકનકમ્માદીનમેતં અધિવચનં. તં વિવાદાધિકરણાદીનિ વિય સમથેહિ સમેતબ્બં ન હોતિ, કિન્તુ સમ્મુખાવિનયેન સમ્પજ્જતિ, તસ્મા સમ્મતીતિ એત્થ સમ્પજ્જતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સમથક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.