૬. ભેસજ્જક્ખન્ધકં

પઞ્ચભેસજ્જાદિકથાવણ્ણના

૨૬૧. ભેસજ્જક્ખન્ધકે નચ્છાદેન્તીતિ રુચિં ન ઉપ્પાદેન્તિ.

૨૬૨. સુસુકાતિ સમુદ્દે ભવા એકા મચ્છજાતિ. કુમ્ભીલાતિપિ વદન્તિ. સંસટ્ઠન્તિ પરિસ્સાવિતં. તેલપરિભોગેનાતિ સત્તાહકાલિકપરિભોગં સન્ધાય વુત્તં.

૨૬૩. પિટ્ઠેહીતિ પિસિતેહિ. ઉબ્ભિદં નામ ઊસરપંસુમયં.

૨૬૪. છકણન્તિ ગોમયં. પાકતિકચુણ્ણં નામ અપક્કકસાવચુણ્ણં. તેન ઠપેત્વા ગન્ધચુણ્ણં સબ્બં વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

૨૬૫. સુવણ્ણગેરુકોતિ સુવણ્ણતુત્થાદિ. અઞ્જનૂપપિસનન્તિ અઞ્જનત્થાય ઉપપિસિતબ્બં યં કિઞ્ચિ ચુણ્ણજાતં.

૨૬૮. સામં ગહેત્વાતિ એત્થ સપ્પદટ્ઠસ્સ અત્થાય અઞ્ઞેન ભિક્ખુના ગહિતમ્પિ સામં ગહિતસઙ્ખમેવ ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં.

૨૬૯. ઘરદિન્નકાબાધો નામ વસીકરણત્થાય ઘરણિયા દિન્નભેસજ્જસમુટ્ઠિતો આબાધો. તેનાહ ‘‘વસીકરણપાણકસમુટ્ઠિતરોગો’’તિ. ઘર-સદ્દો ચેત્થ અભેદેન ઘરણિયા વત્તમાનો અધિપ્પેતો. ‘‘અકટયૂસેનાતિ અનભિસઙ્ખતેન મુગ્ગયૂસેન. કટાકટેનાતિ મુગ્ગે પચિત્વા અચાલેત્વાવ પરિસ્સાવિતેન મુગ્ગસૂપેના’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

ગુળાદિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૭૨. ગુળકરણન્તિ ગુળકરણટ્ઠાનં, ઉચ્છુસાલન્તિ વુત્તં હોતિ.

૨૭૪. અવિસ્સત્થાતિ સાસઙ્કા.

૨૭૬. અપ્પમત્તકેપિ પવારેન્તીતિ અપ્પમત્તકેપિ ગહિતે પવારેન્તિ, ‘‘બહુમ્હિ ગહિતે અઞ્ઞેસં નપ્પહોતી’’તિ મઞ્ઞમાના અપ્પમત્તકં ગહેત્વા પવારેન્તીતિ અધિપ્પાયો. પટિસઙ્ખાપિ પટિક્ખિપન્તીતિ ‘‘દિવા ભોજનત્થાય ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વાપિ પટિક્ખિપન્તિ.

૨૭૯. સમ્બાધે દહનકમ્મં પટિક્ખેપાભાવો વટ્ટતિ.

૨૮૦. ઉભતોપસન્નાતિ ઉભયતો પસન્ના. માઘાતોતિ ‘‘મા ઘાતેથ પાણિનો’’તિ એવં માઘાતઘોસિતદિવસો.

યાગુમધુગોળકાદિકથાવણ્ણના

૨૮૨. મધુગોળકન્તિ સક્કરાદિસંયુત્તપૂવં. આયું દેતીતિ આયુદાનં દેતિ. વણ્ણન્તિ સરીરવણ્ણં. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસુખં. બલન્તિ સરીરથામં. પટિભાનન્તિ યુત્તમુત્તપટિભાનં. વાતં અનુલોમેતીતિ વાતં અનુલોમેત્વા હરતિ. વત્થિં સોધેતીતિ ધમનિયો સુદ્ધં કરોતિ. આમાવસેસં પાચેતીતિ સચે આમાવસેસકં હોતિ, તં પાચેતિ. અનુપ્પવેચ્છતીતિ દેતિ. વાતઞ્ચ બ્યપનેતીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

૨૮૩. નનુ ચ ‘‘પરમ્પરભોજનેન કારેતબ્બો’’તિ કસ્મા વુત્તં. પરમ્પરભોજનઞ્હિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તિતસ્સ તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભુઞ્જન્તસ્સ હોતિ, ઇમે ચ ભિક્ખૂ ભોજ્જયાગું પરિભુઞ્જિંસુ, પઞ્ચસુ ભોજનેસુ અઞ્ઞતરન્તિ આહ ‘‘ભોજ્જયાગુયા હિ પવારણા હોતી’’તિ. યસ્મા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપન્તસ્સ વુત્તા પવારણા ભોજ્જયાગું પટિક્ખિપન્તસ્સપિ હોતિયેવ, તસ્મા ભોજ્જયાગુપિ ઓદનગતિકાયેવાતિ અધિપ્પાયો.

૨૮૪. સુખુમોજં પક્ખિપિંસૂતિ ‘‘ભગવા પરિભુઞ્જિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના પક્ખિપિંસુ.

પાટલિગામવત્થુકથાવણ્ણના

૨૮૫. પાટલિગામોતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬) એવંનામકો મગધરટ્ઠે એકો ગામો. તસ્સ કિર ગામસ્સ માપનદિવસે ગામઙ્ગણટ્ઠાને દ્વે તયો પાટલઙ્કુરા પથવિતો ઉબ્ભિજ્જિત્વા નિક્ખમિંસુ. તેન તં ‘‘પાટલિગામો’’ ત્વેવ વોહરિંસુ. તદવસરીતિ તં પાટલિગામં અવસરિ અનુપાપુણિ. પાટલિગામિકાતિ પાટલિગામવાસિનો. ઉપાસકાતિ તે કિર ભગવતો પઠમદસ્સનેન કેચિ સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતા. તેન વુત્તં ‘‘ઉપાસકા’’તિ. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પાટલિગામે કિર અજાતસત્તુનો લિચ્છવિરાજૂનઞ્ચ મનુસ્સા કાલેન કાલં ગન્ત્વા ગેહસામિકે ગેહતો નીહરિત્વા માસમ્પિ અડ્ઢમાસમ્પિ વસન્તિ. તેન પાટલિગામવાસિનો મનુસ્સા નિચ્ચુપદ્દુતા ‘‘એતેસઞ્ચેવ આગતકાલે વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ એકપસ્સે ઇસ્સરાનં ભણ્ડપટિસામનટ્ઠાનં, એકપસ્સે વસનટ્ઠાનં, એકપસ્સે આગન્તુકાનં અદ્ધિકમનુસ્સાનં, એકપસ્સે દલિદ્દાનં કપણમનુસ્સાનં, એકપસ્સે ગિલાનાનં વસનટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ સબ્બેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અઘટ્ટેત્વા વસનપ્પહોનકં નગરમજ્ઝે મહતિં સાલં કારેસું, તસ્સ નામં આવસથાગારન્તિ. આગન્ત્વા વસન્તિ એત્થ આગન્તુકાતિ આવસથો, તદેવ આગારં આવસથાગારં.

તં દિવસઞ્ચ તં નિટ્ઠાનં અગમાસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા ઇટ્ઠકકમ્મસુધાકમ્મચિત્તકમ્માદિવસેન સુપરિનિટ્ઠિતં સુસજ્જિતં દેવવિમાનસદિસં દ્વારકોટ્ઠકતો પટ્ઠાય ઓલોકેત્વા ‘‘ઇદં આવસથાગારં અતિવિય મનોરમં સસ્સિરિકં, કેન નુ ખો પઠમં પરિભુત્તં અમ્હાકં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અસ્સા’’તિ ચિન્તેસું, તસ્મિંયેવ ચ ખણે ‘‘ભગવા તં ગામં અનુપ્પત્તો’’તિ અસ્સોસું, તેન તે ઉપ્પન્નપીતિસોમનસ્સા ‘‘અમ્હેહિ ભગવા ગન્ત્વાપિ આનેતબ્બો સિયા, સો સયમેવ અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો, અજ્જ મયં ભગવન્તં ઇધ વસાપેત્વા પઠમં પરિભુઞ્જાપેસ્સામ, તથા ભિક્ખુસઙ્ઘં, ભિક્ખુસઙ્ઘે આગતે તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતિ, સત્થારં મઙ્ગલં વદાપેસ્સામ, ધમ્મં કથાપેસ્સામ, ઇતિ તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે પચ્છા અમ્હાકં પરેસઞ્ચ પરિભોગો ભવિસ્સતિ, એવં નો દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા એતદત્થમેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. તસ્મા એવમાહંસુ ‘‘અધિવાસેતુ નો, ભન્તે, ભગવા આવસથાગાર’’ન્તિ. તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૯૭-૨૯૮; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨) કિઞ્ચાપિ તં દિવસમેવ પરિનિટ્ઠિતત્તા દેવવિમાનં વિય સુસજ્જિતં સુપટિજગ્ગિતં, બુદ્ધારહં પન કત્વા ન પઞ્ઞત્તં. બુદ્ધા હિ નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા, અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા, તસ્મા ભગવતો રુચિં જાનિત્વાવ પઞ્ઞપેસ્સામાતિ ચિન્તેત્વા તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ, ઇદાનિ ભગવતો રુચિં જાનિત્વા તથા પઞ્ઞાપેતુકામા યેનાવસથાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ. સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વાતિ એત્થ સન્થરણં સન્થરિ, સબ્બો સકલો સન્થરિ એત્થાતિ સબ્બસન્થરિ. અથ વા સન્થતન્તિ સન્થરિ, સબ્બં સન્થરિ સબ્બસન્થરિ, તં સબ્બસન્થરિં. ભાવનપુંસકનિદ્દેસોવાયં, યથા સબ્બમેવ સન્થતં હોતિ, એવં સન્થરિત્વાતિ અત્થો. સબ્બપઠમં તાવ ‘‘ગોમયં નામ સબ્બમઙ્ગલેસુ વટ્ટતી’’તિ સુધાપરિકમ્મકતમ્પિ ભૂમિં અલ્લગોમયેન ઓપુઞ્જાપેત્વા પરિસુક્ખભાવં ઞત્વા યથા અક્કન્તટ્ઠાને પદં પઞ્ઞાયતિ, એવં ચાતુજ્જાતિયગન્ધેહિ લિમ્પેત્વા ઉપરિ નાનાવણ્ણકટસારકે સન્થરિત્વા તેસં ઉપરિ મહાપિટ્ઠિકકોજવે આદિં કત્વા હત્થત્થરણાદીહિ નાનાવણ્ણેહિ અત્થરણેહિ સન્થરિતબ્બયુત્તકં સબ્બોકાસં સન્થરાપેસું. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસન્થરિં આવસથાગારં સન્થરિત્વા’’તિ.

આસનાનીતિ મજ્ઝટ્ઠાને તાવ મઙ્ગલત્થમ્ભં નિસ્સાય મહારહં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞપેત્વા તત્થ યં યં મુદુકઞ્ચ મનોરમઞ્ચ પચ્ચત્થરણં, તં તં અત્થરિત્વા ઉભતોલોહિતકં મનુઞ્ઞદસ્સનં ઉપધાનં ઉપદહિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકવિચિત્તવિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધદામપુપ્ફદામપત્તાદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા સમન્તા દ્વાદસહત્થે ઠાને પુપ્ફજાલં કારેત્વા તિંસહત્થમત્તં ઠાનં પટસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા પચ્છિમભિત્તિં નિસ્સાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પલ્લઙ્કપીઠઅપસ્સયપીઠમુણ્ડપીઠાદીનિ પઞ્ઞપાપેત્વા ઉપરિ સેતપચ્ચત્થરણેહિ પચ્ચત્થરાપેત્વા સાલાય પાચીનપસ્સં અત્તનો નિસજ્જાયોગ્ગં કારેસું. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘આસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા’’તિ.

ઉદકમણિકન્તિ મહાકુચ્છિકં સમેખલં ઉદકચાટિં. એવં ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ યથારુચિયા હત્થપાદે ધોવિસ્સન્તિ, મુખં વિક્ખાલેસ્સન્તીતિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ મણિવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ પૂરેત્વા વાસત્થાય નાનાપુપ્ફાનિ ચેવ ઉદકવાસચુણ્ણાનિ ચ પક્ખિપિત્વા કદલિપણ્ણેહિ પિદહિત્વા પતિટ્ઠપેસું. તેન વુત્તં ‘‘ઉદકમણિકં પતિટ્ઠાપેત્વા’’તિ.

તેલપદીપં આરોપેત્વાતિ રજતસુવણ્ણાદિમયદણ્ડાસુ દણ્ડદીપિકાસુ યોનકરૂપકાદીનં હત્થે ઠપિતસુવણ્ણરજતાદિમયકપલ્લિકાસુ ચ તેલપદીપે જલયિત્વા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે પાટલિગામિકઉપાસકા ન કેવલં આવસથાગારમેવ, અથ ખો સકલસ્મિમ્પિ ગામે વીથિયો સજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે ચ કદલિઆદયો ચ ઠપાપેત્વા સકલગામં દીપમાલાહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ‘‘ખીરપકે દારકે ખીરં પાયેથ, દહરકુમારે લહું લહું ભોજેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તી’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકા આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.

અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘યસ્સ દાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતી’’તિ એવં કિર તેહિ કાલે આરોચિતે ભગવા લાખારસેન તિન્તરત્તકોવિળારપુપ્ફવણ્ણં સુરત્તં દુપટ્ટં કત્તરિયા પદુમં કન્તેન્તો વિય, સંવિધાય તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તો નિવાસેત્વા સુવણ્ણપામઙ્ગેન પદુમકલાપં પરિક્ખિપન્તો વિય, વિજ્જુલતાસસ્સિરિકં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલેન ગજકુમ્ભં પરિયોનન્ધન્તો વિય, રતનસતુબ્બેધે સુવણ્ણગ્ઘિકે પવાળજાલં ખિપમાનો વિય, મહતિ સુવણ્ણચેતિયે રત્તકમ્બલકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય, ગચ્છન્તં પુણ્ણચન્દં રત્તવલાહકેન પટિચ્છાદયમાનો વિય, કઞ્ચનગિરિમત્થકે સુપક્કલાખારસં પરિસિઞ્ચન્તો વિય, ચિત્તકૂટપબ્બતમત્થકં વિજ્જુલતાજાલેન પરિક્ખિપન્તો વિય ચ સચક્કવાળસિનેરુયુગન્ધરમહાપથવિં ચાલેત્વા ગહિતનિગ્રોધપલ્લવસમાનવણ્ણં રત્તવરપંસુકૂલં પારુપિત્વા વનગહનતો કેસરસીહો વિય, ઉદયપબ્બતકૂટતો પુણ્ણચન્દો વિય, બાલસૂરિયો વિય ચ અત્તના નિસિન્નતરુસણ્ડતો નિક્ખમિ.

અથસ્સ કાયતો મેઘમુખતો વિજ્જુકલાપા વિય રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસધારાપરિસેકપિઞ્જરપત્તપુપ્ફફલસાખાવિટપે વિય સમન્તતો રુક્ખે કરિંસુ. તાવદેવ અત્તનો અત્તનો પત્તચીવરમાદાય મહાભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવન્તં પરિવારેસિ. તે ચ નં પરિવારેત્વા ઠિતભિક્ખૂ એવરૂપા અહેસું અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહિનો સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાસમ્પન્ના વિમુત્તિસમ્પન્ના વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેહિ પરિવારિતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો, રત્તપદુમસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકાપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ. મહાકસ્સપપ્પમુખા પન મહાથેરા મેઘવણ્ણં પંસુકૂલચીવરં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિતા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વીતરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા.

ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો અનુબુદ્ધેહિ પરિવારિતો પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તી, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતમહાબ્રહ્મા, તારાગણપરિવુતો વિય પુણ્ણચન્દો અસમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન પાટલિગામીનં મગ્ગં પટિપજ્જિ.

અથસ્સ પુરત્થિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, પચ્છિમકાયતો દક્ખિણપસ્સતો વામપસ્સતો સુવણ્ણવણ્ણા ઘનરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, ઉપરિકેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવત્તેહિ મોરગીવવણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, હેટ્ઠાપાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, દન્તતો અક્ખીનં સેતટ્ઠાનતો, નખાનઞ્ચ મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનતો ઓદાતા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, રત્તપીતવણ્ણાનં સમ્ભિન્નટ્ઠાનતો મઞ્જિટ્ઠવણ્ણા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં અગ્ગહેસું, સબ્બત્થકમેવ પભસ્સરા રસ્મિયો ઉટ્ઠહિંસુ. એવં સમન્તા અસીતિહત્થમત્તં ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના વિધાવમાના કઞ્ચનદણ્ડદીપિકાહિ નિચ્છરિત્વા આકાસં પક્ખન્દમાના મહાપદીપજાલા વિય, ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો નિક્ખન્તવિજ્જુલતા વિય ચ દિસોદિસં પક્ખન્દિંસુ. યાહિ સબ્બદિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય, સુવણ્ણઘટતો નિક્ખન્તસુવણ્ણરસધારાહિ આસિઞ્ચિયમાના વિય, પસારિતસુવણ્ણપટ્ટપરિક્ખિત્તા વિય, વેરમ્ભવાતસમુદ્ધતકિંસુકકણિકારકિકિરાતપુપ્ફચુણ્ણસમોકિણ્ણા વિય ચીનપિટ્ઠચુણ્ણસમ્પરિરઞ્જિતા વિય ચ વિરોચિંસુ.

ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાપરિક્ખેપસમુજ્જલં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં સરીરં અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિમુત્તં સમુજ્જલતારકપભાસિતં વિય ગગનતલં, વિકસિતં વિય પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો, પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસચન્દાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તીનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચિત્થ, યથા તં દસહિ પારમીહિ દસહિ ઉપપારમીહિ દસહિ પરમત્થપારમીહીતિ સમ્મદેવ પરિપૂરિતાહિ સમતિંસાય પારમીહિ અલઙ્કતં કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નેન દાનેન રક્ખિતેન સીલેન કતેન કલ્યાણકમ્મેન એકસ્મિં અત્તભાવે સમોસરિત્વા વિપાકં દાતું ઓકાસં અલભમાનેન સમ્બાધપ્પત્તેન વિય નિબ્બત્તિતં નાવાસહસ્સસ્સ ભણ્ડં એકં નાવં આરોપનકાલો વિય, સકટસહસ્સસ્સ ભણ્ડં એકં સકટં આરોપનકાલો વિય, પઞ્ચવીસતિયા ગઙ્ગાનં સમ્ભિજ્જ મુખદ્વારે એકતો રાસીભૂતકાલો વિય ચ અહોસિ.

ઇમાય બુદ્ધરસ્મિયા ઓભાસમાનસ્સપિ ભગવતો પુરતો અનેકાનિ દણ્ડદીપિકાસહસ્સાનિ ઉક્ખિપિંસુ, તથા પચ્છતો વામપસ્સે દક્ખિણપસ્સે. જાતિસુમનચમ્પકવનમાલિકારત્તુપ્પલનીલુપ્પલબકુલસિન્દુવારાદિપુપ્ફાનિ ચેવ નીલપીતાદિવણ્ણસુગન્ધગન્ધચુણ્ણાનિ ચ ચાતુદ્દીપિકમહઆમેઘવિસ્સટ્ઠા સલિલવુટ્ઠિયો વિય વિપ્પકિરિંસુ. પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયનિગ્ઘોસા ચેવ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણપટિસંયુત્તા થુતિઘોસા ચ સબ્બા દિસા પૂરયમાના મુખરા વિય અકંસુ. દેવસુપણ્ણનાગયક્ખગન્ધબ્બમનુસ્સાનં અક્ખીનિ અમતપાનં વિય લભિંસુ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા પદસહસ્સેહિ ગમનવણ્ણં વત્તું વટ્ટતિ. તત્રિદં મુખમત્તં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬) –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નો, કમ્પયન્તો વસુન્ધરં;

અહેઠયન્તો પાણાનિ, યાતિ લોકવિનાયકો.

‘‘દક્ખિણં પઠમં પાદં, ઉદ્ધરન્તો નરાસભો;

ગચ્છન્તો સિરિસમ્પન્નો, સોભતે દ્વિપદુત્તમો.

‘‘ગચ્છતો બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, હેટ્ઠાપાદતલં મુદુ;

સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં, રજસાનુપલિમ્પતિ.

‘‘નિન્નં ઠાનં ઉન્નમતિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે;

ઉન્નતઞ્ચ સમં હોતિ, પથવી ચ અચેતના.

‘‘પાસાણા સક્ખરા ચેવ, કથલા ખાણુકણ્ટકા;

સબ્બે મગ્ગા વિવજ્જન્તિ, ગચ્છન્તે લોકનાયકે.

‘‘નાતિદૂરે ઉદ્ધરતિ, નાચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપં;

અઘટ્ટયન્તો નિય્યાતિ, ઉભો જાણૂ ચ ગોપ્ફકે.

‘‘નાતિસીઘં પક્કમતિ, સમ્પન્નચરણો મુનિ;

ન ચાતિસણિકં યાતિ, ગચ્છમાનો સમાહિતો.

‘‘ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચ, દિસઞ્ચ વિદિસં તથા;

ન પેક્ખમાનો સો યાતિ, યુગમત્તઞ્હિ પેક્ખતિ.

‘‘નાગવિક્કન્તચારો સો, ગમને સોભતે જિનો;

ચારુ ગચ્છતિ લોકગ્ગો, હાસયન્તો સદેવકે.

‘‘ઉસભરાજાવ સોભન્તો, ચાતુચારીવ કેસરી;

તોસયન્તો બહૂ સત્તે, ગામસેટ્ઠં ઉપાગમી’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬);

વણ્ણકાલો નામ કિરેસ. એવંવિધેસુ કાલેસુ ભગવતો સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા ધમ્મકથિકસ્સ થામોયેવ પમાણં. ચુણ્ણિયપદેહિ ગાથાબન્ધેહિ વા યત્તકં સક્કોતિ, તત્તકં વત્તબ્બં, ‘‘દુક્કથિત’’ન્તિ વા ‘‘અતિત્થેન પક્ખન્દો’’તિ વા ન વત્તબ્બો. અપરિમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તેસં બુદ્ધાપિ અનવસેસતો વણ્ણં વત્તું અસમત્થા. સકલમ્પિ હિ કપ્પં વદન્તા પરિયોસાપેતું ન સક્કોન્તિ, પગેવ ઇતરા પજાતિ. ઇમિના સિરિવિલાસેન અલઙ્કતપટિયત્તં પાટલિગામં પવિસિત્વા ભગવા પસન્નચિત્તેન જનેન પુપ્ફગન્ધધૂમવાસચુણ્ણાદીહિ પૂજિયમાનો આવસથાગારં પાવિસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન યેન આવસથાગારં તેનુપસઙ્કમી’’તિ.

પાદે પક્ખાલેત્વાતિ યદિપિ ભગવતો પાદે રજોજલ્લં ન ઉપલિમ્પતિ, તેસં પન ઉપાસકાનં કુસલાભિવુદ્ધિં આકઙ્ખન્તો પરેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનત્થં ભગવા પાદે પક્ખાલેસિ. અપિચ ઉપાદિન્નકસરીરં નામ સીતિકાતબ્બમ્પિ હોતીતિ તદત્થમ્પિ ભગવા નહાનપાદધોવનાનિ કરોતિયેવ. ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વાતિ ભગવન્તં પુરતો કત્વા. તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ઉપાસકાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસિન્નો ગન્ધોદકેન નહાપેત્વા દુકૂલચુમ્બટેન વોદકં કત્વા જાતિહિઙ્ગુલકેન મજ્જિત્વા રત્તકમ્બલપલિવેઠિતે પીઠે ઠપિતા રત્તસુવણ્ણઘનપટિમા વિય અતિવિય વિરોચિત્થ. અયં પનેત્થ પોરાણાનં વણ્ણભણનમગ્ગો –

‘‘ગન્ત્વાન મણ્ડલમાળં, નાગવિક્કન્તચારણો;

ઓભાસયન્તો લોકગ્ગો, નિસીદિ વરમાસને.

‘‘તહિં નિસિન્નો નરદમ્મસારથિ,

દેવાતિદેવો સતપુઞ્ઞલક્ખણો;

બુદ્ધાસને મજ્ઝગતો વિરોચતિ,

સુવણ્ણનેક્ખં વિય પણ્ડુકમ્બલે.

‘‘નેક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, નિક્ખિત્તં પણ્ડુકમ્બલે;

વિરોચતિ વીતમલો, મણિ વેરોચનો યથા.

‘‘મહાસાલોવ સમ્ફુલ્લો, મેરુરાજાવલઙ્કતો;

સુવણ્ણથૂપસઙ્કાસો, પદુમો કોસકો યથા.

‘‘જલન્તો દીપરુક્ખોવ, પબ્બતગ્ગે યથા સિખી;

દેવાનં પારિચ્છત્તોવ, સબ્બફુલ્લો વિરોચથા’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬);

પાટલિગામિકે ઉપાસકે આમન્તેસીતિ યસ્મા તેસુ ઉપાસકેસુ બહૂ જના સીલે પતિટ્ઠિતા, તસ્મા પઠમં તાવ સીલવિપત્તિયા આદીનવં પકાસેત્વા પચ્છા સીલસમ્પદાય આનિસંસં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો’’તિઆદિના ધમ્મદેસનત્થં આમન્તેસિ. તત્થ દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૯; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬). અભાવત્થો હેત્થ દુ-સદ્દો ‘‘દુપ્પઞ્ઞો’’તિઆદીસુ વિય. સીલવિપન્નોતિ વિપન્નસીલો ભિન્નસંવરો. એત્થ ચ ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદેન પુગ્ગલસ્સ સીલાભાવો વુત્તો. સો પનસ્સ સીલાભાવો દુવિધો અસમાદાનેન વા સમાદિન્નસ્સ ભેદેન વાતિ. તેસુ પુરિમો ન તથા સાવજ્જો, યથા દુતિયો સાવજ્જતરો. યથાધિપ્પેતાદીનવનિમિત્તં સીલાભાવં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય દસ્સેતું ‘‘સીલવિપન્નો’’તિ વુત્તં, તેન ‘‘દુસ્સીલો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પમાદાધિકરણન્તિ પમાદકારણા. ઇદઞ્ચ સુત્તં ગહટ્ઠાનં વસેન આગતં, પબ્બજિતાનમ્પિ પન લબ્ભતેવ. ગહટ્ઠો હિ યેન યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ યદિ કસિયા યદિ વણિજ્જાય યદિ ગોરક્ખેન. પાણાતિપાતાદિવસેન પમત્તો તં તં યથાકાલં સમ્પાદેતું ન સક્કોતિ, અથસ્સ કમ્મં વિનસ્સતિ. માઘાતકાલે પાણાતિપાતં પન અદિન્નાદાનાદીનિ ચ કરોન્તો દણ્ડવસેન મહતિં ભોગજાનિં નિગચ્છતિ. પબ્બજિતો દુસ્સીલો પમાદકારણા સીલતો બુદ્ધવચનતો ઝાનતો સત્તઅરિયધનતો ચ જાનિં નિગચ્છતિ.

પાપકો કિત્તિસદ્દોતિ ગહટ્ઠસ્સ ‘‘અસુકો અસુકકુલે જાતો દુસ્સીલો પાપધમ્મો પરિચ્ચત્તઇધલોકપરલોકો સલાકભત્તમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ ચતુપરિસમજ્ઝે પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ. પબ્બજિતસ્સ ‘‘અસુકો નામ સત્થુસાસને પબ્બજિત્વા નાસક્ખિ સીલાનિ રક્ખિતું, ન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેતું, વેજ્જકમ્માદીહિ જીવતિ, છહિ અગારવેહિ સમન્નાગતો’’તિ એવં પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ.

અવિસારદોતિ ગહટ્ઠો તાવ ‘‘અવસ્સં બહૂનં સન્નિપાતટ્ઠાને કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મં નિગ્ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ વા, ‘‘રાજકુલસ્સ વા દસ્સન્તી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, મઙ્કુભૂતો પત્તક્ખન્ધો અધોમુખો નિસીદતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘‘બહૂ ભિક્ખૂ સન્નિપતિતા, અવસ્સં કોચિ મમ કમ્મં જાનિસ્સતિ, અથ મે ઉપોસથમ્પિ પવારણમ્પિ ઠપેત્વા સામઞ્ઞતો ચાવેત્વા નિક્કડ્ઢિસ્સન્તી’’તિ સભયો ઉપસઙ્કમતિ, વિસારદો હુત્વા કથેતું ન સક્કોતિ. એકચ્ચો પન દુસ્સીલોપિ સમાનો દપ્પિતો વિય વદતિ, સોપિ અજ્ઝાસયેન મઙ્કુ હોતિયેવ વિપ્પટિસારીભાવતો.

સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ દુસ્સીલસ્સ હિ મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ દુસ્સીલ્યકમ્માનં સમાદાય વત્તિતટ્ઠાનાનિ આપાથમાગચ્છન્તિ. સો ઉમ્મીલેત્વા અત્તનો પુત્તદારાદિદસ્સનવસેન ઇધલોકં પસ્સતિ, નિમીલેત્વા ગતિનિમિત્તુપટ્ઠાનવસેન પરલોકં પસ્સતિ, તસ્સ ચત્તારો અપાયા કમ્માનુરૂપં ઉપટ્ઠહન્તિ. સત્તિસતેન પહરિયમાનો વિય અગ્ગિજાલાય આલિઙ્ગિયમાનો વિય ચ હોતિ. સો ‘‘વારેથ વારેથા’’તિ વિરવન્તોવ મરતિ. તેન વુત્તં ‘‘સમ્મૂળ્હો કાલં કરોતી’’તિ.

કાયસ્સ ભેદાતિ ઉપાદિન્નકક્ખન્ધપરિચ્ચાગા. પરં મરણાતિ તદનન્તરં અભિનિબ્બત્તક્ખન્ધગ્ગહણે. અથ વા કાયસ્સ ભેદાતિ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદા. પરં મરણાતિ ચુતિતો ઉદ્ધં. અપાયન્તિઆદિ સબ્બં નિરયવેવચનં. નિરયો હિ સગ્ગમોક્ખહેતુભૂતા પુઞ્ઞસઙ્ખાતા અયા અપેતત્તા, સુખાનં વા આયસ્સ આગમનસ્સ અભાવા અપાયો. દુક્ખસ્સ ગતિ પટિસરણન્તિ દુગ્ગતિ, દોસબહુલતાય વા દુટ્ઠેન કમ્મુના નિબ્બત્તા ગતીતિ દુગ્ગતિ. વિવસા નિપતન્તિ એત્થ દુક્કટકારિનોતિ વિનિપાતો, વિનસ્સન્તા વા એત્થ નિપતન્તિ સંભિજ્જમાનઙ્ગપચ્ચઙ્ગાતિ વિનિપાતો. નત્થિ એત્થ અસ્સાદસઞ્ઞિતો અયોતિ નિરયો.

અથ વા અપાયગ્ગહણેન તિરચ્છાનયોનિં દીપેતિ. તિરચ્છાનયોનિ હિ અપાયો સુગતિતો અપેતત્તા, ન દુગ્ગતિ મહેસક્ખાનં નાગરાજાદીનં સમ્ભવતો. દુગ્ગતિગ્ગહણેન પેત્તિવિસયં દીપેતિ. સો હિ અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સુગતિતો અપેતત્તા દુક્ખસ્સ ચ ગતિભૂતત્તા, ન તુ વિનિપાતો અસુરસદિસં અવિનિપતિતત્તા. પેતમહિદ્ધિકાનં વિમાનાનિપિ નિબ્બત્તન્તિ. વિનિપાતગ્ગહણેન અસુરકાયં દીપેતિ. સો હિ યથાવુત્તેનત્થેન અપાયો ચેવ દુગ્ગતિ ચ સબ્બસમ્પત્તિસમુસ્સયેહિ વિનિપાતત્તા વિનિપાતોતિ ચ વુચ્ચતિ. નિરયગ્ગહણેન પન અવીચિઆદિકં અનેકપ્પકારં નિરયમેવ દીપેતિ. ઉપપજ્જતીતિ નિબ્બત્તતિ.

આનિસંસકથા વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બા. અયં પન વિસેસો – સીલવાતિ સમાદાનવસેન સીલવા. સીલસમ્પન્નોતિ પરિસુદ્ધં પરિપુણ્ણઞ્ચ કત્વા સીલસ્સ સમ્પાદનેન સીલસમ્પન્નો. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. સુગતિં સગ્ગં લોકન્તિ એત્થ સુગતિગ્ગહણેન મનુસ્સગતિપિ સઙ્ગય્હતિ, સગ્ગગ્ગહણેન દેવગતિ એવ. તત્થ સુન્દરા ગતીતિ સુગતિ, રૂપાદીહિ વિસયેહિ સુટ્ઠુ અગ્ગોતિ સગ્ગો, સો સબ્બોપિ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ.

પાટલિગામિકે ઉપાસકે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાયાતિ અઞ્ઞાયપિ પાળિમુત્તાય ધમ્મકથાય ચેવ આવસથાનુમોદનકથાય ચ. તદા હિ ભગવા યસ્મા અજાતસત્તુના તત્થ પાટલિપુત્તનગરં માપેન્તેન અઞ્ઞાસુ ગામનિગમરાજધાનીસુ યે સીલાચારસમ્પન્ના કુટુમ્બિકા, તે આનેત્વા ધનધઞ્ઞાનિ ઘરવત્થુખેત્તવત્થાદીનિ ચેવ પરિહારઞ્ચ દાપેત્વા નિવેસિયન્તિ, તસ્મા પાટલિગામિકા ઉપાસકા આનિસંસદસ્સાવિતાય વિસેસતો સીલગરુકાતિ સબ્બગુણાનઞ્ચ સીલસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો તેસં પઠમં સીલાનિસંસે પકાસેત્વા તતો પરં આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય મહાજમ્બું મત્થકે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય યોજનપ્પમાણં મહામધું ચક્કયન્તેન પીળેત્વા સુમધુરરસં પાયમાનો વિય ચ પાટલિગામિકાનં ઉપાસકાનં હિતસુખાવહં પકિણ્ણકકથં કથેન્તોપિ ‘‘આવાસદાનં નામેતં ગહપતયો મહન્તં પુઞ્ઞં, તુમ્હાકં આવાસો મયા પરિભુત્તો, ભિક્ખુસઙ્ઘેન પરિભુત્તો, મયા ચ ભિક્ખુસઙ્ઘેન ચ પરિભુત્તે ધમ્મરતનેનપિ પરિભુત્તોયેવ હોતિ, એવં તીહિ રતનેહિ પરિભુત્તે અપરિમેય્યોવ વિપાકો, અપિચ આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતિ, ભૂમટ્ઠકપણ્ણસાલાય વા સાખામણ્ડપસ્સ વા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતસ્સ આનિસંસો પરિચ્છિન્દિતું ન સક્કા. આવાસદાનાનુભાવેન હિ ભવે નિબ્બત્તમાનસ્સપિ સમ્પીળિતગબ્ભવાસો નામ ન હોતિ, દ્વાદસહત્થો ઓવરકો વિયસ્સ માતુકુચ્છિ અસમ્બાધોવ હોતી’’તિ એવં નાનાનયવિચિત્તં બહું ધમ્મકથં કથેત્વા –

‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તિ, તતો વાળમિગાનિ ચ;

સરીસપે ચ મકસે, સિસિરે ચાપિ વુટ્ઠિયો.

‘‘તતો વાતાતપો ઘોરો, સઞ્જાતો પટિહઞ્ઞતિ;

લેણત્થઞ્ચ સુખત્થઞ્ચ, ઝાયિતુઞ્ચ વિપસ્સિતું.

‘‘વિહારદાનં સઙ્ઘસ્સ, અગ્ગં બુદ્ધેન વણ્ણિતં;

તસ્મા હિ પણ્ડિતો પોસો, સમ્પસ્સં અત્થમત્તનો.

‘‘વિહારે કારયે રમ્મે, વાસયેત્થ બહુસ્સુતે;

તેસં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ, વત્થસેનાસનાનિ ચ.

‘‘દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

તે તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તિ, સબ્બદુક્ખાપનૂદનં;

યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાય, પરિનિબ્બાતિ અનાસવો’’તિ. (ચૂળવ. ૨૯૫, ૩૧૫) –

એવં અયમ્પિ આવાસદાને આનિસંસો અયમ્પિ આવાસદાને આનિસંસોતિ બહુદેવ રત્તિં અતિરેકદિયડ્ઢયામં આવાસદાનાનિસંસં કથેસિ. તત્થ ઇમા ગાથાવ સઙ્ગહં આરુળ્હા, પકિણ્ણકધમ્મદેસના પન સઙ્ગહં ન આરોહતિ. સન્દસ્સેત્વાતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ.

અભિક્કન્તાતિ અતિક્કન્તા દ્વે યામા ગતા. યસ્સદાનિ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથાતિ યસ્સ ગમનસ્સ તુમ્હે કાલં મઞ્ઞથ, ગમનકાલો તુમ્હાકં, ગચ્છથાતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા પન ભગવા તે ઉય્યોજેસીતિ? અનુકમ્પાય. તિયામરત્તિઞ્હિ નિસીદિત્વા વીતિનામેન્તાનં તેસં સરીરે આબાધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ચ મહા, તસ્સ સયનનિસજ્જાનં ઓકાસં લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇતિ ઉભયાનુકમ્પાય ઉય્યોજેસિ.

સુઞ્ઞાગારન્તિ પાટિયેક્કં સુઞ્ઞાગારં નામ તત્થ નત્થિ. તે કિર ગહપતયો તસ્સેવ આવસથાગારસ્સ એકપસ્સે પટસાણિં પરિક્ખિપાપેત્વા કપ્પિયમઞ્ચં પઞ્ઞપેત્વા તત્થ કપ્પિયપચ્ચત્થરણાનિ અત્થરિત્વા ઉપરિ સુવણ્ણરજતતારકગન્ધમાલાદિદામપટિમણ્ડિતં વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધતેલપદીપં આરોપયિંસુ ‘‘અપ્પેવ નામ સત્થા ધમ્માસનતો વુટ્ઠાય થોકં વિસ્સમેતુકામો ઇધ નિપજ્જેય્ય, એવં નો ઇદં આવસથાગારં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા સીહસેય્યં કપ્પેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞાગારં પાવિસી’’તિ. તત્થ પાદધોવનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ ધમ્માસના અગમાસિ, એત્તકે ઠાને ગમનં નિપ્ફન્નં. ધમ્માસનં પત્વા થોકં અટ્ઠાસિ, ઇદં તત્થ ઠાનં. દ્વે યામે ધમ્માસને નિસીદિ, એત્તકે ઠાને નિસજ્જા નિપ્ફન્ના. ઉપાસકે ઉય્યોજેત્વા ધમ્માસનતો ઓરુય્હ યથાવુત્તે ઠાને સીહસેય્યં કપ્પેસિ. એતં ઠાનં ભગવતા ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં અહોસીતિ.

પાટલિગામવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુનિધવસ્સકારવત્થુકથાવણ્ણના

૨૮૬. સુનિધવસ્સકારાતિ (દી. નિ. ૨.૧૫૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬) સુનિધો ચ વસ્સકારો ચ દ્વે બ્રાહ્મણા. મગધમહામત્તાતિ મગધરઞ્ઞો મહાઅમચ્ચા, મગધરટ્ઠે વા મહામત્તા, મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતાતિ મગધમહામત્તા. પાટલિગામે નગરં માપેન્તીતિ પાટલિગામન્તસઙ્ખાતે ભૂમિપ્પદેસે નગરં માપેન્તિ, પુબ્બે ‘‘પાટલિગામો’’તિ લદ્ધનામં ઠાનં ઇદાનિ નગરં કત્વા માપેન્તીતિ અત્થો. વજ્જીનં પટિબાહાયાતિ લિચ્છવિરાજૂનં આયમુખપચ્છિન્દનત્થં. વત્થૂનીતિ ઘરવત્થૂનિ ઘરપતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ. ચિત્તાનિ નમન્તિ નિવેસનાનિ માપેતુન્તિ રઞ્ઞો રાજમહામત્તાનઞ્ચ નિવેસનાનિ માપેતું વત્થુવિજ્જાપાઠકાનં ચિત્તાનિ નમન્તિ. તે કિર અત્તનો સિપ્પાનુભાવેન હેટ્ઠાપથવિયં તિંસહત્થમત્તે ઠાને ‘‘ઇધ નાગાનં નિવાસપરિગ્ગહો, ઇધ યક્ખાનં, ઇધ ભૂતાનં નિવાસપરિગ્ગહો, ઇધ પાસાણો વા ખાણુકો વા અત્થી’’તિ જાનન્તિ, તે તદા સિપ્પં જપ્પિત્વા તાદિસં સારમ્ભટ્ઠાનં પરિહરિત્વા અનારમ્ભે ઠાને તાહિ વત્થુપરિગ્ગાહિકાહિ દેવતાહિ સદ્ધિં મન્તયમાના વિય તંતંગેહાનિ માપેન્તિ.

અથ વા નેસં સરીરે દેવતા અધિમુચ્ચિત્વા તત્થ તત્થ નિવેસનાનિ માપેતું ચિત્તં નામેન્તિ. તા ચતૂસુ કોણેસુ ખાણુકે કોટ્ટેત્વા વત્થુમ્હિ ગહિતમત્તે પટિવિગચ્છન્તિ. સદ્ધાનં કુલાનં સદ્ધા દેવતા તથા કરોન્તિ, અસ્સદ્ધાનં કુલાનં અસ્સદ્ધા દેવતા ચ. કિં કારણા? સદ્ધાનઞ્હિ એવં હોતિ ‘‘ઇધ મનુસ્સા નિવેસનં માપેન્તા પઠમં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા મઙ્ગલં વદાપેસ્સન્તિ, અથ મયં સીલવન્તાનં દસ્સનં ધમ્મકથં પઞ્હવિસ્સજ્જનં અનુમોદનઞ્ચ સોતું લભિસ્સામ, મનુસ્સાદાનં દત્વા અમ્હાકં પત્તિં દસ્સન્તી’’તિ. અસ્સદ્ધા દેવતાપિ ‘‘અત્તનો ઇચ્છાનુરૂપં તેસં પટિપત્તિં પસ્સિતું કથઞ્ચ સોતું લભિસ્સામા’’તિ તથા કરોન્તિ.

તાવતિંસેહીતિ યથા હિ એકસ્મિં કુલે એકં પણ્ડિતં મનુસ્સં, એકસ્મિઞ્ચ વિહારે એકં બહુસ્સુતં ભિક્ખું ઉપાદાય ‘‘અસુકકુલે મનુસ્સા પણ્ડિતા, અસુકવિહારે ભિક્ખૂ બહુસ્સુતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, એવમેવં સક્કં દેવરાજાનં વિસ્સકમ્મઞ્ચ દેવપુત્તં ઉપાદાય ‘‘તાવતિંસા પણ્ડિતા’’તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતો. તેનાહ ‘‘તાવતિંસેહી’’તિ. સેય્યથાપીતિઆદિના દેવેહિ તાવતિંસેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા વિય સુનિધવસ્સકારા નગરં માપેન્તીતિ દસ્સેતિ.

યાવતા અરિયં આયતનન્તિ યત્તકં અરિયમનુસ્સાનં ઓસરણટ્ઠાનં નામ અત્થિ. યાવતા વણિપ્પથોતિ યત્તકં વાણિજાનં આહટભણ્ડસ્સ રાસિવસેનેવ કયવિક્કયટ્ઠાનં નામ, વાણિજાનં વસનટ્ઠાનં વા અત્થિ. ઇદં અગ્ગનગરન્તિ તેસં અરિયાયતનવણિપ્પથાનં ઇદં નગરં અગ્ગં ભવિસ્સતિ જેટ્ઠકં પામોક્ખં. પુટભેદનન્તિ ભણ્ડપુટભેદનટ્ઠાનં, ભણ્ડગન્થિકાનં મોચનટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે અલદ્ધભણ્ડમ્પિ હિ ઇધેવ લભિસ્સતિ, અઞ્ઞત્થ વિક્કયં અગચ્છન્તમ્પિ ઇધ વિક્કયં ગચ્છિસ્સતિ, તસ્મા ઇધેવ પુટં ભિન્દિસ્સતીતિ અત્થો. આયન્તિ યાનિ ચતૂસુ દ્વારેસુ ચત્તારિ, સભાયં એકન્તિ એવં દિવસે દિવસે પઞ્ચસતસહસ્સાનિ તત્થ ઉટ્ઠહિસ્સન્તિ, તાનિસ્સ ભાવીનિ આયાનિ દસ્સેતિ. અગ્ગિતો વાતિઆદીસુ ચ-કારત્થો વા-સદ્દો, અગ્ગિના ચ ઉદકેન ચ મિથુભેદેન ચ નસ્સિસ્સતીતિ અત્થો. તસ્સ હિ એકો કોટ્ઠાસો અગ્ગિના નસ્સિસ્સતિ, નિબ્બાપેતુમ્પિ નં ન સક્ખિસ્સતિ, એકં કોટ્ઠાસં ગઙ્ગા ગહેત્વા ગમિસ્સતિ, એકો ઇમિના અકથિતં અમુસ્સ, અમુના અકથિતં ઇમસ્સ વદન્તાનં પિસુણવાચાનં વસેન ભિન્નાનં મનુસ્સાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદેન વિનસ્સિસ્સતિ.

એવં વત્વા ભગવા પચ્ચૂસકાલે ગઙ્ગાતીરં ગન્ત્વા કતમુખધોવનો ભિક્ખાચારકાલં આગમયમાનો નિસીદિ. સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘અમ્હાકં રાજા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપટ્ઠાકો, સો અમ્હે ઉપગતે પુચ્છિસ્સતિ ‘સત્થા કિર પાટલિગામં અગમાસિ, કિં તસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્થ, ન ઉપસઙ્કમિત્થા’તિ, ‘ઉપસઙ્કમિમ્હા’તિ ચ વુત્તે ‘નિમન્તયિત્થ, ન નિમન્તયિત્થા’તિ પુચ્છિસ્સતિ, ‘ન નિમન્તયિમ્હા’તિ ચ વુત્તે અમ્હાકં દોસં આરોપેત્વા નિગ્ગણ્હિસ્સતિ, ઇદઞ્ચાપિ મયં અકતટ્ઠાને નગરં માપેમ, સમણસ્સ ખો પન ગોતમસ્સ ગતગતટ્ઠાને કાળકણ્ણિસત્તા પટિક્કમન્તિ, તં મયં નગરમઙ્ગલં વાચાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તયિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો સુનિધવસ્સકારા’’તિઆદિ. પુબ્બણ્હસમયન્તિ પુબ્બણ્હકાલે. નિવાસેત્વાતિ ગામપ્પવેસનનીહારેન નિવાસનં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા. પત્તચીવરમાદાયાતિ પત્તઞ્ચ ચીવરઞ્ચ આદિયિત્વા કાયપટિબદ્ધં કત્વા, ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં હત્થેન ગહેત્વાતિ અત્થો.

સીલવન્તેત્થાતિ સીલવન્તે એત્થ અત્તનો વસનટ્ઠાને. સઞ્ઞતેતિ કાયવાચાચિત્તેહિ સઞ્ઞતે. તાસં દક્ખિણમાદિસેતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્ને ચત્તારો પચ્ચયે તાસં ઘરદેવતાનં આદિસેય્યપત્તિં દદેય્ય. પૂજિતા પૂજયન્તીતિ ‘‘ઇમે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, તથાપિ નો પત્તિં દેન્તીતિ આરક્ખં સુસંવિહિતં કરોથા’’તિ સુટ્ઠુ આરક્ખં કરોન્તિ. માનિતા માનયન્તીતિ કાલાનુકાલં બલિકમ્મકરણેન માનિતા ‘‘એતે મનુસ્સા અમ્હાકં ઞાતકાપિ ન હોન્તિ, તથાપિ ચતુમાસછમાસન્તરે નો બલિકમ્મં કરોન્તી’’તિ માનેન્તિ ઉપ્પન્નપરિસ્સયં હરન્તિ. તતો નન્તિ તતો નં પણ્ડિતજાતિકં મનુસ્સં. ઓરસન્તિ ઉરે ઠપેત્વા સંવડ્ઢિતં, યથા માતા ઓરસં પુત્તં અનુકમ્પતિ, ઉપ્પન્નપરિસ્સયહરણત્થમેવસ્સ વાયમતિ, એવં અનુકમ્પન્તીતિ અત્થો. ભદ્રાનિ પસ્સતીતિ સુન્દરાનિ પસ્સતિ.

અનુમોદિત્વાતિ તેહિ તદા પસુતપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનવસેન તેસં ધમ્મકથં કત્વા. સુનિધવસ્સકારાપિ ‘‘યા તત્થ દેવતા આસું, તાસં દક્ખિણમાદિસે’’તિ ભગવતો વચનં સુત્વા દેવતાનં પત્તિં અદંસુ. તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસીતિ તસ્સ નગરસ્સ યેન દ્વારેન ભગવા નિક્ખમિ, તં ગોતમદ્વારં નામ અહોસિ. ગઙ્ગાય પન ઉત્તરણત્થં અનોતિણ્ણત્તા ગોતમતિત્થં નામ નાહોસિ. પૂરાતિ પુણ્ણા. સમતિત્તિકાતિ તીરસમં ઉદકસ્સ તિત્તા ભરિતા. કાકપેય્યાતિ તીરે ઠિતકાકેહિ પાતું સક્કુણેય્યઉદકા. તીહિપિ પદેહિ ઉભતોકૂલસમં પરિપુણ્ણભાવમેવ વદતિ. ઉળુમ્પન્તિ પારગમનત્થાય લહુકે દારુદણ્ડે ગહેત્વા કવાટફલકે વિય અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધે કાતું આણિયો કોટ્ટેત્વા નાવાસઙ્ખેપેન કતં. કુલ્લન્તિ વેળુનળાદિકે સઙ્ઘરિત્વા વલ્લિઆદીહિ કલાપવસેન બન્ધિત્વા કતં.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં મહાજનસ્સ ગઙ્ગુદકમત્તસ્સપિ કેવલં તરિતું અસમત્થતં, અત્તનો પન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ અતિગમ્ભીરવિત્થતં સંસારમહણ્ણવં તરિત્વા ઠિતભાવઞ્ચ સબ્બાકારતો વિદિત્વા તદત્થપરિદીપનં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. ઉદાનગાથાય અત્થો પન અટ્ઠકથાયં દસ્સિતોયેવ. તત્થ ઉદકટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથાવુત્તસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ઉદકટ્ઠાનસ્સ એતં અણ્ણવન્તિ અધિવચનં, ન સમુદ્દસ્સેવાતિ અધિપ્પાયો. સરન્તિ ઇધ નદી અધિપ્પેતા સરતિ સન્દતીતિ કત્વા. ગમ્ભીરં વિત્થતન્તિ અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરં, સકલલોકત્તયબ્યાપિતાય વિત્થતં. વિસજ્જાતિ અનાસજ્જ અપ્પત્વા એવ પલ્લલાનિ તેસં અતરણતો. કુલ્લઞ્હિ જનો બન્ધતીતિ કુલ્લં બન્ધિતું આયાસં આપજ્જતિ. વિના એવ કુલ્લેનાતિ ઈદિસં ઉદકં કુલ્લેન ઈદિસેન વિના એવ. તિણ્ણા મેધાવિનો જનાતિ અરિયમગ્ગઞાણસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિનો બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ તિણ્ણા પરતીરે પતિટ્ઠિતા.

સુનિધવસ્સકારવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કોટિગામે સચ્ચકથાવણ્ણના

૨૮૭. કોટિગામોતિ મહાપનાદસ્સ રઞ્ઞો પાસાદકોટિયં કતગામો, પતિતસ્સ પાસાદસ્સ થુપિકાય પતિટ્ઠિતટ્ઠાને નિવિટ્ઠગામોતિ અત્થો. અરિયસચ્ચાનન્તિ યે પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં અરિયભાવકરાનં સચ્ચાનં. અનનુબોધાતિ અબુજ્ઝનેન અજાનનેન. અપ્પટિવેધાતિ અપ્પટિવિજ્ઝનેન. અનુબોધો ચેત્થ પુબ્બભાગિયઞાણં, પટિવેધો મગ્ગઞાણેન અભિસમયો. તત્થ યસ્મા અનુબોધપુબ્બકો પટિવેધો અનુબોધેન વિના ન હોતિ, અનુબોધોપિ એકચ્ચો પટિવેધસમ્બન્ધો તદુભયાભાવહેતુકઞ્ચ વટ્ટે સંસરણં, તસ્મા વુત્તં ‘‘અનનુબોધા…પે… તુમ્હાકઞ્ચા’’તિ. તત્થ સન્ધાવિતન્તિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ભવતો ભવન્તરુપગમનેન સન્ધાવિતં. સંસરિતન્તિ અપરાપરં ચવનુપપજ્જનવસેન સંસરિતં. મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચાતિ મયા ચ તુમ્હેહિ ચ. અથ વા સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ સન્ધાવનં સંસરણં મમઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ અહોસીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

સંસિતન્તિ સંસરિતં. ભવનેત્તિ સમૂહતાતિ દીઘરજ્જુયા બદ્ધસકુણં વિય રજ્જુહત્થો પુરિસો દેસન્તરં, તણ્હારજ્જુયા બદ્ધસત્તસન્તાનં અભિસઙ્ખારો ભવન્તરં નેતિ એતાયાતિ ભવનેત્તિ, સા ભવતો ભવં નયનસમત્થા તણ્હારજ્જુ અરિયમગ્ગસત્થેન સુટ્ઠુ હતા છિન્ના અપ્પવત્તિકતાતિ ભવનેત્તિ સમૂહતા.

અમ્બપાલીવત્થુકથાવણ્ણના

૨૮૮. યાનસ્સ ભૂમીતિ યત્થ સક્કા હોતિ યાનં આરુય્હ યાનેન ગન્તું, અયં યાનસ્સ ભૂમિ નામ. યાના પચ્ચોરોહિત્વાતિ વિહારસ્સ બહિદ્વારકોટ્ઠકે યાનતો ઓરોહિત્વા.

લિચ્છવીવત્થુકથાવણ્ણના

૨૮૯. નીલાતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહકવચનં. નીલવણ્ણાતિઆદિ તસ્સેવ વિભાગદસ્સનત્થં. તત્થ ન તેસં પકતિવણ્ણો નીલો, નીલવિલેપનવિલિત્તત્તા પનેતં વુત્તં. નીલવત્થાતિ પટદુકૂલકોસેય્યાદીનિપિ નેસં નીલાનેવ હોન્તિ. નીલાલઙ્કારાતિ નીલમણિઅલઙ્કારેહિ નીલપુપ્ફેહિ ચ અલઙ્કતા. તે કિર અલઙ્કારા સુવણ્ણવિચિત્તાપિ ઇન્દનીલમણિઓભાસેહિ એકનીલા વિય ખાયન્તિ, રથાપિ નેસં નીલમણિખચિતા નીલવત્થપરિક્ખિત્તા નીલધજનીલવમ્મિકેહિ નીલાભરણેહિ નીલઅસ્સેહિ યુત્તા, પતોદયટ્ઠિયોપિ નીલાયેવાતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પટિવટ્ટેસીતિ પહરિ. કિસ્સ જે અમ્બપાલીતિ જે-તિ આલપનં, ભોતિ અમ્બપાલિ કિંકારણાતિ વુત્તં હોતિ. સાહારન્તિ એત્થ આહરન્તિ ઇમસ્મા રાજપુરિસા બલિન્તિ આહારો, તબ્ભુત્તજનપદો. તેન સહિતં સાહારં, સજનપદન્તિ અત્થો. અઙ્ગુલિં ફોટેસુન્તિ અઙ્ગુલિં ચાલેસું. અમ્બકાયાતિ માતુગામેન. ઉપચારવચનઞ્હેતં, ઇત્થીસુ યદિદં અમ્બકા માતુગામો જનનિકાતિ. ઓલોકેથાતિ પસ્સથ. અપલોકેથાતિ અપવત્તિત્વા ઓલોકેથ, પુનપ્પુનં પસ્સથાતિ અત્થો. ઉપસંહરથાતિ ઉપનેથ, ઇમં લિચ્છવીપરિસં તુમ્હાકં ચિત્તેન તાવતિંસસદિસં ઉપસંહરથ ઉપનેથ અલ્લીયાપેથ. યથેવ તાવતિંસા અભિરૂપા પાસાદિકા નીલાદિનાનાવણ્ણા, એવમિમે લિચ્છવીરાજાનોપીતિ તાવતિંસેહિ સમકે કત્વા પસ્સથાતિ અત્થો.

કસ્મા પન ભગવા અનેકસતેહિ સુત્તેહિ ચક્ખાદીનં રૂપાદીસુ નિમિત્તગ્ગાહં પટિસેધેત્વા ઇધ મહન્તેન ઉસ્સાહેન નિમિત્તગ્ગાહે નિયોજેતીતિ? હિતકામતાય તેસં ભિક્ખૂનં યથા આયસ્મતો નન્દસ્સ હિતકામતાય સગ્ગસમ્પત્તિદસ્સનત્થં. તત્ર કિર એકચ્ચે ભિક્ખૂ ઓસન્નવીરિયા, તે સમ્પત્તિયા પલોભેન્તો ‘‘અપ્પમાદેન સમણધમ્મં કરોન્તાનં એવરૂપા ઇસ્સરિયસમ્પત્તિ સુલભા’’તિ સમણધમ્મે ઉસ્સાહજનનત્થં આહ. અથ વા નયિદં નિમિત્તગ્ગાહે નિયોજનં, કેવલં પન ‘‘દિબ્બસમ્પત્તિસદિસા એતેસં રાજૂનં ઇસ્સરિયસમ્પત્તી’’તિ અનુપુબ્બિકથાય સમ્પત્તિકથનં વિય દટ્ઠબ્બં. અનિચ્ચલક્ખણવિભાવનત્થઞ્ચાપિ એવમાહ. ન ચિરસ્સેવ હિ સબ્બેપિમે અજાતસત્તુસ્સ વસેન વિનાસં પાપુણિસ્સન્તિ, અથ નેસં રજ્જસિરિસમ્પત્તિં દિસ્વા ઠિતભિક્ખૂ ‘‘તથારૂપાયપિ નામ સિરિસમ્પત્તિયા વિનાસો પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં ભાવેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તીતિ અનિચ્ચલક્ખણવિભાવનત્થં આહ.

અધિવાસેતૂતિ અમ્બપાલિયા નિમન્તિતભાવં ઞત્વાપિ કસ્મા નિમન્તેન્તીતિ? અસદ્દહનતાય ચ વત્તસીસેન ચ. સા હિ ધુત્તા ઇત્થી અનિમન્તેત્વાપિ ‘‘નિમન્તેસિ’’ન્તિ વદેય્યાતિ તેસં અહોસિ. ધમ્મં સુત્વા ગમનકાલે ચ નિમન્તેત્વા ગમનં નામ મનુસ્સાનં વત્તમેવ.

લિચ્છવીવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સીહસેનાપતિવત્થુકથાવણ્ણના

૨૯૦. અભિઞ્ઞાતાતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮.૧૨) ઞાતા પઞ્ઞાતા પાકટા. સન્થાગારેતિ મહાજનસ્સ સન્થમ્ભનાગારે વિસ્સમનત્થાય કતે અગારે. સા કિર સન્થાગારસાલા નગરમજ્ઝે અહોસિ, ચતૂસુ દ્વારેસુ ઠિતાનં પઞ્ઞાયતિ, ચતૂહિ દિસાહિ આગતમનુસ્સા પઠમં તત્થ વિસ્સમિત્વા પચ્છા અત્તનો અત્તનો ફાસુકટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. રાજકુલાનં રજ્જકિચ્ચસન્થરણત્થં કતં અગારન્તિપિ વદન્તિયેવ. તત્થ હિ નિસીદિત્વા લિચ્છવીરાજાનો રજ્જકિચ્ચં સન્થરન્તિ કરોન્તિ વિચારેન્તિ. સન્નિસિન્નાતિ તેસં નિસીદનત્થંયેવ પઞ્ઞત્તેસુ મહારહપચ્ચત્થરણેસુ સમુસ્સિતસેતચ્છત્તેસુ આસનેસુ સન્નિસિન્ના. અનેકપરિયાયેન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તીતિ રાજકુલકિચ્ચઞ્ચેવ લોકત્થકિરિયઞ્ચ વિચારેત્વા અનેકેહિ કારણેહિ બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તિ. પણ્ડિતા હિ તે રાજાનો સદ્ધાસમ્પન્ના સોતાપન્નાપિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ અરિયસાવકા, તે સબ્બેપિ લોકિયજટં ભિન્દિત્વા બુદ્ધાદીનં તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં ભાસન્તિ.

તત્થ તિવિધો બુદ્ધવણ્ણો નામ ચરિયવણ્ણો સરીરવણ્ણો ગુણવણ્ણોતિ. તત્રિમે રાજાનો ચરિયાય વણ્ણં આરભિંસુ – ‘‘દુક્કરં વત કતં સમ્માસમ્બુદ્ધેન કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેન્તેન ઞાતત્થચરિયં લોકત્થચરિયં બુદ્ધત્થચરિયં મત્થકં પાપેત્વા પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તેના’’તિ અડ્ઢચ્છક્કેહિ જાતકસતેહિ બુદ્ધવણ્ણં કથેન્તા તુસિતભવનં પાપેત્વા ઠપયિંસુ. ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા પનેતે ‘‘ભગવતા ધમ્મો દેસિતો, નિકાયતો પઞ્ચ નિકાયા હોન્તિ, પિટકતો તીણિ પિટકાનિ, અઙ્ગતો નવ અઙ્ગાનિ, ખન્ધતો ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાની’’તિ કોટ્ઠાસવસેન ધમ્મગુણં કથયિંસુ. સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા ‘‘સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા કુલપુત્તા ભોગક્ખન્ધઞ્ચેવ ઞાતિપરિવટ્ટઞ્ચ પહાય સેતચ્છત્તઉપરજ્જસેનાપતિસેટ્ઠિભણ્ડાગારિકટ્ઠાનન્તરાદીનિ અગણયિત્વા નિક્ખમ્મ સત્થુ વરસાસને પબ્બજન્તિ, સેતચ્છત્તં પહાય પબ્બજિતાનં ભદ્દિયમહારાજમહાકપ્પિનપુક્કુસાતિઆદિરાજપબ્બજિતાનંયેવ બુદ્ધકાલે અસીતિ સહસ્સાનિ અહેસું, અનેકકોટિધનં પહાય પબ્બજિતાનં પન યસકુલપુત્તસોણસેટ્ઠિપુત્તરટ્ઠપાલપુત્તાદીનં પરિચ્છેદો નત્થિ, એવરૂપા ચ એવરૂપા ચ કુલપુત્તા સત્થુ સાસને પબ્બજન્તી’’તિ પબ્બજ્જાસઙ્ખેપવસેન સઙ્ઘગુણં કથયિંસુ.

સીહો સેનાપતીતિ એવંનામકો સેનાય અધિપતિ. વેસાલિયઞ્હિ સત્ત સહસ્સાનિ સત્ત સતાનિ સત્ત ચ રાજાનો, તે સબ્બેપિ સન્નિપતિત્વા સબ્બેસં મનં ગહેત્વા ‘‘રટ્ઠં વિચારેતું સમત્થં એકં વિચિનથા’’તિ વિચિનન્તા સીહરાજકુમારં દિસ્વા ‘‘અયં સક્ખિસ્સતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તસ્સ રત્તમણિવણ્ણકમ્બલપરિયોનદ્ધં સેનાપતિચ્છત્તં અદંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સીહો સેનાપતી’’તિ. નિગણ્ઠસાવકોતિ નિગણ્ઠસ્સ નાટપુત્તસ્સ પચ્ચયદાયકો ઉપટ્ઠાકો. જમ્બુદીપતલસ્મિઞ્હિ તયો જના નિગણ્ઠાનં અગ્ગુપટ્ઠાકા – નાળન્દાયં ઉપાલિ ગહપતિ, કપિલપુરે વપ્પો સક્કો, વેસાલિયં અયં સીહો સેનાપતીતિ. નિસિન્નો હોતીતિ સેસરાજૂનમ્પિ પરિસાય અન્તરે આસનાનિ પઞ્ઞાપયિંસુ, સીહસ્સ પન મજ્ઝે ઠાનેતિ તસ્મિં પઞ્ઞત્તે મહારહે રાજાસને નિસિન્નો હોતિ. નિસ્સંસયન્તિ નિબ્બિચિકિચ્છં અદ્ધા એકંસેન. ન હેતે યસ્સ વા તસ્સ વા અપ્પેસક્ખસ્સ એવં અનેકસતેહિ કારણેહિ વણ્ણં ભાસન્તિ.

યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમીતિ નિગણ્ઠો કિર નાટપુત્તો ‘‘સચાયં સીહો કસ્સચિદેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણં કથેન્તસ્સ સુત્વા સમણં ગોતમં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિસ્સતિ, મય્હં પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પઠમતરંયેવ સીહં સેનાપતિં એતદવોચ ‘‘સેનાપતિ ઇમસ્મિં લોકે ‘અહં બુદ્ધો અહં બુદ્ધો’તિ બહૂ વદન્તિ, સચે ત્વં કઞ્ચિ દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિતુકામો અહોસિ, મં પુચ્છેય્યાસિ, અહં તે યુત્તટ્ઠાનઞ્ઞેવ પેસેસ્સામિ, અયુત્તટ્ઠાનતો નિવારેસ્સામી’’તિ. સો તં કથં અનુસ્સરિત્વા ‘‘સચે મં પેસેસ્સતિ, ગમિસ્સામિ. નો ચે, ન ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન નિગણ્ઠો નાટપુત્તો તેનુપસઙ્કમિ.

અથસ્સ વચનં સુત્વા નિગણ્ઠો મહાપબ્બતેન વિય બલવસોકેન ઓત્થટો ‘‘યત્થ દાનિસ્સાહં ગમનં ન ઇચ્છામિ, તત્થેવ ગન્તુકામો જાતો, હતોહમસ્મી’’તિ અનત્તમનો હુત્વા ‘‘પટિબાહનુપાયમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં પન ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. એવં વદન્તો ચરન્તં ગોણં તુણ્ડે પહરન્તો વિય જલમાનં પદીપં નિબ્બાપેન્તો વિય ભત્તભરિતં પત્તં નિકુજ્જન્તો વિય ચ સીહસ્સ ઉપ્પન્નં પીતિં વિનાસેસિ. ગમિકાભિસઙ્ખારોતિ હત્થિયાનાદીનં યોજાપનગન્ધમાલાદિગ્ગહણવસેન પવત્તો પયોગો. સો પટિપ્પસ્સમ્ભીતિ સો વૂપસન્તો.

દુતિયમ્પિ ખોતિ દુતિયવારમ્પિ. ઇમસ્મિઞ્ચ વારે બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા તુસિતભવનતો પટ્ઠાય યાવ મહાબોધિપલ્લઙ્કા દસબલસ્સ હેટ્ઠા પાદતલેહિ ઉપરિ કેસગ્ગેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાવસેન સરીરવણ્ણં કથયિંસુ. ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા ‘‘એકપદેપિ એકબ્યઞ્જનેપિ અવક્ખલિતં નામ નત્થી’’તિ સુકથિતવસેનેવ ધમ્મગુણં કથયિંસુ. સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસન્તા ‘‘એવરૂપં યસસિરિવિભવં પહાય સત્થુ સાસને પબ્બજિતા ન કોસજ્જપકતિકા હોન્તિ, તેરસસુ પન ધુતગુણેસુ પરિપૂરકારિનો હુત્વા સત્તસુ અનુપસ્સનાસુ કમ્મં કરોન્તિ, અટ્ઠતિંસ આરમ્મણવિભત્તિયો વળઞ્જેન્તી’’તિ પટિપદાવસેન સઙ્ઘગુણે કથયિંસુ.

તતિયવારે પન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસમાના ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિ સુત્તન્તપરિયાયેનેવ બુદ્ધગુણે કથયિંસુ, ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિના સુત્તન્તપરિયાયેનેવ ધમ્મગુણે, ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સુત્તન્તપરિયાયેનેવ સઙ્ઘગુણે ચ કથયિંસુ. તતો સીહો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમેસં લિચ્છવીરાજકુલાનં તતિયદિવસતો પટ્ઠાય બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે કથેન્તાનં મુખં નપ્પહોતિ, અદ્ધા અનોમગુણસમન્નાગતો સો ભગવા, ઇમં દાનિ ઉપ્પન્નં પીતિં અવિજહિત્વાવ અહં અજ્જ સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ‘‘કિઞ્હિ મે કરિસ્સન્તિ નિગણ્ઠા’’તિ વિતક્કો ઉદપાદિ. તત્થ કિઞ્હિ મે કરિસ્સન્તીતિ કિં નામ મય્હં નિગણ્ઠા કરિસ્સન્તિ. અપલોકિતા વા અનપલોકિતા વાતિ આપુચ્છિતા વા અનાપુચ્છિતા વા. ન હિ મે તે આપુચ્છિતા યાનવાહનસમ્પત્તિઇસ્સરિયયસવિસેસં દસ્સન્તિ, નાપિ અનાપુચ્છિતા મારેસ્સન્તિ, અફલં એતેસં આપુચ્છનન્તિ અધિપ્પાયો.

દિવા દિવસ્સાતિ દિવસ્સ દિવા મજ્ઝન્હિકે અતિક્કન્તમત્તે. વેસાલિયા નિય્યાસીતિ યથા હિ ગિમ્હકાલે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા થોકમેવ ગન્ત્વા તિટ્ઠતિ નપ્પવત્તતિ, એવં સીહસ્સ પઠમદિવસે ‘‘દસબલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નાય પીતિયા નિગણ્ઠેન પટિબાહિતકાલો, યથા દુતિયદિવસે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા થોકં ગન્ત્વા વાલિકાપુઞ્જં પહરિત્વા અપ્પવત્તં હોતિ, એવં સીહસ્સ દુતિયદિવસે ‘‘દસબલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નાય પીતિયા નિગણ્ઠેન પટિબાહિતકાલો, યથા તતિયદિવસે દેવે વુટ્ઠે ઉદકં સન્દમાનં નદિં ઓતરિત્વા પુરાણપણ્ણસુક્ખદણ્ડકનળકચવરાદીનિ પરિકડ્ઢન્તં વાલિકાપુઞ્જં ભિન્દિત્વા સમુદ્દનિન્નમેવ હોતિ, એવં સીહો તતિયદિવસે તિણ્ણં વત્થૂનં ગુણકથં સુત્વા ઉપ્પન્ને પીતિપામોજ્જે ‘‘અફલા નિગણ્ઠા, નિપ્ફલા નિગણ્ઠા, કિં મે ઇમે કરિસ્સન્તિ, ગમિસ્સામહં સત્થુ સન્તિક’’ન્તિ ગમનં અભિનીહરિત્વા વેસાલિયા નિય્યાસિ. નિય્યન્તો ચ ‘‘ચિરસ્સાહં દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો જાતો, ન ખો પન મે યુત્તં અઞ્ઞાતકવેસેન ગન્તુ’’ન્તિ ‘‘યે કેચિ દસબલસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો, સબ્બે નિક્ખમન્તૂ’’તિ ઘોસનં કારેત્વા પઞ્ચ રથસતાનિ યોજાપેત્વા ઉત્તમરથે ઠિતો તેહિ ચેવ પઞ્ચહિ રથસતેહિ મહતિયા ચ પરિસાય પરિવુતો ગન્ધપુપ્ફચુણ્ણવાસાદીનિ ગાહાપેત્વા નિય્યાસિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ આરામં પવિસન્તો દૂરતોવ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ છબ્બણ્ણા ઘનબુદ્ધરસ્મિયો દિસ્વા ‘‘એવરૂપં નામ પુરિસં એવં આસન્ને વસન્તં એત્તકં કાલં નાદ્દસં, વઞ્ચિતો વતમ્હિ, અલાભા વત મે’’તિ ચિન્તેત્વા મહાનિધિં દિસ્વા દલિદ્દપુરિસો વિય સઞ્જાતપીતિપામોજ્જો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મં બ્યાકરોન્તીતિ ભોતા ગોતમેન વુત્તકારણસ્સ અનુકારણં કથેન્તિ. કારણવચનો હેત્થ ધમ્મ-સદ્દો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) વિય. કારણન્તિ ચેત્થ તથાપવત્તસ્સ સદ્દસ્સ અત્થો અધિપ્પેતો તસ્સ પવત્તિહેતુભાવતો. અત્થપ્પયુત્તો હિ સદ્દપ્પયોગો. અનુકારણન્તિ ચ સો એવં પરેહિ તથા વુચ્ચમાનો. સહધમ્મિકો વાદાનુવાદોતિ પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા તતો પરં તસ્સ અનુવાદો વા કોચિ અપ્પમત્તકોપિ વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં ઠાનં કારણં ન આગચ્છતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિં સબ્બાકારેનપિ તવ વાદે ગારય્હકારણં નત્થીતિ. અનબ્ભક્ખાતુકામાતિ ન અભૂતેન વત્તુકામા.

૨૯૧-૨૯૨. અત્થિ સીહ પરિયાયોતિઆદીનં અત્થો વેરઞ્જકણ્ડે આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. પરમેન અસ્સાસેનાતિ ચતુમગ્ગચતુફલસઙ્ખાતેન ઉત્તમઅસ્સાસેન. અસ્સાસાય ધમ્મં દેસેતીતિ અસ્સાસનત્થાય સન્થમ્ભનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ. ઇતિ ભગવા અટ્ઠહઙ્ગેહિ સીહસેનાપતિસ્સ ધમ્મં દેસેતિ.

૨૯૩. અનુવિચ્ચકારન્તિ અનુવિદિત્વા ચિન્તેત્વા તુલયિત્વા કાતબ્બં કરોહીતિ વુત્ત હોતિ. સાધુ હોતીતિ સુન્દરો હોતિ. તુમ્હાદિસસ્મિઞ્હિ મં દિસ્વા મં સરણં ગચ્છન્તે નિગણ્ઠં દિસ્વા નિગણ્ઠં સરણં ગચ્છન્તે ‘‘કિં અયં સીહો દિટ્ઠદિટ્ઠમેવ સરણં ગચ્છતી’’તિ ગરહા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા અનુવિચ્ચકારો તુમ્હાદિસાનં સાધૂતિ દસ્સેતિ. પટાકં પરિહરેય્યુન્તિ તે કિર એવરૂપં સાવકં લભિત્વા ‘‘અસુકો નામ રાજા વા રાજમહામત્તો વા સેટ્ઠિ વા અમ્હાકં સરણં ગતો સાવકો જાતો’’તિ પટાકં ઉક્ખિપિત્વા નગરે ઘોસેન્તા આહિણ્ડન્તિ. કસ્મા? ‘‘એવં નો મહન્તભાવો આવિ ભવિસ્સતી’’તિ ચ, સચે પનસ્સ ‘‘કિમહં એતે સરણં ગતો’’તિ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જેય્ય, તમ્પિ સો ‘‘એતેસં મે સરણગતભાવં બહૂ જાનન્તિ, દુક્કરં દાનિ પટિનિવત્તિતુ’’ન્તિ વિનોદેત્વા ન પટિક્કમિસ્સતીતિ ચ. તેનાહ ‘‘પટાકં પરિહરેય્યુ’’ન્તિ. ઓપાનભૂતન્તિ પટિયત્તઉદપાનો વિય ઠિતં. કુલન્તિ તવ નિવેસનં. દાતબ્બં મઞ્ઞેય્યાસીતિ પુબ્બેપિ દસપિ વીસતિપિ સટ્ઠિપિ જને આગતે દિસ્વા નત્થીતિ અવત્વા દેસિ, ઇદાનિ મં સરણં ગતકારણમત્તેનેવ મા ઇમેસં દેય્યધમ્મં ઉપચ્છિન્દિત્થ, સમ્પત્તાનઞ્હિ દાતબ્બમેવાતિ ઓવદતિ. સુતં મે તં ભન્તેતિ કુતો સુતં? નિગણ્ઠાનં સન્તિકા. તે કિર કુલઘરેસુ એવં પકાસેન્તિ ‘‘મયં યસ્સ કસ્સચિ સમ્પત્તસ્સ દાતબ્બન્તિ વદામ, સમણો પન ગોતમો ‘મય્હમેવ દાનં દાતબ્બં…પે… ન અઞ્ઞેસં સાવકાનં દિન્નં મહપ્ફલ’ન્તિ એવં વદતી’’તિ. તં સન્ધાય અયં ‘‘સુતં મે ત’’ન્તિઆદિમાહ.

૨૯૪. પવત્તમંસન્તિ પકતિયા પવત્તં કપ્પિયમંસં, મૂલં ગહેત્વા અન્તરાપણે પરિયેસાહીતિ અધિપ્પાયો. સમ્બહુલા નિગણ્ઠાતિ પઞ્ચસતમત્તા નિગણ્ઠા. થૂલં પસુન્તિ થૂલં મહાસરીરં ગોકણ્ણમહિંસસૂકરસઙ્ખાતં પસું. ઉદ્દિસ્સકતન્તિ અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વા કતં, મારિતન્તિ અત્થો. પટિચ્ચકમ્મન્તિ એત્થ કમ્મ-સદ્દો કમ્મસાધનો અતીતકાલિકોતિ આહ ‘‘અત્તાનં પટિચ્ચ કત’’ન્તિ. નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં ‘‘પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૪.૭૫) વિય. નિમિત્તકમ્મસ્સાતિ નિમિત્તભાવેન લદ્ધબ્બકમ્મસ્સ, ન કરણકારાપનવસેન. પટિચ્ચકમ્મં એત્થ અત્થીતિ મંસં પટિચ્ચકમ્મં યથા ‘‘બુદ્ધં એતસ્સ અત્થીતિ બુદ્ધો’’તિ. અથ વા પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતીતિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો, સ્વાયં એતં મંસં પટિચ્ચ તં પાણવધકકમ્મં ફુસતીતિ અત્થો. તઞ્હિ અકુસલં ઉપડ્ઢં દાયકસ્સ, ઉપડ્ઢં પટિગ્ગાહકસ્સ હોતીતિ નેસં લદ્ધિ. ઉપકણ્ણકેતિ કણ્ણમૂલે. અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં, હોતુ કિં ઇમિનાતિ અત્થો. ન ચ પન તેતિ એતે આયસ્મન્તા દીઘરત્તં અવણ્ણકામા હુત્વા અવણ્ણં ભાસન્તાપિ અબ્ભાચિક્ખન્તા ન જિરિદન્તિ, અબ્ભક્ખાનસ્સ અન્તં ન ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અથ વા લજ્જનત્થે ઇદં જિરિદન્તીતિ પદં દટ્ઠબ્બં, ન લજ્જન્તીતિ અત્થો.

સીહસેનાપતિવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કપ્પિયભૂમિઅનુજાનનકથાવણ્ણના

૨૯૫. અભિલાપમત્તન્તિ દેસનામત્તં. આમિસખાદનત્થાયાતિ તત્થ તત્થ છડ્ડિતસ્સ આમિસસ્સ ખાદનત્થાય. અનુપ્પગેયેવાતિ પાતોયેવ. ઓરવસદ્દન્તિ મહાસદ્દં. તં પન અવત્વાપીતિ અન્ધકટ્ઠકથાયંવુત્તનયેન અવત્વાપિ. પિ-સદ્દેન તથા વચનમ્પિ અનુજાનાતિ. અટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેનાતિ સેસઅટ્ઠકથાસુ વુત્તનયેન. ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમા’તિ વા, ‘કપ્પિયકુટી’તિ વા વુત્તે સાધારણલક્ખણ’’ન્તિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તઉસ્સાવનન્તિકાકુટિકરણલક્ખણં. ચયન્તિ અધિટ્ઠાનં. યતો પટ્ઠાયાતિ યતો ઇટ્ઠકતો સિલતો મત્તિકાપિણ્ડતો વા પટ્ઠાય. પઠમિટ્ઠકાદીનં હેટ્ઠા ન વટ્ટન્તીતિ ભિત્તિયા પઠમિટ્ઠકાદીનં હેટ્ઠા ભૂમિયં પતિટ્ઠાપિયમાના ઇટ્ઠકાદયો ભૂમિગતિકત્તા ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ વત્વા પતિટ્ઠાપેતું ન વટ્ટન્તિ. યદિ એવં ભૂમિયં નિખણિત્વા પતિટ્ઠાપિયમાના થમ્ભા કસ્મા તથા વત્વા પતિટ્ઠાપેતું વટ્ટન્તીતિ આહ ‘‘થમ્ભા પન…પે… વટ્ટન્તી’’તિ. સઙ્ઘસન્તકમેવાતિ વાસત્થાય કતં સઙ્ઘિકસેનાસનં સન્ધાય વદતિ. ભિક્ખુસન્તકન્તિ વાસત્થાય એવ કતં ભિક્ખુસ્સ પુગ્ગલિકસેનાસનં. મુખસન્નિધીતિ ઇમિના અન્તોવુત્થદુક્કટમેવ દીપિતં.

કપ્પિયભૂમિઅનુજાનનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કેણિયજટિલવત્થુકથાવણ્ણના

૩૦૦. યેન આપણં તદવસરીતિઆદીસુ આપણન્તિ એકસ્સ નિગમસ્સેતં અધિવચનં. તસ્મિં કિર નિગમે વીસતિ આપણમુખસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ અહેસું. ઇતિ સો આપણાનં ઉસ્સન્નત્તા ‘‘આપણ’’ન્ત્વેવ સઙ્ખં ગતો. તસ્સ પન નિગમસ્સ અવિદૂરે નદીતીરે ઘનચ્છાયો રમણીયભૂમિભાગો મહાવનસણ્ડો, તસ્મિં ભગવા વિહરતિ. કેણિયોતિ તસ્સ નામં. જટિલોતિ આહરિમજટાધરો તાપસો. સો કિર બ્રાહ્મણમહાસાલો, ધનરક્ખણત્થાય પન તાપસપબ્બજ્જં સમાદાય રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા તત્થ અસ્સમં કારેત્વા પઞ્ચહિ સકટસતેહિ વણિજ્જં પયોજેત્વા કુલસહસ્સસ્સ નિસ્સયો હુત્વા વસતિ. અસ્સમેપિ ચસ્સ એકો તાલરુક્ખો દિવસે દિવસે એકં સોવણ્ણમયં ફલં મુઞ્ચતીતિ વદન્તિ. સો દિવા કાસાવાનિ ધારેતિ, જટા ચ બન્ધતિ, રત્તિં કામસમ્પત્તિં અનુભવતિ.

પવત્તારોતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૭; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૯૨) પવત્તયિતારો, પાવચનવસેન વત્તારોતિ અત્થો. યેસન્તિ યેસં સન્તકં. મન્તપદન્તિ મન્તસદ્દે બહિકત્વા રહો ભાસિતબ્બટ્ઠેન મન્તા એવ તંતંઅત્થપટિપત્તિહેતુતાય પદન્તિ મન્તપદં, વેદવચનં. ગીતન્તિ અટ્ઠકાદીહિ દસહિ પોરાણબ્રાહ્મણેહિ ઉદાત્તાનુદાત્તાદિસરસમ્પત્તિવસેન સજ્ઝાયિતં. પવુત્તન્તિ પાવચનવસેન અઞ્ઞેસં વુત્તં, વાચિતન્તિ અત્થો. સમિહિતન્તિ સમુપબ્યૂળ્હં રાસિકતં, ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાદિવસેન તત્થાપિ પચ્ચેકં મન્તબ્રાહ્મણાદિવસેન સજ્ઝાયનવાચકાદિવસેન ચ પિણ્ડં કત્વા ઠપિતન્તિ અત્થો. તદનુગાયન્તીતિ એતરહિ બ્રાહ્મણા તં તેહિ પુબ્બે ગીતં અનુગાયન્તિ અનુસજ્ઝાયન્તિ. તદનુભાસન્તીતિ તં અનુભાસન્તિ, ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. ભાસિતમનુભાસન્તીતિ તેહિ ભાસિતં સજ્ઝાયિતં અનુસજ્ઝાયન્તિ. વાચિતમનુવાચેન્તીતિ તેહિ અઞ્ઞેસં વાચિતં અનુવાચેન્તિ. સેય્યથિદન્તિ તે કતમેતિ અત્થો. અટ્ઠકોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. તે કિર દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડેન યથાકમ્મૂપગઞાણેન સત્તાનં કમ્મસ્સકતાદિં પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતકપ્પે બ્રાહ્મણાનં મન્તજ્ઝેનવિધિઞ્ચ ઓલોકેત્વા પરૂપઘાતં અકત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ભગવતો વટ્ટસન્નિસ્સિતેન વચનેન સહ સંસન્દિત્વા મન્તે ગન્થેસું. અપરાપરે પન ઓક્કાકરાજકાલાદીસુ ઉપ્પન્નબ્રાહ્મણા પાણાતિપાતાદીનિ પક્ખિપિત્વા તયો વેદે ભિન્દિત્વા બુદ્ધવચનેન સદ્ધિં વિરુદ્ધે અકંસુ. રત્તિભોજનં રત્તિ, તતો ઉપરતાતિ રત્તૂપરતા. અતિક્કન્તે મજ્ઝન્હિકે યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના ભોજનં વિકાલભોજનં નામ, તતો વિરતત્તા વિરતા વિકાલભોજના. પટિયાદાપેત્વાતિ સપ્પિમધુસક્કરાદીહિ ચેવ મરિચેહિ ચ સુસઙ્ખતં પાનં પટિયાદાપેત્વા.

‘‘મહા ખો કેણિય ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ કસ્મા ભગવા પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ? તિત્થિયાનં પટિક્ખેપપસન્નતાય. તિત્થિયા હિ ‘‘અહો વતાયં અપ્પિચ્છો, યો નિમન્તિયમાનોપિ ન સાદિયતી’’તિ ઉપનિમન્તિયમાનસ્સ પટિક્ખેપે પસીદન્તીતિ કેચિ, અકારણઞ્ચેતં. નત્થિ બુદ્ધાનં પચ્ચયહેતુ એવરૂપં કોહઞ્ઞં, અયં પન અડ્ઢતેલસાનિ ભિક્ખુસતાનિ દિસ્વા એત્તકાનંયેવ ભિક્ખં પટિયાદેસ્સતિ, સ્વેવ સેલો બ્રાહ્મણો તીહિ પુરિસસતેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સતિ, અયુત્તં ખો પન નવકે અઞ્ઞતો પેસેત્વા ઇમેહેવ સદ્ધિં ગન્તું, ઇમે વા અઞ્ઞતો પેસેત્વા નવકેહિ સદ્ધિં ગન્તું. અથાપિ સબ્બેવ ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, ભિક્ખાહારો નપ્પહોસ્સતિ. તતો ભિક્ખૂસુ પિણ્ડાય ચરન્તેસુ મનુસ્સા ઉજ્ઝાયિસ્સન્તિ ‘‘ચિરસ્સમ્પિ કેણિયો સમણં ગોતમં નિમન્તેત્વા યાપનમત્તં દાતું નાસક્ખી’’તિ, સયઞ્ચ વિપ્પટિસારી ભવિસ્સતિ. પટિક્ખેપે પન કતે ‘‘સમણો ગોતમો પુનપ્પુનં ‘ત્વઞ્ચ બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો’તિ બ્રાહ્મણાનં નામં ગણ્હાતી’’તિ ચિન્તેત્વા બ્રાહ્મણેપિ નિમન્તેતુકામો ભવિસ્સતિ, તતો બ્રાહ્મણે પાટિયેક્કં નિમન્તેસ્સતિ, તે તેન નિમન્તિતા ભિક્ખૂ હુત્વા ભુઞ્જિસ્સન્તિ, એવમસ્સ સદ્ધા અનુરક્ખિતા ભવિસ્સતીતિ પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિ. કિઞ્ચાપિ ખો ભો ગોતમાતિ ઇમિના ઇદં દીપેતિ ‘‘ભો ગોતમ, કિં જાતં, યદિ અહં બ્રાહ્મણેસુ અભિપ્પસન્નો, અધિવાસેતુ ભવં ગોતમો, અહં બ્રાહ્મણાનમ્પિ દાતું સક્કોમિ તુમ્હાકમ્પી’’તિ. ઠપેત્વા ધઞ્ઞફલરસન્તિ એત્થ તણ્ડુલધોવનોદકમ્પિ ધઞ્ઞરસોયેવાતિ વદન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઉચ્છુરસન્તિ એત્થ નિક્કસટો ઉચ્છુરસો સત્તાહકાલિકોતિ વેદિતબ્બં.

ઇમાહિ ગાથાહીતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૦૦) ઇમાહિ કેણિયસ્સ ચિત્તાનુકૂલાહિ ગાથાહિ. તત્થ અગ્ગિપરિચરિયં વિના બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો ‘‘અગ્ગિહુત્તમુખા યઞ્ઞા’’તિ વુત્તં, અગ્ગિહુત્તસેટ્ઠા અગ્ગિજુહનપ્પધાનાતિ અત્થો. બ્રાહ્મણા હિ ‘‘અગ્ગિમુખા દેવા’’તિ અગ્ગિજુહનપુબ્બકં યઞ્ઞં વિદહન્તિ. વેદે સજ્ઝાયન્તેહિ પઠમં સજ્ઝાયિતબ્બતો સાવિત્તી ‘‘છન્દસો મુખ’’ન્તિ વુત્તા, સાવિત્તી વેદસ્સ પુબ્બઙ્ગમાતિ અત્થો તંપુબ્બકત્તા વેદસવનસ્સ. મનુસ્સાનં સેટ્ઠભાવતો રાજા ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. ઓગાહન્તીનં નદીનં આધારભાવતો ગન્તબ્બટ્ઠાનભાવેન પટિસરણતો ચ સાગરો ‘‘મુખ’’ન્તિ વુત્તો. ચન્દસમાયોગેન ‘‘અજ્જ કત્તિકા, અજ્જ રોહિણી’’તિ સઞ્ઞાયનતો નક્ખત્તાનિ અભિભવિત્વા આલોકકરણતો નક્ખત્તેહિ અતિવિસેસસોમ્મભાવતો ચ ‘‘નક્ખત્તાનં મુખં ચન્દો’’તિ વુત્તં. ‘‘દીપસિખા અગ્ગિજાલા અસનિવિચક્ક’’ન્તિ એવમાદીનં તપન્તાનં વિજ્જુલતાનં અગ્ગત્તા આદિચ્ચો ‘‘તપતં મુખ’’ન્તિ વુત્તો. દક્ખિણેય્યાનં પન અગ્ગત્તા વિસેસેન તસ્મિં સમયે બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં સન્ધાય ‘‘પુઞ્ઞં આકઙ્ખમાનાનં, સઙ્ઘો વે યજતં મુખ’’ન્તિ વુત્તં. તેન સઙ્ઘો પુઞ્ઞસ્સ આયમુખં અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવેનાતિ દસ્સેતિ.

કેણિયજટિલવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રોજમલ્લવત્થુકથાવણ્ણના

૩૦૧. રોજવત્થુમ્હિ વિહારોતિ ગન્ધકુટિં સન્ધાય આહંસુ. અતરમાનોતિ અતુરન્તો, સણિકં પદપ્પમાણટ્ઠાને પદં નિક્ખિપન્તો વત્તં કત્વા સુસમ્મટ્ઠં મુત્તાદલસિન્દુવારસન્થરસદિસં વાલિકં અવિનાસેન્તોતિ અત્થો. આળિન્દન્તિ પમુખં. ઉક્કાસિત્વાતિ ઉક્કાસિતસદ્દં કત્વા. અગ્ગળન્તિ કવાટં. આકોટેહીતિ અગ્ગનખેન ઈસકં કુઞ્ચિકછિદ્દસમીપે કોટેહીતિ વુત્તં હોતિ. દ્વારં કિર અતિઉપરિ અમનુસ્સા, અતિહેટ્ઠા તિરચ્છાનજાતિકા કોટેન્તિ, તથા અકોટેત્વા મજ્ઝે છિદ્દસમીપે મનુસ્સા કોટેન્તિ, ઇદં દ્વારકોટકવત્તન્તિ દીપેન્તા વદન્તિ. વિવરિ ભગવા દ્વારન્તિ ન ભગવા ઉટ્ઠાય દ્વારં વિવરિ, વિવરતૂતિ પન હત્થં પસારેસિ. તતો ‘‘ભગવા તુમ્હેહિ અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ દાનં દદમાનેહિ ન સહત્થા દ્વારવિવરણકમ્મં કત’’ન્તિ સયમેવ દ્વારં વિવટં. તં પન યસ્મા ભગવતો મનેન વિવટં, તસ્મા ‘‘વિવરિ ભગવા દ્વાર’’ન્તિ વુત્તં.

રોજમલ્લવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વુડ્ઢપબ્બજિતવત્થુકથાવણ્ણના

૩૦૩. આતુમાવત્થુમ્હિ અઞ્ઞતરો વુડ્ઢપબ્બજિતોતિ સુભદ્દો નામ અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ વુડ્ઢકાલે પબ્બજિતત્તા ‘‘વુડ્ઢપબ્બજિતો’’તિ વુત્તો. દ્વે દારકાતિ સામણેરભૂમિયં ઠિતા દ્વે પુત્તા. નાળિયાવાપકેનાતિ નાળિયા ચેવ થવિકાય ચ. સંહરિંસૂતિ યસ્મા મનુસ્સા તે દારકે મઞ્જુભાણિને પટિભાનવન્તે દિસ્વા કારેતુકામાપિ અકારેતુકામાપિ કારેન્તિયેવ, કતકાલે ચ ‘‘કિં ગણ્હિસ્સથ તાતા’’તિ પુચ્છન્તિ. તે વદન્તિ ‘‘ન અમ્હાકં અઞ્ઞેન કેનચિ અત્થો, પિતા પન નો ભગવતો આગતકાલે યાગુદાનં કાતુકામો’’તિ. તં સુત્વા મનુસ્સા અપરિગણેત્વાવ યં તે સક્કોન્તિ હરિતું, સબ્બં દેન્તિ. યમ્પિ ન સક્કોન્તિ, મનુસ્સેહિ પેસેન્તિ. તસ્મા તે દારકા બહું લોણમ્પિ તેલમ્પિ સપ્પિમ્પિ તણ્ડુલમ્પિ ખાદનીયમ્પિ સંહરિંસુ.

આતુમાયં વિહરતીતિ આતુમં નિસ્સાય વિહરતિ. ભુસાગારેતિ ભુસમયે અગારકે. તત્થ કિર મહન્તં પલાલપુઞ્જં અબ્ભન્તરતો પલાલં નિક્કડ્ઢિત્વા સાલાસદિસં પબ્બજિતાનં વસનયોગ્ગટ્ઠાનસદિસં કતં, તદા ભગવા તત્થ વસિ. અથ ભગવતિ આતુમં આગન્ત્વા ભુસાગારકં પવિટ્ઠે સુભદ્દો સાયન્હસમયં ગામદ્વારં ગન્ત્વા મનુસ્સે આમન્તેસિ ‘‘ઉપાસકા નાહં તુમ્હાકં સન્તિકા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પચ્ચાસીસામિ, મય્હં દારકેહિ આનીતતેલાદીનિયેવ સઙ્ઘસ્સ પહોન્તિ, હત્થકમ્મમત્તં મે દેથા’’તિ. કિં, ભન્તે, કરોમાતિ? ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગણ્હથા’’તિ સબ્બૂપકરણાનિ ગાહેત્વા વિહારે ઉદ્ધનાનિ કારેત્વા એકં કાળકં કાસાવં નિવાસેત્વા તાદિસમેવ પારુપિત્વા ‘‘ઇદં કરોથ, ઇદં કરોથા’’તિ સબ્બરત્તિં વિચારેન્તો સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા ભોજ્જયાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ પટિયાદાપેસિ. ભોજ્જયાગુ નામ પઠમં ભુઞ્જિત્વા પાતબ્બયાગુ, તત્થ સપ્પિમધુફાણિતમચ્છમંસપુપ્ફફલરસાદિ યંકિઞ્ચિ ખાદનીયં નામ, સબ્બં પવિસતિ, કીળિતુકામાનં સીસમક્ખનયોગ્ગા હોતિ સુગન્ધગન્ધા.

અથ ભગવા કાલસ્સેવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય ચરિતું આતુમગામનગરાભિમુખો પાયાસિ. મનુસ્સા તસ્સ આરોચેસું ‘‘ભગવા પિણ્ડાય ગામં પવિસતિ, તયા કસ્સ યાગુ પટિયાદિતા’’તિ. સો યથાનિવત્થપારુતેહેવ તેહિ કાળકકાસાવેહિ એકેન હત્થેન દબ્બિઞ્ચ કટચ્છુઞ્ચ ગહેત્વા બ્રહ્મા વિય દક્ખિણજાણુમણ્ડલં ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દિત્વા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે, ભન્તે, ભગવા યાગુ’’ન્તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો સો વુડ્ઢપબ્બજિતો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન બહુતરં યાગું પટિયાદાપેત્વા ભગવતો ઉપનામેસી’’તિ. જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તીતિઆદિ વુત્તનયમેવ. કુતાયન્તિ કુતો અયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૩૦૪. દસભાગં દત્વાતિ દસમભાગં દત્વા. તેનેવાહ ‘‘દસ કોટ્ઠાસે કત્વા એકો કોટ્ઠાસો ભૂમિસામિકાનં દાતબ્બો’’તિ.

વુડ્ઢપબ્બજિતવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુમહાપદેસકથાવણ્ણના

૩૦૫. પરિમદ્દન્તાતિ ઉપપરિક્ખન્તા. પત્તુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં પત્તુણ્ણં. કોસેય્યવિસેસોતિ હિ અભિધાનકોસે વુત્તં. ચીનદેસે સોમારદેસે ચ સઞ્જાતવત્થાનિ ચીનસોમારપટાનિ. પત્તુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિમયિકં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. તં ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસંયેવ અનુલોમં. દેવતાહિ દિન્નચીવરં દેવદત્તિયં. તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનીદેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં. તમ્પિ ખોમાદીનઞ્ઞેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો. દ્વે પટા દેસનામેનેવ વુત્તાતિ તેસં સરૂપદસ્સનપરમેતં, નાઞ્ઞં નિવત્તનપરં પત્તુણ્ણપટસ્સપિ દેસનામેનેવ વુત્તત્તા. તુમ્બાતિ ભાજનાનિ. ફલતુમ્બોતિ લાબુઆદિ. ઉદકતુમ્બોતિ ઉદકુક્ખિપનકકુટકો. કિલઞ્જચ્છત્તન્તિ વેળુવિલીવેહિ વાયિત્વા કતછત્તં. સમ્ભિન્નરસન્તિ સમ્મિસ્સિતરસં. પાનકં પટિગ્ગહિતં હોતીતિ અમ્બપાનાદિપાનકં પટિગ્ગહિતં હોતિ, તં વિકાલેપિ કપ્પતિ અસમ્ભિન્નરસત્તા. તેન તદહુપટિગ્ગહિતેન સદ્ધિન્તિ તેન સત્તાહકાલિકેન તદહુપટિગ્ગહિતેન સદ્ધિં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચતુમહાપદેસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભેસજ્જક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.