૮. ચીવરક્ખન્ધકં

જીવકવત્થુકથાવણ્ણના

૩૨૯-૩૩૦. ચીવરક્ખન્ધકે કમ્મવિપાકન્તિ કમ્મજરોગં. સંયમસ્સાતિ આનિસંસસ્સ, ઉપયોગત્થે ચેતં સામિવચનં.

પજ્જોતરાજવત્થુકથાદિવણ્ણના

૩૩૪-૩૩૬. વિચ્છિકસ્સ જાતોતિ તસ્સ કિર માતુયા ઉતુસમયે સયનગતાય વિચ્છિકો નાભિપ્પદેસં આરુળ્હો, સા તસ્સ સમ્ફસ્સેન ગબ્ભં ગણ્હિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વિચ્છિકસ્સ જાતો’’તિ. ઉસ્સન્નદોસોતિ સઞ્ચિતપિત્તાદિદોસો.

વરયાચનકથાવણ્ણના

૩૩૭. ઇતરીતરેનાતિ ઇતરેન ઇતરેન. ઇતર-સદ્દો પન અનિયમવચનો દ્વિક્ખત્તું વુચ્ચમાનો યંકિઞ્ચિ-સદ્દેહિ સમાનત્થો હોતીતિ વુત્તં ‘‘અપ્પગ્ઘેનપિ મહગ્ઘેનપિ યેન કેનચી’’તિ. મહાપિટ્ઠિયકોજવન્તિ હત્થિપિટ્ઠીસુ અત્થરિતબ્બતાય મહાપિટ્ઠિયન્તિ લદ્ધસમઞ્ઞં ચતુરઙ્ગુલપુપ્ફં કોજવં.

કમ્બલાનુજાનનાદિકથાવણ્ણના

૩૪૦. ઉપચારેતિ સુસાનસ્સ આસન્ને પદેસે. છડ્ડેત્વા ગતાતિ કિઞ્ચિ અવત્વાયેવ છડ્ડેત્વા ગતા. સો એવ સામીતિ અકતાય કતિકાય યેન ગહિતં, સોવ સામી.

ચીવરપટિગ્ગાહકસમ્મુતિઆદિકથાવણ્ણના

૩૪૨-૩૪૩. ધુરવિહારટ્ઠાનેતિ વિહારદ્વારસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને. વિહારમજ્ઝેયેવ સમ્મન્નિતબ્બન્તિ સબ્બેસં જાનનત્થાય વિહારમજ્ઝેયેવ નિસિન્નેહિ સમ્મન્નિતબ્બં. તુલાભૂતોતિ તુલાસદિસો. વણ્ણાવણ્ણં કત્વાતિ સબ્બકોટ્ઠાસે અગ્ઘતો સમકે કત્વા. તેનેવાહ ‘‘સમે પટિવીસે ઠપેત્વા’’તિ. ઇદન્તિ સામણેરાનં ઉપડ્ઢપટિવીસસ્સ દાનં. ફાતિકમ્મન્તિ સમ્મુઞ્જનીબન્ધનાદિહત્થકમ્મં. ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તીતિ મહાસદ્દં કરોન્તિ. સમપટિવીસો દાતબ્બોતિ કરિસ્સામાતિ યાચન્તાનં પટિઞ્ઞામત્તેનપિ સમકોટ્ઠાસો દાતબ્બો.

ચીવરરજનકથાવણ્ણના

૩૪૪. રજનકુમ્ભિયા મજ્ઝે ઠપેત્વાતિ અન્તોરજનકુમ્ભિયા મજ્ઝે ઠપેત્વા એવં વટ્ટાધારકે અન્તોરજનકુમ્ભિયા પક્ખિત્તે મજ્ઝે ઉદકં તિટ્ઠતિ, વટ્ટાધારકતો બહિ સમન્તા અન્તોકુમ્ભિયં રજનચ્છલ્લિ. રજનં પક્ખિપિતુન્તિ રજનચ્છલ્લિં પક્ખિપિતું.

તિચીવરાનુજાનનકથાવણ્ણના

૩૪૬. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણસીસે. નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠમુખિયા.

અતિરેકચીવરાદિકથાવણ્ણના

૩૪૮. અચ્છુપેય્યન્તિ પતિટ્ઠપેય્યં. હતવત્થકાનન્તિ કાલાતીતવત્થાનં. ઉદ્ધરિત્વા અલ્લીયાપનખણ્ડન્તિ દુબ્બલટ્ઠાનં અપનેત્વા અલ્લીયાપનવત્થખણ્ડં.

વિસાખાવત્થુકથાવણ્ણના

૩૪૯-૩૫૧. વિસાખાવત્થુમ્હિ કલ્લકાયાતિ અકિલન્તકાયા પીતિસોમનસ્સેહિ ફુટસરીરા. ગતીતિ ઞાણગતિ ઞાણાધિગમો. અભિસમ્પરાયોતિ ઞાણાભિસમ્પરાયો ઞાણસહિતો પેચ્ચભાવો.

તં ભગવા બ્યાકરિસ્સતીતિ ‘‘સો ભિક્ખુ સોતાપન્નો સકદાગામી’’તિઆદિના તસ્સ તં ઞાણગતિં, તતો પરં ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૦૪) ઞાણાભિસમ્પરાયઞ્ચ આવિ કરિસ્સતિ. સોવગ્ગિકન્તિ સગ્ગસંવત્તનિકં. સોકં નુદતિ વિનોદેતીતિ સોકનુદં.

નિસીદનાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૩૫૩. દુક્ખં સુપતીતિ નાનાવિધસુપિનં પસ્સન્તો દુક્ખં સુપતિ. દુક્ખં પટિબુજ્ઝતીતિ પટિબુજ્ઝન્તોપિ ઉત્તસિત્વા સલોમહંસો દુક્ખં પટિબુજ્ઝતિ.

પચ્છિમવિકપ્પનુપગચીવરાદિકથાવણ્ણના

૩૫૯-૩૬૨. અટ્ઠપદકચ્છન્નેન પત્તમુખં સિબ્બિતુન્તિ અટ્ઠપદફલકાકારેન પત્તમુખે તત્થ તત્થ ગબ્ભં દસ્સેત્વા સિબ્બિતું. અગ્ગળગુત્તિયેવ પમાણન્તિ ઇમેહિ ચતૂહિ નિક્ખેપકારણેહિ ઠપેન્તેનપિ અગ્ગળગુત્તિવિહારેયેવ ઠપેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.

સઙ્ઘિકચીવરુપ્પાદકથાવણ્ણના

૩૬૩. પઞ્ચ માસેતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. વડ્ઢિં પયોજેત્વા ઠપિતઉપનિક્ખેપતોતિ વસ્સાવાસિકત્થાય વેય્યાવચ્ચકરેહિ વડ્ઢિં પયોજેત્વા ઠપિતઉપનિક્ખેપતો. તત્રુપ્પાદતોતિ નાળિકેરઆરામાદિતત્રુપ્પાદતો. ‘‘વસ્સાવાસિકલાભવસેન વા મતકચીવરવસેન વા તત્રુપ્પાદવસેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ આકારેન સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ ઉપ્પન્નચીવરં, સબ્બં તસ્સેવ અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચ માસે, અનત્થતકથિનસ્સ એકં ચીવરમાસં પાપુણાતી’’તિ અવિસેસતો વત્વાપિ પુન વસ્સાવાસિકલાભવસેન ઉપ્પન્ને લબ્ભમાનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘યં પન ઇદ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇધાતિ અભિલાપમત્તમેતં. ‘‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ વુત્તેપિ સોયેવ નયો. અનત્થતકથિનસ્સપિ પઞ્ચ માસે પાપુણાતીતિ વસ્સાવાસિકલાભવસેન ઉપ્પન્નત્તા અનત્થતકથિનસ્સપિ વુત્થવસ્સસ્સ પઞ્ચ માસે પાપુણાતિ. કેનચિ પન ‘‘ઇધ-સદ્દેન નિયમિતત્તા’’તિ કારણં વુત્તં, તં અકારણં. તથા હિ ઇધ-સદ્દેન અનિયમેત્વાપિ ‘‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સ દેમા’’તિ વા ‘‘વસ્સાવાસિકં દેમા’’તિ વા અન્તોહેમન્તે વસ્સાવાસિકલાભવસેન દિન્નં ચીવરં અનત્થતકથિનસ્સપિ વુત્થવસ્સસ્સ પઞ્ચ માસે પાપુણાતિ, તેનેવ પરતો અટ્ઠસુ માતિકાસુ ‘‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સ દેતી’’તિ ઇમસ્સ માતિકાપદસ્સ વિનિચ્છયે (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘ચીવરમાસતો પટ્ઠાય યાવ હેમન્તસ્સ પચ્છિમો દિવસો, તાવ વસ્સાવાસિકં દેમાતિ વુત્તે કથિનં અત્થતં વા હોતુ અનત્થતં વા, અતીતવસ્સંવુત્થાનમેવ પાપુણાતી’’તિ વુત્તં. તતો પરન્તિ પઞ્ચમાસતો પરં, ગિમ્હાનસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો.

‘‘કસ્મા? પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ ઇદં ‘‘ઉદાહુ અનાગતવસ્સે’’તિ ઇમસ્સાનન્તરં દટ્ઠબ્બં. ગિમ્હાનસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નમેવ હિ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા ‘‘કિં અતીતવસ્સે ઇદં વસ્સાવાસિક’’ન્તિઆદિના પુચ્છિતબ્બં, તેનેવ પરતોપિ વક્ખતિ ‘‘ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય વુત્તે પન માતિકા આરોપેતબ્બા ‘અતીતવસ્સાવાસસ્સ પઞ્ચ માસા અતિક્કન્તા, અનાગતો ચાતુમાસચ્ચયેન ભવિસ્સતિ, કતરવસ્સાવાસસ્સ દેસી’તિ. સચે ‘અતીતવસ્સંવુત્થાનં દમ્મી’તિ વદતિ, તંઅન્તોવસ્સંવુત્થાનમેવ પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯). પોત્થકેસુ પન ‘‘અનત્થતકથિનસ્સપિ પઞ્ચ માસે પાપુણાતી’’તિ ઇમસ્સાનન્તરં ‘‘કસ્મા? પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ ઇદં લિખન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. ન હિ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નં સન્ધાય ‘‘અનત્થતકથિનસ્સપિ પઞ્ચ માસે પાપુણાતી’’તિ વુત્તં, ન ચ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નં વુત્થવસ્સસ્સેવ પાપુણાતિ, સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ, તેનેવ પરતો વક્ખતિ ‘‘અસુકવિહારે વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સાતિ વદતિ, તત્ર વસ્સંવુત્થાનમેવ યાવ કથિનસ્સુબ્ભારા પાપુણાતિ. સચે પન ગિમ્હાનં પઠમદિવસતો પટ્ઠાય એવં વદતિ, તત્ર સમ્મુખીભૂતાનં સબ્બેસં પાપુણાતિ. કસ્મા? પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯).

ઠિતિકા પન ન તિટ્ઠતીતિ એત્થ અટ્ઠિતાય ઠિતિકાય પુન અઞ્ઞસ્મિં ચીવરે ઉપ્પન્ને સચે એકો ભિક્ખુ આગચ્છતિ, મજ્ઝે છિન્દિત્વા દ્વીહિપિ ગહેતબ્બં. ઠિતાય પન ઠિતિકાય પુન અઞ્ઞસ્મિં ચીવરે ઉપ્પન્ને સચે નવકતરો આગચ્છતિ, ઠિતિકા હેટ્ઠા ગચ્છતિ. સચે વુડ્ઢતરો આગચ્છતિ, ઠિતિકા ઉદ્ધમારોહતિ. અથ અઞ્ઞો નત્થિ, પુન અત્તનો પાપેત્વા ગહેતબ્બં. દુગ્ગહિતાનિ હોન્તીતિ એત્થ સઙ્ઘિકાનેવ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. ગહિતમેવ નામાતિ ‘‘ઇમસ્સ ઇદં પત્ત’’ન્તિ કિઞ્ચાપિ ન વિદિતં, તે પન ભાગા અત્થતો તેસં પત્તાયેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇતોવાતિ થેરાનં દાતબ્બતોયેવ.

સઙ્ઘિકચીવરુપ્પાદકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપનન્દસક્યપુત્તવત્થુકથાવણ્ણના

૩૬૪. સત્તાહવારેન અરુણમેવ ઉટ્ઠાપેતીતિ એતં વચનમત્તમેવ એકસ્મિં વિહારે સત્તાહકિચ્ચાભાવતો. ઇદન્તિ એકાધિપ્પાયદાનં. નાનાલાભેહીતિઆદીસુ નાના વિસું વિસું લાભો એતેસૂતિ નાનાલાભા, દ્વે વિહારા, તેહિ નાનાલાભેહિ. નાના વિસું વિસું પાકારાદીહિ પરિચ્છિન્નો ઉપચારો એતેસન્તિ નાનૂપચારા, તેહિ નાનૂપચારેહિ. એકસીમવિહારેહીતિ એકૂપચારસીમાયં દ્વીહિ વિહારેહિ.

ગિલાનવત્થુકથાવણ્ણના

૩૬૫. પલિપન્નોતિ નિમુગ્ગો, મક્ખિતોતિ અત્થો. ઉચ્ચારેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. સમાનાચરિયકોતિ એત્થ સચેપિ એકસ્સ આચરિયસ્સ એકો અન્તેવાસિકો હોતિ, એકો સદ્ધિવિહારિકો, એતેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનાચરિયકા એવાતિ વદન્તિ.

૩૬૬. ભેસજ્જં યોજેતું અસમત્થો હોતીતિ વેજ્જેન ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ભેસજ્જં ગહેત્વા ઇમિના યોજેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે તથા કાતું અસમત્થોતિ અત્થો. નીહાતુન્તિ નીહરિતું, છડ્ડેતુન્તિ અત્થો.

મતસન્તકકથાવણ્ણના

૩૬૭-૩૬૯. ભિક્ખુસ્સ કાલકતેતિ એત્થ કાલકત-સદ્દો ભાવસાધનોતિ આહ ‘‘કાલકિરિયાયા’’તિ. તત્થ તત્થ સઙ્ઘસ્સાતિ તસ્મિં તસ્મિં વિહારે સઙ્ઘસ્સ.

સઙ્ઘે ભિન્ને ચીવરુપ્પાદકથાવણ્ણના

૩૭૬. યત્થ પન દક્ખિણોદકં પમાણન્તિ ભિક્ખૂ યસ્મિં રટ્ઠે દક્ખિણોદકપઅગ્ગહણમત્તેનપિ દેય્યધમ્મસ્સ સામિનો હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. પરસમુદ્દેતિ જમ્બુદીપે.

૩૭૮. મતકચીવરં અધિટ્ઠાતીતિ એત્થ મગ્ગં ગચ્છન્તો તસ્સ કાલકિરિયં સુત્વા અવિહારટ્ઠાને ચે દ્વાદસરતનબ્ભન્તરે અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં અભાવં ઞત્વા ‘‘ઇદં ચીવરં મય્હં પાપુણાતી’’તિ અધિટ્ઠાતિ, સ્વાધિટ્ઠિતં.

અટ્ઠચીવરમાતિકાકથાવણ્ણના

૩૭૯. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનનયેન વુત્તન્તિ ‘‘સીમાયદાન’’ન્તિઆદિના વત્તબ્બે ‘‘સીમાય દેતી’’તિઆદિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનનયેન વુત્તં. પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્નાતિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનાદિતો પઠમલેડ્ડુપાતસ્સ અન્તો ઉપચારસીમાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ દુતિયલેડ્ડુપાતસ્સ અન્તોપિ ઉપચારસીમાયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનમ્પિ પરિયન્તગતમેવ ગહેતબ્બં. ભિક્ખુનીનં આરામપ્પવેસનસેનાસનાપુચ્છનાદિ પરિવાસમાનત્તારોચનવસ્સચ્છેદનિસ્સયસેનાસનગ્ગાહાદિ વિધાનન્તિ ઇદં સબ્બં ઇમિસ્સાયેવ ઉપચારસીમાય વસેન વેદિતબ્બં. લાભત્થાય ઠપિતસીમા લાભસીમા. સમાનસંવાસઅવિપ્પવાસસીમાસુ દિન્નસ્સ ઇદં નાનત્તં – ‘‘અવિપ્પવાસસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં ગામટ્ઠાનં ન પાપુણાતિ. કસ્મા? ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ વુત્તત્તા. ‘‘સમાનસંવાસકસીમાય દમ્મી’’તિ દિન્નં પન ગામે ઠિતાનમ્પિ પાપુણાતીતિ.

બુદ્ધાધિવુત્થોતિ બુદ્ધેન ભગવતા અધિવુત્થો. એકસ્મિન્તિ એકસ્મિં વિહારે. પાકવટ્ટન્તિ દાનવટ્ટં. વત્તતીતિ પવત્તતિ. પંસુકૂલિકાનમ્પિ વટ્ટતીતિ ‘‘તુય્હં દેમા’’તિ અવત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં દેમ, થેરાનં દેમા’’તિ વુત્તત્તા પંસુકૂલિકાનં વટ્ટતિ. વિચારિતમેવાતિ ઉપાહનત્થવિકાદીનમત્થાય વિચારિતમેવ.

ઉપડ્ઢં દાતબ્બન્તિ યં ઉભતોસઙ્ઘસ્સ દિન્નં, તતો ઉપડ્ઢં ભિક્ખૂનં, ઉપડ્ઢં ભિક્ખુનીનં દાતબ્બં. સચેપિ એકો ભિક્ખુ હોતિ એકા વા ભિક્ખુની, અન્તમસો અનુપસમ્પન્નસ્સપિ ઉપડ્ઢમેવ દાતબ્બં. ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ભિક્ખુનીનઞ્ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ વુત્તે પન પુગ્ગલો વિસું ન લભતીતિ ઇદં અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગહેતબ્બં. ન હેત્થ વિસેસકારણં ઉપલબ્ભતિ. તથા હિ ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચ દમ્મી’’તિ વુત્તે સામઞ્ઞવિસેસવચનેહિ સઙ્ગહિતત્તા યથા પુગ્ગલો વિસું લભતિ, એવમિધાપિ ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ તુય્હઞ્ચા’’તિ સામઞ્ઞવિસેસવચનસબ્ભાવતો ભવિતબ્બમેવ વિસું પુગ્ગલપટિવીસેનાતિ વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાવચનમેવેત્થ પમાણં. પાપુણનટ્ઠાનતો એકમેવ લભતીતિ અત્તનો વસ્સગ્ગેન પત્તટ્ઠાનતો એકમેવ કોટ્ઠાસં લભતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘કસ્મા? ભિક્ખુસઙ્ઘગ્ગહણેન ગહિતત્તા’’તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘગ્ગહણેનેવ પુગ્ગલસ્સપિ ગહિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ હરાતિ વુત્તેપિ હરિતબ્બન્તિ ઈદિસં ગિહિવેય્યાવચ્ચં ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં.

લક્ખણઞ્ઞૂ વદન્તીતિ ઇદં સન્નિટ્ઠાનવચનં, અટ્ઠકથાસુ અનાગતત્તા પન એવં વુત્તં. બહિઉપચારસીમાયં…પે… સબ્બેસં પાપુણાતીતિ યત્થ કત્થચિ વુત્થવસ્સાનં સબ્બેસં પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘સચે પન બહિઉપચારસીમાયં ઠિતો ‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સા’તિ વદતિ, યત્થ કત્થચિ વુત્થવસ્સાનં સબ્બેસં સમ્પત્તાનં પાપુણાતી’’તિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘વસ્સાવાસસ્સ અનનુરૂપે પદેસે ઠત્વા વુત્તત્તા વસ્સંવુત્થાનં અવુત્થાનઞ્ચ સબ્બેસં પાપુણાતી’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ ‘‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વુત્તે અવુત્થવસ્સાનં પાપુણાતિ. એવં વદતીતિ ‘‘વસ્સંવુત્થસઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વદતિ. ઉદ્દેસં ગહેતું આગતોતિ તસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસં અગહિતપુબ્બસ્સપિ ઉદ્દેસં ગણ્હિસ્સામીતિ આગતકાલતો પટ્ઠાય અન્તેવાસિકભાવૂપગમનતો વુત્તં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અટ્ઠચીવરમાતિકાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચીવરક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.