૧. કમ્મક્ખન્ધકં

તજ્જનીયકમ્મકથાવણ્ણના

૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે કમ્મક્ખન્ધકે તાવ ‘‘યટ્ઠિં પવેસય, કુન્તે પવેસયા’’તિઆદીસુ વિય સહચરણઞાયેન ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિઆદીસુ વિય નિસ્સિતેસુ નિસ્સયવોહારવસેન વા પણ્ડુકલોહિતકનિસ્સિતા પણ્ડુકલોહિતકસદ્દેન વુત્તાતિ આહ ‘‘તેસં નિસ્સિતકાપિ પણ્ડુકલોહિતકાત્વેવ પઞ્ઞાયન્તી’’તિ. પટિવદથાતિ પટિવચનં દેથ.

અધમ્મકમ્મદ્વાદસકકથાવણ્ણના

૪. તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતન્તિ પચ્ચેકં સમુદિતેહિ વા તીહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં. ન હિ તિણ્ણં એવ અઙ્ગાનં સમોધાનેન અધમ્મકમ્મં હોતિ, એકેનપિ હોતિયેવ. ‘‘અપ્પટિઞ્ઞાય કતં હોતીતિ લજ્જિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ કથિતં.

નનુ ચ ‘‘અદેસનાગામિનિયા આપત્તિયા કતં હોતી’’તિ ઇદં પરતો ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો તજ્જનીયકમ્મં કરેય્ય, અધિસીલે સીલવિપન્નો હોતી’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતિ. અદેસનાગામિનિં આપન્નો હિ ‘‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’’તિ વુચ્ચતીતિ? તત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘તજ્જનીયકમ્મસ્સ હિ વિસેસેન ભણ્ડનકારકત્તં અઙ્ગ’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં પાળિયા આગતનિદાનેન સમેતિ, તસ્મા સબ્બતિકેસુપિ ભણ્ડનં આરોપેત્વા ભણ્ડનપચ્ચયા આપન્નાપત્તિવસેન ઇદં કમ્મં કાતબ્બં. તસ્મા ‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’તિ એત્થાપિ પુબ્બભાગે વા પરભાગે વા ચોદનાસારણાદિકાલે ભણ્ડનપચ્ચયા આપન્નાપત્તિવસેનેવ કાતબ્બં, ન કેવલં સઙ્ઘાદિસેસપચ્ચયા કાતબ્બ’’ન્તિ. અપરે પન વદન્તિ ‘‘અદેસનાગામિનિયાતિ ઇદં પારાજિકાપત્તિંયેવ સન્ધાય વુત્તં, ન સઙ્ઘાદિસેસં. અટ્ઠકથાયં પન ‘અદેસનાગામિનિયાતિ પારાજિકાપત્તિયા વા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા વા’તિ વુત્તં. તત્થ સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા વાતિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તં, ‘અધિસીલે સીલવિપન્નો’તિ ચ ઇદં સઙ્ઘાદિસેસંયેવ સન્ધાય વુત્તં, ન પારાજિકં. તસ્મા પારાજિકાપત્તિપચ્ચયા ન તજ્જનીયકમ્મં કાતબ્બં પયોજનાભાવા, સઙ્ઘાદિસેસપચ્ચયા કાતબ્બન્તિ અયમત્થો સિદ્ધો હોતિ. સુક્કપક્ખે ‘દેસનાગામિનિયા આપત્તિયા કતં હોતી’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન એકેન પરિયાયેન સઙ્ઘાદિસેસસ્સપિ દેસનાગામિનીવોહારસમ્ભવતો’’તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બઅટ્ઠારસકકથાવણ્ણના

૮. લોમં પાતેન્તીતિઆદિ સમ્માવત્તનાય પરિયાયવચનં.

નિયસ્સકમ્મકથાવણ્ણના

૧૧. નિયસ્સકમ્મે ‘‘નિસ્સાય તે વત્થબ્બન્તિ ગરુનિસ્સયં સન્ધાય વુત્તં, ન ઇતર’’ન્તિ કેનચિ લિખિતં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘નિયસ્સકમ્મં યસ્મા બાલવસેન કરીયતિ, તસ્મા નિસ્સાય વત્થબ્બન્તિ નિસ્સયં ગાહાપેતબ્બો’’તિ વુત્તં, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. અપિસ્સૂતિ એત્થ સુઇતિ નિપાતમત્તં, ભિક્ખૂ અપિ નિચ્ચબ્યાવટા હોન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

પબ્બાજનીયકમ્મકથાવણ્ણના

૨૯. પબ્બાજનીયકમ્મે તેન હિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘો પબ્બાજનીયકમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભેતૂતિ ઇદં તેસુ વિબ્ભમન્તેસુપિ પક્કમન્તેસુપિ સમ્માવત્તન્તેયેવ સન્ધાય વુત્તં.

પટિસારણીયકમ્મકથાવણ્ણના

૩૩. સુધમ્મવત્થુસ્મિં મચ્છિકાસણ્ડેતિ એવંનામકે નગરે. તત્થ કિર (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૭૨ ચિત્તગહપતિવત્થુ) ચિત્તો ગહપતિ પઞ્ચવગ્ગિયાનં અબ્ભન્તરં મહાનામત્થેરં પિણ્ડાય ચરમાનં દિસ્વા તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા પત્તં આદાય ગેહં પવેસેત્વા ભોજેત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને ધમ્મકથં સુણન્તો સોતાપત્તિફલં પત્વા અચલસદ્ધો હુત્વા અમ્બાટકવનં નામ અત્તનો ઉય્યાનં સઙ્ઘારામં કાતુકામો થેરસ્સ હત્થે ઉદકં પાતેત્વા નિય્યાતેસિ. તસ્મિં ખણે ‘‘પતિટ્ઠિતં બુદ્ધસાસન’’ન્તિ ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી કમ્પિ, મહાસેટ્ઠિ ઉય્યાને મહાવિહારં કારેસિ. તત્થાયં સુધમ્મો ભિક્ખુ આવાસિકો અહોસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આયસ્મા સુધમ્મો મચ્છિકાસણ્ડે ચિત્તસ્સ ગહપતિનો આવાસિકો હોતી’’તિઆદિ. તત્થ ધુવભત્તિકોતિ નિચ્ચભત્તિકો.

અપરેન સમયેન ચિત્તસ્સ ગુણકથં સુત્વા ભિક્ખુસહસ્સેન સદ્ધિં દ્વે અગ્ગસાવકા તસ્સ સઙ્ગહં કત્તુકામા મચ્છિકાસણ્ડં અગમંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા થેરા’’તિઆદિ. ચિત્તો ગહપતિ તેસં આગમનં સુત્વા અદ્ધયોજનમત્તં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા તે આદાય અત્તનો વિહારં પવેસેત્વા આગન્તુકવત્તં કત્વા ‘‘ભન્તે, થોકં ધમ્મકથં સોતુકામોમ્હી’’તિ ધમ્મસેનાપતિં યાચિ. અથ નં થેરો ‘‘ઉપાસક, અદ્ધાનેનામ્હા કિલન્તરૂપા, અપિચ થોકં સુણાહી’’તિ તસ્સ ધમ્મકથં કથેસિ. તેન વુત્તં ‘‘એકમન્તં નિસિન્નં ખો ચિત્તં ગહપતિં આયસ્મા સારિપુત્તો ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેસી’’તિઆદિ. સો થેરસ્સ ધમ્મકથં સુણન્તોવ અનાગામિફલં પાપુણિ.

૪૧. નાસક્ખિ ચિત્તં ગહપતિં ખમાપેતુન્તિ સો તત્થ ગન્ત્વા ‘‘ગહપતિ, મય્હમેવ સો દોસો, ખમાહિ મે’’તિ વત્વાપિ ‘‘નાહં ખમામી’’તિ તેન પટિક્ખિત્તો મઙ્કુભૂતો તં ખમાપેતું નાસક્ખિ. પુનદેવ સત્થુ સન્તિકં પચ્ચાગમાસિ. સત્થા ‘‘નાસ્સ ઉપાસકો ખમિસ્સતી’’તિ જાનન્તોપિ ‘‘માનથદ્ધો એસ તિંસયોજનં ગન્ત્વાવ પચ્ચાગચ્છતૂ’’તિ ખમનુપાયં અનાચિક્ખિત્વાવ ઉય્યોજેસિ. અથસ્સ પુન આગતકાલે નિહતમાનસ્સ અનુદૂતં દત્વા ‘‘ગચ્છ, ઇમિના સદ્ધિં ગન્ત્વા ઉપાસકં ખમાપેહી’’તિ વત્વા ‘‘સમણેન નામ ‘મય્હં વિહારો, મય્હં નિવાસટ્ઠાનં, મય્હં ઉપાસકો, મય્હં ઉપાસિકા’તિ માનં વા ઇસ્સં વા કાતું ન વટ્ટતિ. એવં કરોન્તસ્સ હિ ઇચ્છામાનાદયો કિલેસા વડ્ઢન્તી’’તિ ઓવદન્તો –

‘‘અસન્તં ભાવનમિચ્છેય્ય, પુરેક્ખારઞ્ચ ભિક્ખુસુ;

આવાસેસુ ચ ઇસ્સરિયં, પૂજા પરકુલેસુ ચ.

‘‘મમેવ કત મઞ્ઞન્તુ, ગિહી પબ્બજિતા ઉભો;

મમેવાતિવસા અસ્સુ, કિચ્ચાકિચ્ચેસુ કિસ્મિચિ;

ઇતિ બાલસ્સ સઙ્કપ્પો, ઇચ્છા માનો ચ વડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૭૩-૭૪) –

ધમ્મપદે ઇમા ગાથા અભાસિ.

સુધમ્મત્થેરોપિ ઇમં ઓવાદં સુત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પદક્ખિણં કત્વા તેન અનુદૂતેન ભિક્ખુના સદ્ધિં ગન્ત્વા ઉપાસકસ્સ ચક્ખુપથે આપત્તિં પટિકરિત્વા ઉપાસકં ખમાપેસિ. સો ઉપાસકેન ‘‘ખમામહં ભન્તે, સચે મય્હં દોસો અત્થિ, ખમથ મે’’તિ પટિખમાપિતો સત્થારા દિન્નઓવાદે ઠત્વા કતિપાહેનેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મકથાવણ્ણના

૫૦. તસ્સા અદસ્સનેયેવ કમ્મં કાતબ્બન્તિ તસ્સા અદસ્સનેયેવ ઉક્ખેપનીયકમ્મં કાતબ્બં. તજ્જનીયાદિકમ્મં પન આપત્તિં આરોપેત્વા તસ્સા અદસ્સને અપ્પટિકમ્મે વા ભણ્ડનકારકાદિઅઙ્ગેહિ કાતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કમ્મક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.