૧૦. કોસમ્બકક્ખન્ધકં
કોસમ્બકવિવાદકથાવણ્ણના
૪૫૧. કોસમ્બકક્ખન્ધકે સચે હોતિ, દેસેસ્સામીતિ સુબ્બચતાય સિક્ખાકામતાય ચ આપત્તિં પસ્સિ. નત્થિ આપત્તીતિ અનાપત્તિપક્ખોપિ એત્થ સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયેનાહ. સા પનાપત્તિ એવ. તેનાહ ‘‘સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસી’’તિ.
૪૫૩-૪૫૪. સમ્ભમઅત્થવસેનાતિ તુરિતત્થવસેન. ‘‘અકારણે તુમ્હેહિ સો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તો’’તિ વદેય્યાતિ યસ્મા પુબ્બે વિનયધરસ્સ વચનેન ‘‘સચે આપત્તિ હોતિ, દેસેસ્સામી’’તિ અનેન પટિઞ્ઞાતં, ઇદાનિપિ તસ્સેવ વચનેન ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા કતત્તા નત્થેત્થ આપત્તી’’તિ અનાપત્તિસઞ્ઞી, તસ્મા ‘‘અકારણે તુમ્હેહિ સો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તો’’તિ ઉક્ખેપકે ભિક્ખૂ યદિ વદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. ઉક્ખિત્તાનુવત્તકે વા ‘‘તુમ્હે આપત્તિં આપન્ના’’તિ વદેય્યાતિ યસ્મા વત્થુજાનનચિત્તેનાયં સચિત્તકા આપત્તિ, અયઞ્ચ ઉદકાવસેસે ઉદકાવસેસસઞ્ઞી, તસ્મા સાપત્તિકસ્સેવ ‘‘તુમ્હે છન્દાગતિં ગચ્છથા’’તિ અધિપ્પાયેન ‘‘તુમ્હે આપત્તિં આપન્ના’’તિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તકે વદેય્ય.
૪૫૫-૪૫૬. કમ્મં કોપેતીતિ ‘‘નાનાસંવાસકચતુત્થો ચે, ભિક્ખવે, કમ્મં કરેય્ય, અકમ્મં ન ચ કરણીય’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૩૮૯) સચે સઙ્ઘો તં ગણપૂરકં કત્વા કમ્મં કરેય્ય, અયં તત્થ નિસિન્નોપિ તં કમ્મં કોપેતીતિ અધિપ્પાયો. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ એત્થ ઉપચારો નામ અઞ્ઞમઞ્ઞં હત્થેન પાપુણનટ્ઠાનં.
૪૫૭. ભણ્ડનજાતાતિઆદીસુ કલહસ્સ પુબ્બભાગો ભણ્ડનં નામ, તં જાતં એતેસન્તિ ભણ્ડનજાતા, હત્થપરામાસાદિવસેન મત્થકં પત્તો કલહો જાતો એતેસન્તિ કલહજાતા, વિરુદ્ધવાદભૂતં વાદં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના. મુખસત્તીહીતિ વાચાસત્તીહિ. વિતુદન્તાતિ વિજ્ઝન્તા. ભગવન્તં એતદવોચાતિ ‘‘ઇધ, ભન્તે, કોસમ્બિયં ભિક્ખૂ ભણ્ડનજાતા’’તિઆદિવચનં અવોચ, તઞ્ચ ખો નેવ પિયકમ્યતાય, ન ભેદાધિપ્પાયેન, અથ ખો અત્થકામતાય હિતકામતાય. સામગ્ગીકારકો કિરેસ ભિક્ખુ, તસ્માસ્સ એતદહોસિ ‘‘યથા ઇમે ભિક્ખૂ વિવાદં આરદ્ધા, ન સક્કા મયા, નાપિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના સમગ્ગે કાતું, અપ્પેવ નામ સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો ભગવા સયં વા ગન્ત્વા અત્તનો વા સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા એતેસં ભિક્ખૂનં ખન્તિમેત્તાપટિસંયુત્તં સારણીયધમ્મદેસનં કથેત્વા સામગ્ગિં કરેય્યા’’તિ અત્થકામતાય હિતકામતાય ગન્ત્વા અવોચ. તસ્મા એવમાહાતિ અત્થકામત્તા એવમાહ, ન ભગવતો વચનં અનાદિયન્તો. યે પન તદા સત્થુ વચનં ન ગણ્હિંસુ, તે કિઞ્ચિ અવત્વા તુણ્હીભૂતા મઙ્કુભૂતા અટ્ઠંસુ, તસ્મા ઉભયેસમ્પિ સત્થરિ અગારવપટિપત્તિ નાહોસિ.
કોસમ્બકવિવાદકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
દીઘાવુવત્થુકથાવણ્ણના
૪૫૮. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિઆદીસુ ભૂતપુબ્બન્તિ ઇદં ભગવા પથવીગતં નિધિં ઉદ્ધરિત્વા પુરતો રાસિં કરોન્તો વિય ભવપટિચ્છન્નં પુરાવુત્થં દસ્સેન્તો આહ. અડ્ઢોતિ ઇસ્સરો. યો કોચિ અત્તનો સન્તકેન વિભવેન અડ્ઢો હોતિ, અયં પન ન કેવલં અડ્ઢોયેવ, મહદ્ધનો મહતા અપરિમાણસઙ્ખેન ધનેન સમન્નાગતોતિ આહ ‘‘મહદ્ધનો’’તિ. ભુઞ્જિતબ્બતો પરિભુઞ્જિતબ્બતો વિસેસતો કામા ભોગા નામ, તસ્મા પઞ્ચકામગુણવસેન મહન્તા ઉળારા ભોગા અસ્સાતિ મહાભોગો. મહન્તં સેનાબલઞ્ચેવ થામબલઞ્ચ એતસ્સાતિ મહબ્બલો. મહન્તો હત્થિઅસ્સાદિવાહનો એતસ્સાતિ મહાવાહનો. મહન્તં વિજિતં રટ્ઠં એતસ્સાતિ મહાવિજિતો. પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારોતિ કોસો વુચ્ચતિ ભણ્ડાગારસારગબ્ભો, કોટ્ઠં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞસ્સ આઠપનટ્ઠાનં, કોટ્ઠભૂતં અગારં કોટ્ઠાગારં, નિદહિત્વા ઠપિતેન ધનેન પરિપુણ્ણકોસો ધઞ્ઞાનઞ્ચ પરિપુણ્ણકોટ્ઠાગારોતિ અત્થો.
અથ વા ચતુબ્બિધો કોસો હત્થી અસ્સા રથા પત્તીતિ. યથા હિ અસિનો તિક્ખભાવપરિપાલકો પરિચ્છદો ‘‘કોસો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં રઞ્ઞો તિક્ખભાવપરિપાલકત્તા ચતુરઙ્ગિની સેના ‘‘કોસો’’તિ વુચ્ચતિ. તિવિધં કોટ્ઠાગારં ધનકોટ્ઠાગારં ધઞ્ઞકોટ્ઠાગારં વત્થકોટ્ઠાગારન્તિ. તં સબ્બમ્પિ પરિપુણ્ણમસ્સાતિ પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારો. ચતુરઙ્ગિનિં સેનન્તિ હત્થિઅસ્સરથપત્તિસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં સેનં. સન્નય્હિત્વાતિ ચમ્મપટિમુઞ્ચનાદીહિ સન્નાહં કારેત્વા. અબ્ભુય્યાસીતિ અભિઉય્યાસિ, અભિમુખો હુત્વા નિક્ખમીતિ અત્થો. એકસઙ્ઘાતમ્પીતિ એકપ્પહારમ્પિ. ધોવનન્તિ ધોવનુદકં. પરિનેત્વાતિ નીહરિત્વા. ‘‘અનત્થદો’’તિ વત્તબ્બે દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ‘‘અનત્થતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ.
૪૬૪. વગ્ગભાવેન વા પુથુ નાના સદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ ભણ્ડને સમજ્ઝાસયો જનો. તત્થાતિ તસ્મિં જનકાયે. અહં બાલોતિ ન મઞ્ઞિત્થાતિ બાલલક્ખણે ઠિતોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞિ. ભિય્યો ચાતિ અત્તનો બાલભાવસ્સ અજાનનતો ભિય્યો ચ ભણ્ડનસ્સ ઉપરિફોટો વિય સઙ્ઘભેદસ્સ અત્તનો કારણભાવમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં ન મઞ્ઞિત્થ નાઞ્ઞાસિ.
કલહવસેન પવત્તવાચાયેવ ગોચરા એતેસન્તિ વાચાગોચરા. મુખાયામન્તિ વિવદનવસેન મુખં આયામેત્વા ભાણિનો. ન તં જાનન્તીતિ તં કલહં ન જાનન્તિ. કલહં કરોન્તો ચ તં ન જાનન્તો નામ નત્થિ. યથા પન ન જાનન્તિ, તં દસ્સેતું આહ ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ, અયં કલહો નામ અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થહાપનતો અનત્થુપ્પાદનતો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સમ્પરાયે ચ સાદીનવો સદોસોતિ અત્થો. તં ન જાનન્તીતિ તં કલહં ન જાનન્તિ. કથં ન જાનન્તીતિ આહ ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ, ‘‘એવં સાદીનવો અયં કલહો’’તિ એવં તં કલહં ન જાનન્તીતિ અત્થો.
અક્કોચ્છિ મન્તિઆદીસુ અક્કોચ્છીતિ અક્કોસિ. અવધીતિ પહરિ. અજિનીતિ કૂટસક્ખિઓતારણેન વા વાદપટિવાદેન વા કરણુત્તરિયકરણેન વા અજેસિ. અહાસીતિ મમ સન્તકં પત્તાદીસુ કિઞ્ચિદેવ અવહરિ. યે ચ તન્તિ યે કેચિ દેવા વા મનુસ્સા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તં ‘‘અક્કોચ્છિ મ’’ન્તિઆદિવત્થુકં કોધં સકટધુરં વિય નદ્ધિના પૂતિમચ્છાદીનિ વિય ચ કુસાદીહિ પુનપ્પુનં વેઠેન્તા ઉપનય્હન્તિ ઉપનાહવસેન અનુબન્ધન્તિ, તેસં સકિં ઉપ્પન્નં વેરં ન સમ્મતીતિ અત્થો.
યે ચ તં નુપનય્હન્તીતિ અસ્સતિયા અમનસિકારવસેન વા કમ્મપચ્ચવેક્ખણાદિવસેન વા યે તં અક્કોસાદિવત્થુકં કોધં ‘‘તયાપિ કોચિ નિદ્દોસો પુરિમભવે અક્કુટ્ઠો ભવિસ્સતિ, પહટો ભવિસ્સતિ, કૂટસક્ખિં ઓતારેત્વા જિતો ભવિસ્સતિ, કસ્સચિ તે પસય્હ કિઞ્ચિ અચ્છિન્નં ભવિસ્સતિ, તસ્મા નિદ્દોસો હુત્વાપિ અક્કોસાદીનિ પાપુણાસી’’તિ એવં ન ઉપનય્હન્તિ, તેસુ પમાદેન ઉપ્પન્નમ્પિ વેરં ઇમિના અનુપનય્હનેન નિરિન્ધનો વિય જાતવેદો ઉપસમ્મતિ.
ન હિ વેરેન વેરાનીતિ યથા હિ ખેળસિઙ્ઘાણિકાદિઅસુચિમક્ખિતં ઠાનં તેહેવ અસુચીહિ ધોવન્તો સુદ્ધં નિગ્ગન્ધં કાતું ન સક્કોતિ, અથ ખો તં ઠાનં ભિય્યોસો મત્તાય અસુદ્ધતરઞ્ચ દુગ્ગન્ધતરઞ્ચ હોતિ, એવમેવ અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસન્તો પહરન્તં પટિપહરન્તો વેરેન વેરં વૂપસમેતું ન સક્કોતિ, અથ ખો ભિય્યો વેરમેવ કરોતિ. ઇતિ વેરાનિ નામ વેરેન કિસ્મિઞ્ચિપિ કાલે ન સમ્મન્તિ, અથ ખો વડ્ઢન્તિયેવ. અવેરેન ચ સમ્મન્તીતિ યથા પન તાનિ ખેળાદીનિ અસુચીનિ વિપ્પસન્નેન ઉદકેન ધોવિયમાનાનિ નસ્સન્તિ, તં ઠાનં સુદ્ધં હોતિ નિગ્ગન્ધં, એવમેવ અવેરેન ખન્તિમેત્તોદકેન યોનિસોમનસિકારેન પટિસઙ્ખાનેન પચ્ચવેક્ખણેન વેરાનિ વૂપસમ્મન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ અભાવં ગચ્છન્તિ. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ એસ અવેરેન વેરૂપસમનસઙ્ખાતો પોરાણકો ધમ્મો સબ્બેસં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવાનં ગતમગ્ગો.
ન જાનન્તીતિ અનિચ્ચસઞ્ઞં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તીતિ અધિપ્પાયો. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ તતો તસ્મા કારણા મેધગા કલહા સમ્મન્તિ વૂપસમં ગચ્છન્તિ. કથં તે સમ્મન્તીતિ આહ ‘‘એવઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ એવઞ્હિ તે જાનન્તાતિ તે પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુસમીપં ગચ્છામા’’તિ એવં જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ, અથ નેસં તાય પટિપત્તિયા તે મેધગા સમ્મન્તીતિ અધિપ્પાયો.
તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતીતિ યે માતાપિતૂનં અટ્ઠીનિ છિન્દન્તિ, પાણે હરન્તિ, ગવાદીનિ ચ પસય્હ ગણ્હન્તિ, એવં રટ્ઠં વિલુમ્પમાનાનં તેસમ્પિ સઙ્ગતિ હોતિ, કિમઙ્ગં પન તુમ્હાકં ન સિયાતિ અધિપ્પાયો.
વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તાતિ ‘‘બાલસહાયતાય ઇમે ભિક્ખૂ કલહપસુતા, પણ્ડિતસહાયાનં પન ઇદં ન સિયા’’તિ પણ્ડિતસહાયસ્સ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. નિપકન્તિ નેપક્કપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. સાધુવિહારિ ધીરન્તિ ભદ્દકવિહારિં પણ્ડિતં. પાકટપરિસ્સયે ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વાતિ સીહબ્યગ્ઘાદયો પાકટપરિસ્સયે ચ રાગભયદોસભયાદયો પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચાતિ સબ્બેવ પરિસ્સયે અભિભવિત્વા.
એકકા ચરિંસૂતિ ‘‘ઇદં રજ્જં નામ મહન્તં પમાદટ્ઠાનં, કિં અમ્હાકં રજ્જેન કારિતેના’’તિ રટ્ઠં પહાય તતો મહાઅરઞ્ઞં પવિસિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકા ચરિંસૂતિ અત્થો.
એકસ્સ ચરિતં સેય્યોતિ પબ્બજિતસ્સ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય એકીભાવાભિરતસ્સ એકકસ્સેવ ચરિતં સેય્યોતિ અત્થો. નત્થિ બાલે સહાયતાતિ ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલં દસ કથાવત્થૂનિ તેરસ ધુતગુણા વિપસ્સનાઞાણં ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા અમતમહાનિબ્બાનન્તિ અયં સહાયતા નામ, સા બાલં નિસ્સાય અધિગન્તું ન સક્કાતિ નત્થિ બાલે સહાયતા. માતઙ્ગો અરઞ્ઞે માતઙ્ગરઞ્ઞેતિ સરલોપેન સન્ધિ. ‘‘માતઙ્ગરઞ્ઞો’’તિપિ પાઠો, અરઞ્ઞકો માતઙ્ગો વિયાતિ અત્થો. માતઙ્ગ-સદ્દેનેવ હત્થિભાવસ્સ વુત્તત્તા નાગવચનં તસ્સ મહત્તવિભાવનત્થન્તિ આહ ‘‘નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેત’’ન્તિ. મહન્તપરિયાયો હિ નાગ-સદ્દો હોતિ ‘‘એતં નાગસ્સ નાગેન, ઈસાદન્તસ્સ હત્થિનો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૩૫).
દીઘાવુવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
બાલકલોણકગમનકથાવણ્ણના
૪૬૫. બાલકલોણકારગામોતિ ઉપાલિગહપતિસ્સ એવંનામકો ભોગગામો. તેનુપસઙ્કમીતિ ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેસુ વા અસીતિમહાસાવકેસુ વા અન્તમસો ધમ્મભણ્ડાગારિકં આનન્દત્થેરમ્પિ કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સયમેવ પત્તચીવરમાદાય અનીકનિસ્સટો હત્થી વિય યૂથનિસ્સટો કાળસીહો વિય વાતચ્છિન્નો વલાહકો વિય ચ એકકોવ ઉપસઙ્કમિ. કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? ગણે કિરસ્સ આદીનવં દિસ્વા એકવિહારિં ભિક્ખું પસ્સિતુકામતા ઉદપાદિ, તસ્મા સીતાદિપીળિતો ઉણ્હાદિં પત્થયમાનો વિય ઉપસઙ્કમિ. અથ વા ભગવતા સો આદીનવો પગેવ પરિઞ્ઞાતો, ન તેન સત્થા નિબ્બિન્નો, તસ્મિં પન અન્તોવસ્સે કેચિ બુદ્ધવેનેય્યા નાહેસું, તેન અઞ્ઞત્થ ગમનં તેસં ભિક્ખૂનં દમનુપાયોતિ પાલિલેય્યકં ઉદ્દિસ્સ ગચ્છન્તો એકવિહારિં આયસ્મન્તં ભગું સમ્પહંસેતું તત્થ ગતો. એવં ગતે ચ સત્થરિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં આહંસુ ‘‘આવુસો આનન્દ સત્થા એકકોવ ગતો, મયં અનુબન્ધિસ્સામા’’તિ. ‘‘આવુસો, યદા ભગવા સામં સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય અનામન્તેત્વા ઉપટ્ઠાકે અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં અદુતિયો ગચ્છતિ, તદા એકચારિકં ચરિતું ભગવતો અજ્ઝાસયો, સાવકેન નામ સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપં પટિપજ્જિતબ્બં, તસ્મા ન ઇમેસુ દિવસેસુ ભગવા અનુગન્તબ્બો’’તિ નિવારેસિ, સયમ્પિ નાનુગઞ્છિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ એકીભાવે આનિસંસપટિસંયુત્તાય ધમ્મકથાય.
બાલકલોણકગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પાચીનવંસદાયગમનકથાવણ્ણના
૪૬૬. યેન પાચીનવંસદાયોતિ તત્થ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? યથા નામ જિઘચ્છિતસ્સ ભોજને, પિપાસિતસ્સ પાનીયે, સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હે, ઉણ્હેન ફુટ્ઠસ્સ સીતે, દુક્ખિતસ્સ સુખે અભિરુચિ ઉપ્પજ્જતિ, એવમેવ ભગવતો કોસમ્બકે ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદાપન્ને અસમગ્ગવાસં વસન્તે, સમગ્ગવાસં વસન્તે આવજ્જેન્તસ્સ ઇમે તયો કુલપુત્તા આપાથમાગમિંસુ, અથ નેસં પગ્ગણ્હિતુકામો ઉપસઙ્કમિ ‘‘એવાયં પટિપત્તિઅનુક્કમેન કોસમ્બકાનં ભિક્ખૂનં વિનયનૂપાયો હોતી’’તિ. વિહરન્તીતિ સામગ્ગિરસં અનુભવમાના વિહરન્તિ.
દાયપાલોતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૨૫) અરઞ્ઞપાલો. સો અરઞ્ઞં યથા ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પદેસેન મનુસ્સા પવિસિત્વા તત્થ પુપ્ફં વા ફલં વા નિય્યાસં વા દબ્બસમ્ભારં વા ન હરન્તિ, એવં વતિયા પરિક્ખિત્તસ્સ અરઞ્ઞસ્સ યોજિતે દ્વારે નિસીદિત્વા અરઞ્ઞં રક્ખતિ, તસ્મા ‘‘દાયપાલો’’તિ વુત્તો. અત્તકામરૂપા વિહરન્તીતિ અત્તનો હિતં કામયમાનસભાવા હુત્વા વિહરન્તિ. યો હિ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વાપિ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્મપહિણગમનાદીનં વસેન એકવીસતિઅનેસનાહિ જીવિકં કપ્પેતિ, અયં ન અત્તકામરૂપો નામ. યો પન ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા એકવીસતિઅનેસનં પહાય ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠાય બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા સપ્પાયધુતઙ્ગં અધિટ્ઠાય અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામન્તં પહાય અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કુરુમાનો વિચરતિ, અયં અત્તકામો નામ. તેપિ તયો કુલપુત્તા એવરૂપા અહેસું. તેન વુત્તં ‘‘અત્તકામરૂપા વિહરન્તી’’તિ.
મા તેસં અફાસુમકાસીતિ તેસં અફાસુકં મા અકાસીતિ ભગવન્તં વારેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમે કુલપુત્તા સમગ્ગા વિહરન્તિ, એકચ્ચસ્સ ચ ગતટ્ઠાને ભણ્ડનકલહવિવાદા વત્તન્તિ, તિખિણસિઙ્ગો ચણ્ડગોણો વિય ઓવિજ્ઝન્તો વિચરતિ, અથેકમગ્ગેન દ્વિન્નં ગમનં ન હોતિ, કદાચિ અયમ્પિ એવં કરોન્તો ઇમેસં કુલપુત્તાનં સમગ્ગવાસં ભિન્દેય્ય, પાસાદિકો ચ પનેસ સુવણ્ણવણ્ણો રસગિદ્ધો મઞ્ઞે, ગતકાલતો પટ્ઠાય પણીતદાયકાનં અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં વણ્ણકથનાદીહિ ઇમેસં કુલપુત્તાનં અપ્પમાદવિહારં ભિન્દેય્ય, વસનટ્ઠાનાનિ ચાપિ એતેસં કુલપુત્તાનં નિબદ્ધાનિ પરિચ્છિન્નાનિ તિસ્સોવ પણ્ણસાલા તયો ચઙ્કમા તીણિ દિવાટ્ઠાનાનિ તીણિ મઞ્ચપીઠાનિ, અયં પન સમણો મહાકાયો વુડ્ઢતરો મઞ્ઞે ભવિસ્સતિ, સો અકાલે ઇમે કુલપુત્તે સેનાસના વુટ્ઠપેસ્સતિ, એવં સબ્બથાપિ એતેસં અફાસુ ભવિસ્સતી’’તિ. તં અનિચ્છન્તો ‘‘મા તેસં અફાસુમકાસી’’તિ ભગવન્તં વારેતિ.
કિં પનેસ જાનન્તો વારેસિ અજાનન્તોતિ? અજાનન્તો. સમ્માસમ્બુદ્ધો હિ નામ યદા અનેકભિક્ખુસહસ્સપરિવારો બ્યામપ્પભાય અસીતિઅનુબ્યઞ્જનેહિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસિરિયા ચ બુદ્ધાનુભાવં દસ્સેન્તો વિચરતિ, તદા ‘‘કો એસો’’તિ અપુચ્છિત્વાવ જાનિતબ્બો હોતિ. તદા પન ભગવા ‘‘માસ્સુ કોચિ મમ બુદ્ધાનુભાવં અઞ્ઞાસી’’તિ તથારૂપેન ઇદ્ધાભિસઙ્ખારેન સબ્બમ્પિ તં બુદ્ધાનુભાવં ચીવરગબ્ભેન વિય પટિચ્છાદેત્વા વલાહકગબ્ભેન પટિચ્છન્નો પુણ્ણચન્દો વિય સયમેવ પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞાતકવેસેન અગમાસિ. ઇતિ તં અજાનન્તોવ દાયપાલો વારેસિ.
એતદવોચાતિ થેરો કિર ‘‘મા સમણા’’તિ દાયપાલસ્સ કથં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મયં તયો જના ઇધ વિહરામ, અઞ્ઞો પબ્બજિતો નામ નત્થિ, અયઞ્ચ દાયપાલો પબ્બજિતેન વિય સદ્ધિં કથેતિ, કો નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ દિવાટ્ઠાનતો ઉટ્ઠાય દ્વારે ઠત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તો ભગવન્તં અદ્દસ. ભગવાપિ થેરસ્સ સહ દસ્સનેનેવ સરીરોભાસં મુઞ્ચિ, અસીતિઅનુબ્યઞ્જનવિરાજિતા બ્યામપ્પભા પસારિતસુવણ્ણપટો વિય વિરોચિત્થ. થેરો ‘‘અયં દાયપાલો ફણકતઆસીવિસં ગીવાય ગહેતું હત્થં પસારેન્તો વિય લોકે અગ્ગપુગ્ગલેન સદ્ધિં કથેન્તોવ ન જાનાતિ, અઞ્ઞતરભિક્ખુના વિય સદ્ધિં કથેતી’’તિ નિવારેન્તો એતં ‘‘માવુસો, દાયપાલા’’તિઆદિવચનં અવોચ.
તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં અકત્વાવ ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘મયં તયો જના સમગ્ગવાસં વસામ, સચાહં એકકોવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ, સમગ્ગવાસો નામ ન ભવિસ્સતિ, પિયમિત્તે ગહેત્વાવ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામિ. યથા ચ ભગવા મય્હં પિયો, એવં સહાયાનમ્પિ મે પિયો’’તિ તેહિ સદ્ધિં પચ્ચુગ્ગમનં કાતુકામો સયં અકત્વા ઉપસઙ્કમિ. કેચિ પન ‘‘તેસં થેરાનં પણ્ણસાલદ્વારે ચઙ્કમનકોટિયા ભગવતો આગમનમગ્ગો હોતિ, તસ્મા થેરો તેસં સઞ્ઞં દદમાનોવ ગતો’’તિ વદન્તિ. અભિક્કમથાતિ ઇતો આગચ્છથ. પાદે પક્ખાલેસીતિ વિકસિતપદુમસન્નિભેહિ જાલહત્થેહિ મણિવણ્ણં ઉદકં ગહેત્વા સુવણ્ણવણ્ણેસુ પિટ્ઠિપાદેસુ ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા પાદેન પાદં ઘંસેન્તો પક્ખાલેસિ. બુદ્ધાનં કાયે રજોજલ્લં નામ ન ઉપલિમ્પતિ, કસ્મા પક્ખાલેસીતિ? સરીરસ્સ ઉતુગ્ગહણત્થં તેસઞ્ચ ચિત્તસમ્પહંસનત્થં. અમ્હેહિ અભિહટેન ઉદકેન ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ, પરિભોગં અકાસીતિ તેસં ભિક્ખૂનં બલવસોમનસ્સવસેન ચિત્તં પીણિતં હોતિ, તસ્મા પક્ખાલેસિ.
આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં ભગવા એતદવોચાતિ સો કિર તેસં વુડ્ઢતરો, તસ્સ સઙ્ગહે કતે સેસાનં કતોવ હોતીતિ થેરઞ્ઞેવ એતં ‘‘કચ્ચિ વો અનુરુદ્ધા’’તિઆદિવચનં અવોચ. અનુરુદ્ધાતિ વા એકસેસનયેન વુત્તં વિરૂપેકસેસસ્સપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા, એવઞ્ચ કત્વા બહુવચનનિદ્દેસો ચ સમત્થિતો હોતિ. કચ્ચીતિ પુચ્છનત્થે નિપાતો. વોતિ સામિવચનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કચ્ચિ અનુરુદ્ધા તુમ્હાકં ખમનીયં, ઇરિયાપથો વો ખમતિ, કચ્ચિ યાપનીયં, કચ્ચિ વો જીવિતં યાપેતિ ઘટિયતિ, કચ્ચિ પિણ્ડકેન ન કિલમથ, કચ્ચિ તુમ્હાકં સુલભપિણ્ડં, સમ્પત્તે વો દિસ્વા મનુસ્સા ઉળુઙ્કયાગું વા કટચ્છુભિક્ખં વા દાતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ ભિક્ખાચારવત્તં પુચ્છતિ. કસ્મા? યસ્મા પચ્ચયેન અકિલમન્તેન સક્કા સમણધમ્મો કાતું, વત્તમેવ વા એતં પબ્બજિતાનં.
અથ તેન પટિવચને દિન્ને ‘‘અનુરુદ્ધા તુમ્હે રાજપબ્બજિતા મહાપુઞ્ઞા, મનુસ્સા તુમ્હાકં અરઞ્ઞે વસન્તાનં અદત્વા કસ્સ અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તુમ્હે પન એતં ભુઞ્જિત્વા કિં નુ ખો મિગપોતકા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘટ્ટેન્તા વિહરથ, ઉદાહુ સામગ્ગિભાવો વો અત્થી’’તિ સામગ્ગિરસં પુચ્છન્તો ‘‘કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધા સમગ્ગા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખીરોદકીભૂતાતિ યથા ખીરઞ્ચ ઉદકઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતિ, વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતિ, કચ્ચિ એવં સામગ્ગિવસેન એકત્તુપગતચિત્તુપ્પાદા વિહરથાતિ પુચ્છતિ. પિયચક્ખૂહીતિ મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા ઓલોકનતો પિયભાવદીપકાનિ ચક્ખૂનિ પિયચક્ખૂનિ નામ, ‘‘કચ્ચિ તથારૂપેહિ ચક્ખૂહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પસ્સન્તા વિહરથા’’તિ પુચ્છતિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો, એકંસેન મયં ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. યથા કથં પનાતિ એત્થ યથાતિ નિપાતમત્તં, કથન્તિ કારણપુચ્છા, કથં પન તુમ્હે એવં વિહરથ, કેન કારણેન વિહરથ, તં મે કારણં બ્રૂહીતિ વુત્તં હોતિ.
મેત્તં કાયકમ્મન્તિ મેત્તચિત્તવસેન પવત્તં કાયકમ્મં. આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચેવ પરમ્મુખા ચ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ સમ્મુખા કાયવચીકમ્માનિ સહવાસે લબ્ભન્તિ, ઇતરાનિ વિપ્પવાસે, મનોકમ્મં સબ્બત્થ લબ્ભતિ. યઞ્હિ સહેવ વસન્તેસુ એકેન મઞ્ચપીઠં વા દારુભણ્ડં વા મત્તિકાભણ્ડં વા બહિ દુન્નિક્ખિત્તં હોતિ, તં દિસ્વા ‘‘કેનિદં વળઞ્જિત’’ન્તિ અવઞ્ઞં અકત્વા અત્તના દુન્નિક્ખિત્તં વિય ગહેત્વા પટિસામેન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તં વા પન ઠાનં પટિજગ્ગન્તસ્સ સમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. એકસ્મિં પક્કન્તે તેન દુન્નિક્ખિત્તં સેનાસનપરિક્ખારં તથેવ નિક્ખિપન્તસ્સ પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તં વા પન ઠાનં પટિજગ્ગન્તસ્સ પરમ્મુખા મેત્તં કાયકમ્મં નામ હોતિ. સહવસન્તસ્સ પન થેરેહિ સદ્ધિં મધુરં સમ્મોદનીયકથં પટિસન્થારકથં સારણીયકથં ધમ્મકથં સરભઞ્ઞં સાકચ્છં પઞ્હપુચ્છનં પઞ્હવિસ્સજ્જનન્તિ એવમાદિકરણે સમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. થેરેસુ પન પક્કન્તેસુ ‘‘મય્હં પિયસહાયો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો એવં સીલસમ્પન્નો એવં આચારસમ્પન્નો’’તિઆદિગુણકથને પરમ્મુખા મેત્તં વચીકમ્મં નામ હોતિ. ‘‘મય્હં પિયમિત્તો નન્દિયત્થેરો કિમિલત્થેરો અવેરો હોતુ અબ્યાપજ્જો સુખી’’તિ એવં સમન્નાહરતો પન સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ મેત્તં મનોકમ્મં હોતિયેવ.
નાના હિ ખો નો ભન્તે કાયાતિ અયઞ્હિ કાયો પિટ્ઠં વિય મત્તિકા વિય ચ ઓમદ્દિત્વા એકતો કાતું ન સક્કા. એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્તન્તિ ચિત્તં પન નો અત્તનો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિતભાવેન અવિરોધભાવેન ભેદાભાવેન સમગ્ગભાવેન એકમેવાતિ દસ્સેતિ. કથં પનેતે સકં ચિત્તં નિક્ખિપિત્વા ઇતરેસં ચિત્તવસેન વત્તિંસૂતિ? એકસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠહતિ, એકસ્સ ચીવરં કિલિટ્ઠં હોતિ, એકસ્સ પરિભણ્ડકમ્મં હોતિ. તત્થ યસ્સ પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં, તેન ‘‘મમાવુસો પત્તે મલં ઉટ્ઠિતં, પચિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે ઇતરે ‘‘મય્હં ચીવરં કિલિટ્ઠં ધોવિતબ્બં, મય્હં પરિભણ્ડં કાતબ્બ’’ન્તિ અવત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દારૂનિ આહરિત્વા ભિન્દિત્વા પત્તકટાહે બહલતનુમત્તિકાહિ લેપં કત્વા પત્તં પચિત્વા તતો પરં ચીવરં વા ધોવન્તિ, પરિભણ્ડં વા કરોન્તિ. ‘‘મમાવુસો ચીવરં કિલિટ્ઠં, ધોવિતું વટ્ટતી’’તિ ‘‘મમ પણ્ણસાલા ઉક્લાપા, પરિભણ્ડં કાતું વટ્ટતી’’તિ પઠમતરં આરોચિતેપિ એસેવ નયો.
ઇદાનિ તેસં અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છન્તો ‘‘કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધા’’તિઆદિમાહ. તત્થ વોતિ નિપાતમત્તં, પચ્ચત્તવચનં વા, કચ્ચિ તુમ્હેતિ અત્થો. અમ્હાકન્તિ અમ્હેસુ તીસુ જનેસુ. પિણ્ડાય પટિક્કમતીતિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્ચાગચ્છતિ. અવક્કારપાતિન્તિ અતિરેકપિણ્ડપાતં અપનેત્વા ઠપનત્થાય એકં સમુગ્ગપાતિં ધોવિત્વા ઠપેતિ. યો પચ્છાતિ તે કિર થેરા ન એકતોવ ભિક્ખાચારં પવિસન્તિ. ફલસમાપત્તિરતા હેતે પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા વત્તપટિપત્તિં પૂરેત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા કાલપરિચ્છેદં કત્વા ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદન્તિ. તેસુ યો પઠમતરં નિસિન્નો અત્તનો કાલપરિચ્છેદવસેન પઠમતરં ઉટ્ઠાતિ, સો પિણ્ડાય ચરિત્વા પટિનિવત્તો ભત્તકિચ્ચટ્ઠાનં આગન્ત્વા જાનાતિ ‘‘દ્વે ભિક્ખૂ પચ્છતો, અહં પઠમતરં આગતો’’તિ. અથ પત્તં પિદહિત્વા આસનપઞ્ઞાપનાદીનિ કત્વા યદિ પત્તે પટિવીસમત્તમેવ હોતિ, નિસીદિત્વા ભુઞ્જતિ, યદિ અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પાતિં પિધાય ભુઞ્જતિ, કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા પત્તચીવરં ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં પવિસતિ.
દુતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ ‘‘એકો પઠમં આગતો, એકો પચ્છતો’’તિ. સો સચે પત્તે ભત્તં પમાણમેવ હોતિ, ભુઞ્જતિ. સચે મન્દં, અવક્કારપાતિતો ગહેત્વા ભુઞ્જતિ. સચે અતિરેકં હોતિ, અવક્કારપાતિયં પક્ખિપિત્વા પમાણમેવ ભુઞ્જિત્વા પુરિમત્થેરો વિય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. તતિયોપિ આગન્ત્વાવ જાનાતિ ‘‘દ્વે પઠમં આગતા, અહં પચ્છિમો’’તિ. સોપિ દુતિયત્થેરો વિય ભુઞ્જિત્વા કતભત્તકિચ્ચો પત્તં ધોવિત્વા વોદકં કત્વા થવિકાય ઓસાપેત્વા આસનાનિ ઉક્ખિપિત્વા પટિસામેતિ, પાનીયઘટે વા પરિભોજનીયઘટે વા અવસેસઉદકં છડ્ડેત્વા ઘટે નિકુજ્જિત્વા અવક્કારપાતિયં સચે અવસેસભત્તં હોતિ, તં વુત્તનયેન જહિત્વા પાતિં ધોવિત્વા પટિસામેતિ, ભત્તગ્ગં સમ્મજ્જતિ, સો કચવરં છડ્ડેત્વા સમ્મજ્જનિં ઉક્ખિપિત્વા ઉપચિકાહિ મુત્તટ્ઠાને ઠપેત્વા પત્તચીવરમાદાય વસનટ્ઠાનં પવિસતિ. ઇદં થેરાનં બહિવિહારે અરઞ્ઞે ભત્તકિચ્ચકરણટ્ઠાને ભોજનસાલાય વત્તં. ઇદં સન્ધાય ‘‘યો પચ્છા’’તિઆદિ વુત્તં.
યો પસ્સતીતિઆદિ પન નેસં અન્તોવિહારે વત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ વચ્ચઘટન્તિ આચમનકુમ્ભિં. રિત્તન્તિ રિત્તકં. તુચ્છન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અવિસય્હન્તિ ઉક્ખિપિતું અસક્કુણેય્યં અતિભારિયં. હત્થવિકારેનાતિ હત્થસઞ્ઞાય. તે કિર પાનીયઘટાદીસુ યંકિઞ્ચિ તુચ્છકં ગહેત્વા પોક્ખરણિં ગન્ત્વા અન્તો ચ બહિ ચ ધોવિત્વા ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા તીરે ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું હત્થવિકારેન આમન્તેન્તિ, ઓદિસ્સ વા અનોદિસ્સ વા સદ્દં ન કરોન્તિ. કસ્મા ઓદિસ્સ ન કરોન્તિ? તઞ્હિ ભિક્ખું સદ્દો બાધેય્યાતિ. કસ્મા અનોદિસ્સ ન કરોન્તિ? અનોદિસ્સ સદ્દે દિન્ને ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ દ્વેપિ નિક્ખમેય્યું. તતો દ્વીહિ કત્તબ્બકમ્મે તતિયસ્સ કમ્મચ્છેદો ભવેય્ય. સંયતપદસદ્દો પન હુત્વા અપરસ્સ ભિક્ખુનો દિવાટ્ઠાનસન્તિકં ગન્ત્વા તેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા હત્થસઞ્ઞં કરોતિ, તાય સઞ્ઞાય ઇતરો આગચ્છતિ, તતો દ્વે જના હત્થેન હત્થં સંસિબ્બન્તા દ્વીસુ હત્થેસુ ઠપેત્વા ઉટ્ઠાપેન્તિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘હત્થવિકારેન દુતિયં આમન્તેત્વા હત્થવિલઙ્ઘકેન ઉપટ્ઠાપેમા’’તિ.
પઞ્ચાહિકં ખો પનાતિ ચાતુદ્દસે પન્નરસે અટ્ઠમિયન્તિ ઇદં તાવ પકતિધમ્મસ્સવનમેવ, તં અખણ્ડં કત્વા પઞ્ચમે પઞ્ચમે દિવસે દ્વે થેરા નાતિવિકાલે નહાયિત્વા અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ તયોપિ નિસીદિત્વા તિણ્ણં પિટકાનં અઞ્ઞતરસ્મિં અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સજ્જેન્તિ. તેસં એવં કરોન્તાનંયેવ અરુણં ઉગ્ગચ્છતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એત્તાવતા થેરેન ભગવતા અપ્પમાદલક્ખણં પુચ્છિતેન પમાદટ્ઠાનેસુયેવ અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જિતં હોતિ. અઞ્ઞેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખાચારપવિસનકાલો નિક્ખમનકાલો નિવાસનપરિવત્તનં ચીવરપારુપનં અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરણં ધમ્મકથનં અનુમોદનં અન્તોગામતો નિક્ખમિત્વા ભત્તકિચ્ચકરણં પત્તધોવનં પત્તઓસાપનં પત્તચીવરપટિસામનન્તિ પપઞ્ચકરણટ્ઠાનાનિ એતાનિ. તસ્મા થેરો ‘‘અમ્હાકં એત્તકં ઠાનં મુઞ્ચિત્વા વિસ્સટ્ઠકથાપવત્તનેન કમ્મટ્ઠાને પમજ્જનટ્ઠાનાનિ, તત્થાપિ મયં, ભન્તે, કમ્મટ્ઠાનવિરુદ્ધં ન પટિપજ્જામા’’તિ અઞ્ઞેસં પમાદટ્ઠાનેસુયેવ સિખાપ્પત્તં અત્તનો અપ્પમાદલક્ખણં વિસ્સજ્જેસિ. ઇમિનાવ એતાનિ ઠાનાનિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ વિહારસમાપત્તીનં અવળઞ્જનવસેન પમાદકાલો નામ અમ્હાકં નત્થીતિ દીપેતિ.
પાચીનવંસદાયગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પાલિલેય્યકગમનકથાવણ્ણના
૪૬૭. ધમ્મિયા કથાયાતિ સમગ્ગવાસે આનિસંસપટિસંયુત્તાય ધમ્મકથાય. અનુપુબ્બેન (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૫) ચારિકં ચરમાનોતિ અનુક્કમેન ગામનિગમપટિપાટિયા ચારિકં ચરમાનો. યેન પાલિલેય્યકં તદવસરીતિ એકકોવ યેન પાલિલેય્યકગામો, તં અવસરિ. પાલિલેય્યકગામવાસિનોપિ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ભગવતો દાનં દત્વા પાલિલેય્યકગામસ્સ અવિદૂરે રક્ખિતવનસણ્ડો નામ અત્થિ, તત્થ ભગવતો પણ્ણસાલં કત્વા ‘‘એત્થ ભગવા વસતૂ’’તિ યાચિત્વા વાસયિંસુ. ભદ્દસાલોતિ પન તત્થેકો મનાપો લટ્ઠિકો સાલરુક્ખો. ભગવા તં ગામં ઉપનિસ્સાય વનસણ્ડે પણ્ણસાલાય સમીપે તસ્મિં રુક્ખમૂલે વિહાસિ. તેન વુત્તં ‘‘પાલિલેય્યકે વિહરતિ રક્ખિતવનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે’’તિ.
અથ ખો ભગવતો રહોગતસ્સાતિઆદિ ભગવતો વિવેકસુખપચ્ચવેક્ખણદસ્સનં. આકિણ્ણો ન ફાસુ વિહાસિન્તિ સમ્બાધપ્પત્તો આકિણ્ણો વિહાસિં. કિં પન ભગવતો સમ્બાધો અત્થિ સંસગ્ગો વાતિ? નત્થિ. ન હિ કોચિ ભગવન્તં અનિચ્છાય ઉપસઙ્કમિતું સક્કોતિ. દુરાસદા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો સબ્બત્થ ચ અનુપલિત્તા, હિતેસિતાય પન સત્તેસુ અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાનુરૂપં ચતુરોઘનિત્થરણત્થં અટ્ઠન્નં પરિસાનં અત્તનો સન્તિકં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં અધિવાસેતિ, સયઞ્ચ મહાકરુણાસમુસ્સાહિતો કાલઞ્ઞૂ હુત્વા તત્થ ઉપસઙ્કમીતિ ઇદં સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણં. નાયમિધ આકિણ્ણવિહારો અધિપ્પેતો, ઇધ પન તેહિ કલહકારકેહિ કોસમ્બકભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકવિહારે વાસં વિહાસિ, તદા વિનેતબ્બાભાવતો આકિણ્ણવિહારં કત્વા વુત્તં ‘‘અહં ખો પુબ્બે આકિણ્ણો ન ફાસુ વિહાસિ’’ન્તિ. તેનેવાહ ‘‘તેહિ કોસમ્બકેહિ ભિક્ખૂહિ ભણ્ડનકારકેહી’’તિઆદિ.
દહરપોતકેહીતિ દહરેહિ હત્થિપોતકેહિ, યે ભિઙ્કાતિપિ વુચ્ચન્તિ. તેહીતિ હત્થિઆદીહિ. કદ્દમોદકાનીતિ કદ્દમમિસ્સાનિ ઉદકાનિ. ઓગાહાતિ એત્થ ‘‘ઓગાહ’’ન્તિપિ પાળિ. અસ્સાતિ હત્થિનાગસ્સ. ઉપનિઘંસન્તિયોતિ ઘટ્ટેન્તિયો. ઉપનિઘંસિયમાનોપિ અત્તનો ઉળારભાવેન ન કુજ્ઝતિ, તેન તા ઘંસન્તિયેવ. વૂપકટ્ઠોતિ વૂપકટ્ઠો દૂરીભૂતો.
યૂથાતિ હત્થિઘટાય. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ સો કિર હત્થિનાગો યૂથવાસે ઉક્કણ્ઠિતો તં વનસણ્ડં પવિટ્ઠો. તત્થ ભગવન્તં દિસ્વા ઘટસહસ્સેન નિબ્બાપિતસન્તાપો વિય નિબ્બુતો હુત્વા પસન્નચિત્તો ભગવતો સન્તિકે અટ્ઠાસિ, તતો પટ્ઠાય વત્તસીસે ઠત્વા ભદ્દસાલસ્સ પણ્ણસાલાય ચ સમન્તતો અપ્પહરિતં કત્વા સાખાભઙ્ગેન સમ્મજ્જતિ, ભગવતો મુખધોવનં દેતિ, નહાનોદકં આહરતિ, દન્તકટ્ઠં દેતિ, અરઞ્ઞતો મધુરાનિ ફલાફલાનિ આહરિત્વા સત્થુ ઉપનેતિ. સત્થા તાનિ પરિભુઞ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિઆદિ. સો કિર સોણ્ડાય દારૂનિ આહરિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસિત્વા અગ્ગિં ઉટ્ઠાપેત્વા દારૂનિ જાલાપેત્વા તત્થ પાસાણખણ્ડાનિ તાપેત્વા તાનિ દણ્ડકેહિ વટ્ટેત્વા સોણ્ડિયં ખિપિત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં ઞત્વા ભગવતો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ. ભગવા ‘‘હત્થિનાગો મમ નહાનં ઇચ્છતી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા નહાનકિચ્ચં કરોતિ. પાનીયેપિ એસેવ નયો. તસ્મિં પન સીતલે જાતે ઉપસઙ્કમતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સોણ્ડાય ભગવતો પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ.
અત્તનો ચ પવિવેકં વિદિત્વાતિ કેહિચિ અનાકિણ્ણભાવલદ્ધં કાયવિવેકં જાનિત્વા. ઇતરે પન વિવેકા ભગવતો સબ્બકાલં વિજ્જન્તિયેવ. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇમં અત્તનો હત્થિનાગસ્સ ચ વિવેકાભિરતિયા સમાનજ્ઝાસયભાવદીપનં ઉદાનં ઉદાનેસિ.
ગાથાય પન એવમત્થયોજના વેદિતબ્બા (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૫) – એતં ઈસાદન્તસ્સ રથઈસાસદિસદન્તસ્સ હત્થિનાગસ્સ ચિત્તં નાગેન બુદ્ધનાગસ્સ ચિત્તેન સમેતિ સંસન્દતિ. કથં સમેતિ ચે? યદેકો રમતી વને, યસ્મા બુદ્ધનાગો ‘‘અહં ખો પુબ્બે આકિણ્ણો વિહાસિ’’ન્તિ પુરિમં આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા વિવેકં ઉપબ્રૂહયમાનો ઇદાનિ યથા એકો અદુતિયો વને અરઞ્ઞે રમતિ અભિરમતિ, એવં અયમ્પિ હત્થિનાગો પુબ્બે અત્તનો હત્થિઆદીહિ આકિણ્ણવિહારં જિગુચ્છિત્વા ઇદાનિ એકો અસહાયો વને એકવિહારં રમતિ અભિનન્દતિ, તસ્માસ્સ ચિત્તં નાગેન સમેતિ, તસ્સ ચિત્તેન સમેતીતિ કત્વા એકીભાવરતિયા એકસદિસં હોતીતિ અત્થો.
પાલિલેય્યકગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અટ્ઠારસવત્થુકથાવણ્ણના
૪૭૩. યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ યો સેનાસનારહસ્સ સેનાસનં પટિબાહતિ, તસ્સેવ આપત્તિ. કલહકારકાદીનં પનેત્થ ‘‘ઓકાસો નત્થી’’તિઆદિકં સઙ્ઘસ્સ કતિકં આરોચેત્વા ન પઞ્ઞપેન્તસ્સ ‘‘અહં વુડ્ઢો’’તિ પસય્હ અત્તનાવ અત્તનો પઞ્ઞપેત્વા ગણ્હન્તં ‘‘યુત્તિયા ગણ્હથા’’તિ વત્વા વારેન્તસ્સ ચ નત્થિ આપત્તિ. ‘‘ભણ્ડનકારકં નિક્કડ્ઢતીતિ વચનતો કુલદૂસકસ્સ પબ્બાજનીયકમ્માનુઞ્ઞાય ચ ઇધ કલહવૂપસમનત્થં આગતાનં કોસમ્બકાનમ્પિ ‘યથાવુડ્ઢ’ન્તિ અવત્વા ‘વિવિત્તે અસતિ વિવિત્તં કત્વાપિ દાતબ્બ’ન્તિ વુત્તત્તા વિવિત્તં કત્વા દેન્તં પટિબાહન્તસ્સેવ આપત્તી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.
ઉપાલિસઙ્ઘસામગ્ગીપુચ્છાવણ્ણના
૪૭૬. ન મૂલા મૂલં ગન્ત્વાતિ મૂલતો મૂલં અગન્ત્વા. અત્થતો અપગતાતિ સામગ્ગિસઙ્ખાતઅત્થતો અપગતા.
૪૭૭. યેન નં પચ્ચત્થિકા વદેય્યું, તં ન હિ હોતીતિ સમ્બન્ધો. અનપગતન્તિ કારણતો અનપેતં, સકારણન્તિ વુત્તં હોતિ.
ઉસૂયાયાતિ ઇમિના દોસાગતિગમનસ્સ સઙ્ગહિતત્તા ‘‘અગતિગમનેના’’તિ અવસેસઅગતિગમનં દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. અટ્ઠહિ દૂતઙ્ગેહીતિ ‘‘સોતા ચ હોતિ સાવેતા ચ ઉગ્ગહેતા ચ ધારેતા ચ વિઞ્ઞાપેતા ચ કુસલો ચ સહિતાસહિતદસ્સનો ચ અકલહકારકો ચા’’તિ એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ દૂતઙ્ગેહિ. સેસમેત્થ પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.
કોસમ્બકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં
મહાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ