૫. ચમ્મક્ખન્ધકં

સોણકોળિવિસવત્થુકથાવણ્ણના

૨૪૨. ચમ્મક્ખન્ધકે ઉણ્ણપાવારણન્તિ ઉણ્ણામયં પાવારણં. વિહારપચ્છાયાયન્તિ વિહારપચ્ચન્તે છાયાયં. વિહારસ્સ વડ્ઢમાનચ્છાયાયન્તિપિ વદન્તિ.

સોણસ્સ પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના

૨૪૩. સુત્તત્થો પન સુત્તવણ્ણનાતોયેવ ગહેતબ્બોતિ એત્થાયં સુત્તવણ્ણના. સીતવનેતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૫૫) એવંનામકે વને. તસ્મિં કિર પટિપાટિયા પઞ્ચ ચઙ્કમનસતાનિ માપિતાનિ, તેસુ થેરો અત્તનો સપ્પાયં ચઙ્કમનં ગહેત્વા સમણધમ્મં કરોતિ. તસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ હુત્વા ચઙ્કમતો પાદતલાનિ ભિજ્જિંસુ, જાણૂહિ ચઙ્કમતો જાણુકાનિપિ હત્થતલાનિપિ ભિજ્જિંસુ, છિદ્દાનિ અહેસું. એવં આરદ્ધવીરિયો વિહરન્તો ઓભાસનિમિત્તમત્તકમ્પિ દસ્સેતું નાસક્ખિ. તસ્સ વીરિયેન કિલમિતકાયસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં પાસાણફલકે નિસિન્નસ્સ યો વિતક્કો ઉદપાદિ, તં દસ્સેતું ‘‘અથ ખો આયસ્મતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આરદ્ધવીરિયાતિ પરિપુણ્ણપગ્ગહિતવીરિયા. ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ ‘‘સચે અહં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ વા વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ વા નેય્યો વા, ન મે ચિત્તં ન વિમુચ્ચેય્ય, અદ્ધા પન પદપરમો, યેન મે ચિત્તં ન મુચ્ચતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા ‘‘સંવિજ્જન્તિ ખો પના’’તિઆદીનિ ચિન્તેસિ. તત્થ ભોગાતિ ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તં.

પાતુરહોસીતિ થેરસ્સ ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘અયં સોણો અજ્જ સીતવને પધાનભૂમિયં નિસિન્નો ઇમં વિતક્કં વિતક્કેતિ, ગન્ત્વાસ્સ વિતક્કં સહોડ્ઢં ગણ્હિત્વા વીણોપમકમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ સીતવને પાતુરહોસિ. પઞ્ઞત્તે આસનેતિ પધાનિકભિક્ખૂ અત્તનો વસનટ્ઠાને ઓવદિતું આગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નિસીદનત્થં યથાલાભેન આસનમ્પિ પઞ્ઞપેત્વાવ પધાનં કરોન્તિ, અઞ્ઞં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિ સઙ્ઘરિત્વા ઉપરિ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેન્તિ. થેરોપિ આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ પધાનં અકાસિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને’’તિ.

તં કિં મઞ્ઞસીતિ સત્થા ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો અવસેસકમ્મટ્ઠાનેન અત્થો નત્થિ, અયં ગન્ધબ્બસિપ્પે છેકો ચિણ્ણવસી, અત્તનો વિસયે કથિયમાને ખિપ્પમેવ સલ્લક્ખેસ્સતી’’તિ વીણોપમં કથેતું ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ. વીણાય તન્તિસ્સરે કુસલતા નામ વીણાય વાદનકુસલતા, સો ચ તત્થ કુસલો. માતાપિતરો હિસ્સ ‘‘અમ્હાકં પુત્તો અઞ્ઞં સિપ્પં સિક્ખન્તો કાયેન કિલમિસ્સતિ, ઇદં પન આસને નિસિન્નેનેવ સક્કા ઉગ્ગણ્હિતુ’’ન્તિ ગન્ધબ્બસિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાપેસું. તસ્સ –

‘‘સત્ત સરા તયો ગામા, મુચ્છના એકવીસતિ;

ઠાના એકૂનપઞ્ઞાસ, ઇચ્ચેતે સરમણ્ડલા’’તિ. –

આદિકં ગન્ધબ્બસિપ્પં સબ્બમેવ પગુણં અહોસિ. અચ્ચાયતાતિ અતિઆયતા ખરમુચ્છના. સરવતીતિ સરસમ્પન્ના. કમ્મઞ્ઞાતિ કમ્મક્ખમા કમ્મયોગ્ગા. અતિસિથિલાતિ મન્દમુચ્છના. સમે ગુણે પતિટ્ઠિતાતિ મજ્ઝિમે સરે ઠપેત્વા મુચ્છિતા.

અચ્ચારદ્ધન્તિ અતિગાળ્હં. ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તતીતિ ઉદ્ધતભાવાય સંવત્તતિ. અતિલીનન્તિ અતિસિથિલં. કોસજ્જાયાતિ કુસીતભાવત્થાય. વીરિયસમથં અધિટ્ઠાહીતિ વીરિયસમ્પયુત્તં સમથં અધિટ્ઠાહિ, વીરિયં સમથેન યોજેહીતિ અત્થો. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતં અધિટ્ઠાહીતિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં સમતં સમભાવં અધિટ્ઠાહિ. તત્થ સદ્ધં પઞ્ઞાય, પઞ્ઞઞ્ચ સદ્ધાય, વીરિયં સમાધિના, સમાધિઞ્ચ વીરિયેન યોજયતા ઇન્દ્રિયાનં સમતા અધિટ્ઠિતા નામ હોતિ. સતિ પન સબ્બત્થિકા, સા સદાપિ બલવતીયેવ વટ્ટતિ. તઞ્ચ પન નેસં યોજનાવિધાનં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૦-૬૨) આગતનયેન વેદિતબ્બં. તત્થ ચ નિમિત્તં ગણ્હાહીતિ તસ્મિઞ્ચ સમભાવે સતિ યેન આદાસે મુખબિમ્બેનેવ નિમિત્તેન ઉપ્પજ્જિતબ્બં, તં સમથનિમિત્તં વિપસ્સનાનિમિત્તં મગ્ગનિમિત્તં ફલનિમિત્તઞ્ચ ગણ્હ નિબ્બત્તેહીતિ એવમસ્સ સત્થા અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ.

તત્થ ચ નિમિત્તં અગ્ગહેસીતિ સમથનિમિત્તઞ્ચ વિપસ્સનાનિમિત્તઞ્ચ અગ્ગહેસિ. એકોતિ અસહાયો. વૂપકટ્ઠોતિ વત્થુકામેહિ ચ કિલેસકામેહિ ચ કાયેન ચેવ ચિત્તેન ચ વૂપકટ્ઠો. અપ્પમત્તોતિ કમ્મટ્ઠાને સતિં અવિજહન્તો. આતાપીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયાતાપેન આતાપો. આતપ્પતિ કિલેસેહીતિ આતાપો, વીરિયં. પહિતત્તોતિ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય પેસિતત્તો વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવો, નિબ્બાને વા પેસિતચિત્તો. ન ચિરસ્સેવાતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્ભતો ન ચિરેનેવ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ ભગવતો સાવકાનં અરહન્તાનં અબ્ભન્તરો એકો મહાસાવકો અહોસીતિ અત્થો.

૨૪૪. વુસિતવાતિ વુત્થબ્રહ્મચરિયવાસો. કતકરણીયોતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બં કત્વા ઠિતો. ઓહિતભારોતિ ખન્ધભારં કિલેસભારં અભિસઙ્ખારભારઞ્ચ ઓતારેત્વા ઠિતો. અનુપ્પત્તસદત્થોતિ સદત્થો વુચ્ચતિ અરહત્તં, તં પત્તોતિ અત્થો. પરિક્ખીણભવસંયોજનોતિ ખીણભવબન્ધનો. સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તોતિ સમ્મા હેતુના કારણેન જાનિત્વા વિમુત્તો. છ ઠાનાનીતિ છ કારણાનિ. અધિમુત્તો હોતીતિ પટિવિજ્ઝિત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા ઠિતો હોતિ. નેક્ખમ્માધિમુત્તોતિઆદિ સબ્બં અરહત્તવસેન વુત્તં. અરહત્તઞ્હિ સબ્બકિલેસેહિ નિક્ખન્તત્તા નેક્ખમ્મં, તેહેવ પવિવિત્તત્તા પવિવેકો, બ્યાપજ્જાભાવતો અબ્યાપજ્જં, ઉપાદાનસ્સ ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા ઉપાદાનક્ખયો, તણ્હાય ખયન્તે ઉપ્પન્નત્તા તણ્હક્ખયો, સમ્મોહાભાવતો અસમ્મોહોતિ ચ વુચ્ચતિ.

કેવલં સદ્ધામત્તકન્તિ પટિવેધરહિતં કેવલં પટિવેધપઞ્ઞાય અસમ્મિસ્સં સદ્ધામત્તકં. પટિચયન્તિ પુનપ્પુનં કરણેન વડ્ઢિં. વીતરાગત્તાતિ મગ્ગપટિવેધેન રાગસ્સ વિહતત્તાયેવ નેક્ખમ્મસઙ્ખાતં અરહત્તં પટિવિજ્ઝિત્વા સચ્છિકત્વા ઠિતો હોતિ, ફલસમાપત્તિવિહારેન વિહરતિ, તન્નિન્નમાનસોયેવ હોતીતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

લાભસક્કારસિલોકન્તિ ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચ તેસંયેવ સુકતભાવઞ્ચ વણ્ણભણનઞ્ચ. નિકામયમાનોતિ ઇચ્છમાનો પત્થયમાનો. પવિવેકાધિમુત્તોતિ ‘‘પવિવેકે અધિમુત્તો અહ’’ન્તિ એવં અરહત્તં બ્યાકરોતીતિ અત્થો.

સીલબ્બતપરામાસન્તિ સીલઞ્ચ વતઞ્ચ પરામસિત્વા ગહિતગ્ગહણમત્તં. સારતો પચ્ચાગચ્છન્તોતિ સારભાવેન જાનન્તો. અબ્યાપજ્જાધિમુત્તોતિ અબ્યાપજ્જં અરહત્તં બ્યાકરોતિ. ઇમિનાવ નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અપિચેત્થ ‘‘નેક્ખમ્માધિમુત્તોતિ ઇમસ્મિંયેવ અરહત્તં કથિતં, સેસેસુ પઞ્ચસુ નિબ્બાન’’ન્તિ એકે વદન્તિ. અપરે ‘‘અસમ્મોહાધિમુત્તોતિ એત્થેવ નિબ્બાનં કથિતં, સેસેસુ અરહત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અયં પનેત્થ સારો – ‘‘સબ્બેસ્વેવેતેસુ અરહત્તમ્પિ નિબ્બાનમ્પિ કથિતમેવાતિ.

ભુસાતિ બલવન્તો દિબ્બરૂપસદિસા. નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તીતિ એતસ્સ ખીણાસવસ્સ ચિત્તં ગહેત્વા ઠાતું ન સક્કોન્તિ. કિલેસા હિ ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તં ગણ્હન્તિ નામ. અમિસ્સીકતન્તિ અમિસ્સકતં. કિલેસા હિ આરમ્મણેન સદ્ધિં ચિત્તં મિસ્સં કરોન્તિ, તેસં અભાવા અમિસ્સીકતં. ઠિતન્તિ પતિટ્ઠિતં. આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ અચલનપ્પત્તં. વયઞ્ચસ્સાનુપસ્સતીતિ તસ્સ ચેસ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદમ્પિ વયમ્પિ પસ્સતિ. ભુસા વાતવુટ્ઠીતિ બલવા વાતક્ખન્ધો. નેવ નં સઙ્કમ્પેય્યાતિ એકભાગેન ચાલેતું ન સક્કુણેય્ય. ન સમ્પકમ્પેય્યાતિ થૂણં વિય સબ્બભાગતો કમ્પેતું ન સક્કુણેય્ય. ન સમ્પવેધેય્યાતિ વેધેત્વા પવેધેત્વા પાતેતું ન સક્કુણેય્ય.

નેક્ખમ્મં અધિમુત્તસ્સાતિ અરહત્તં પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતસ્સ. સેસપદેસુપિ અરહત્તમેવ કથિતં. ઉપાદાનક્ખયસ્સ ચાતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અસમ્મોહઞ્ચ ચેતસોતિ ચિત્તસ્સ ચ અસમ્મોહં અધિમુત્તસ્સ. દિસ્વા આયતનુપ્પાદન્તિ આયતનાનં ઉપ્પાદઞ્ચ વયઞ્ચ દિસ્વા. સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતીતિ સમ્મા હેતુના નયેન ઇમાય વિપસ્સનાય પટિપત્તિયા ફલસમાપત્તિવસેન ચિત્તં વિમુચ્ચતિ, નિબ્બાનારમ્મણે અધિમુચ્ચતિ. અથ વા ઇમિના ખીણાસવસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા કથિતા. તસ્સ હિ આયતનુપ્પાદં દિસ્વા ઇમાય વિપસ્સનાય અધિગતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ આનુભાવેન સબ્બકિલેસેહિ સમ્મા ચિત્તં વિમુચ્ચતિ. એવં તસ્સ સમ્મા વિમુત્તસ્સ…પે… ન વિજ્જતિ. તત્થ સન્તચિત્તસ્સાતિ નિબ્બુતચિત્તસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

સોણસ્સ પબ્બજ્જાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સબ્બનીલિકાદિપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૪૬. અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણાતિ અભિનવારિટ્ઠફલવણ્ણા. ઉદકેન તિન્તકાકપત્તવણ્ણાતિપિ વદન્તિ.

અજ્ઝારામે ઉપાહનપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૪૮. અભિજીવન્તિ એતેનાતિ અભિજીવનિકં. કિન્તં? સિપ્પં. તેનાહ ‘‘યેન સિપ્પેના’’તિઆદિ.

કટ્ઠપાદુકાદિપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૫૧. ઉણ્ણાહિ કતપાદુકાતિ ઉણ્ણાલોમમયકમ્બલેહિ, ઉણ્ણાલોમેહિ એવ વા કતપાદુકા. ન, ભિક્ખવે, ગાવીનં વિસાણેસુ ગહેતબ્બન્તિઆદીસુ ‘‘મોક્ખાધિપ્પાયેન વિસાણાદીસુ ગહેતું વટ્ટતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

યાનાદિપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૫૩. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પુરિસયુત્તં હત્થવટ્ટકન્તિ એત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પુરિસયુત્તં, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, હત્થવટ્ટક’’ન્તિ એવં પચ્ચેકવાક્યપરિસમાપનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પુરિસયુત્તં ઇત્થિસારથિ વા…પે… પુરિસા વા, વટ્ટતિયેવા’’તિ. પીઠકસિવિકન્તિ પીઠકયાનં. પાટઙ્કિન્તિ અન્દોલિકાયેતં અધિવચનં.

ઉચ્ચાસયનમહાસયનપટિક્ખેપકથાવણ્ણના

૨૫૪. વાળરૂપાનીતિ આહરિમાનિ વાળરૂપાનિ. ‘‘અકપ્પિયરૂપાકુલો અકપ્પિયમઞ્ચો પલ્લઙ્કો’’તિ સારસમાસે વુત્તં. ‘‘દીઘલોમકો મહાકોજવોતિ ચતુરઙ્ગુલાધિકલોમો કાળકોજવો. ‘‘ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ કિર તસ્સ લોમાની’’તિ વચનતો ચતુરઙ્ગુલતો હેટ્ઠા વટ્ટતીતિ વદન્તિ. વાનચિત્રો ઉણ્ણામયત્થરણોતિ ભિત્તિચ્છેદાદિવસેન વિચિત્રો ઉણ્ણામયત્થરણો. ઘનપુપ્ફકો ઉણ્ણામયત્થરણોતિ ઉણ્ણામયલોહિતત્થરણો. પકતિતૂલિકાતિ રુક્ખતૂલલતાતૂલપોટકીતૂલસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં તૂલાનં અઞ્ઞતરપુણ્ણા તૂલિકા. ‘‘ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણ’’ન્તિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) વુત્તં, સારસમાસે પન ‘‘ઉદ્દલોમીતિ એકતો ઉગ્ગતપુપ્ફં. એકન્તલોમીતિ ઉભતો ઉગ્ગતપુપ્ફ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયન્તિ કોસેય્યકસટમય’’ન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. સુદ્ધકોસેય્યન્તિ રતનપરિસિબ્બનરહિતં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં પનેત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં સબ્બાનેવ ગોનકાદીનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ઠપેત્વા તૂલિક’’ન્તિ એતેન રતનપરિસિબ્બનરહિતાપિ તૂલિકા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. ‘‘રતનપરિસિબ્બિતાનિ વટ્ટન્તી’’તિ ઇમિના પન યાનિ રતનપરિસિબ્બિતાનિ, તાનિ ભૂમત્થરણવસેન યથાનુરૂપં મઞ્ચાદીસુ ચ ઉપનેતું વટ્ટતીતિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ વિનયપરિયાયં પત્વા ગરુકે ઠાતબ્બત્તા ઇધ વુત્તનયેનેવેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સુત્તન્તિકદેસનાયં પન ગહટ્ઠાનમ્પિ વસેન વુત્તત્તા તેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘ઠપેત્વા તૂલિકં…પે… વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તન્તિ અપરે.

અજિનચમ્મેહીતિ અજિનમિગચમ્મેહિ. તાનિ કિર ચમ્માનિ સુખુમતરાનિ, તસ્મા દુપટ્ટતિપટ્ટાનિ કત્વા સિબ્બન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અજિનપવેણી’’તિ. ઉત્તરં ઉપરિભાગં છાદેતીતિ ઉત્તરચ્છદો, વિતાનં, તઞ્ચ લોહિતવિતાનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ઉપરિબદ્ધેન રત્તવિતાનેના’’તિ. ‘‘રત્તવિતાનેસુ ચ કાસાવં વટ્ટતિ, કુસુમ્ભાદિરત્તમેવ ન વટ્ટતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. મહાઉપધાનન્તિ પમાણાતિક્કન્તં ઉપધાનં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ અટ્ઠ. ૧.૧૫) ‘‘અલોહિતકાનિ દ્વેપિ વટ્ટન્તિયેવ, તતો ઉત્તરિ લભિત્વા અઞ્ઞેસં દાતબ્બાનિ, દાતું અસક્કોન્તો મઞ્ચે તિરિયં અત્થરિત્વા ઉપરિ પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતુમ્પિ લભતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તં, સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૯૭) પન ‘‘અગિલાનસ્સ સીસુપધાનઞ્ચ પાદુપધાનઞ્ચાતિ દ્વયમેવ વટ્ટતિ, ગિલાનસ્સ બિમ્બોહનાનિ સન્થરિત્વા ઉપરિ પચ્ચત્થરણં દત્વા નિપજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા ગિલાનોયેવ મઞ્ચે તિરિયં અત્થરિત્વા નિપજ્જિતું લભતીતિ વેદિતબ્બં.

ઉચ્ચાસયનમહાસયનપટિક્ખેપકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગિહિવિકતાનુઞ્ઞાતાદિકથાવણ્ણના

૨૫૬. અભિનિસ્સાય નિસીદિતુન્તિ અપસ્સાય નિસીદિતું.

સોણકુટિકણ્ણવત્થુકથાવણ્ણના

૨૫૭. પપતકે પબ્બતેતિ એત્થ ‘‘પવત્તે પબ્બતે’’તિપિ પઠન્તિ, પવત્તનામકે પબ્બતેતિ અત્થો. સોણો ઉપાસકોતિઆદીસુ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૬) નામેન સોણો નામ, તીહિ સરણગમનેહિ ઉપાસકત્તપટિવેદનેન ઉપાસકો, કોટિઅગ્ઘનકસ્સ કણ્ણપિળન્ધનસ્સ ધારણેન ‘‘કોટિકણ્ણો’’તિ ચ વત્તબ્બે ‘‘કુટિકણ્ણો’’તિ એવં અભિઞ્ઞાતો, ન સુકુમારસોણોતિ અધિપ્પાયો. અયઞ્હિ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સાસને અભિપ્પસન્નો સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠિતો પપતકે પબ્બતે છાયૂદકસમ્પન્ને ઠાને વિહારં કારેત્વા થેરં તત્થ વસાપેત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠાતિ. તેન વુત્તં ‘‘આયસ્મતો મહાકચ્ચાનસ્સ ઉપટ્ઠાકો હોતી’’તિ.

સો કાલેન કાલં થેરસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, થેરો ચસ્સ ધમ્મં દેસેતિ, તેન સંવેગબહુલો ધમ્મચરિયાયં ઉસ્સાહજાતો વિહરતિ. સો એકદા સત્થેન સદ્ધિં વાણિજ્જત્થાય ઉજ્જેનિં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અટવિયં સત્થે નિવિટ્ઠે રત્તિયં જનસમ્બાધભયેન એકમન્તં અપક્કમ્મ નિદ્દં ઉપગઞ્છિ. સત્થો પચ્ચૂસવેલાયં ઉટ્ઠાય ગતો, ન એકોપિ સોણં પબોધેસિ, સબ્બે વિસ્સરિત્વા અગમિંસુ. સો પભાતાય રત્તિયા પબુજ્ઝિત્વા ઉટ્ઠાય કઞ્ચિ અપસ્સન્તો સત્થેન ગતમગ્ગં ગહેત્વા સીઘં સીઘં ગચ્છન્તો એકં વટરુક્ખં ઉપગઞ્છિ. તત્થ અદ્દસ એકં મહાકાયં વિરૂપદસ્સનં બીભચ્છં પુરિસં અટ્ઠિતો મુત્તાનિ અત્તનો મંસાનિ સયમેવ ખાદન્તં, દિસ્વાન ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિ. પેતોસ્મિ, ભન્તેતિ. કસ્મા એવં કરોસીતિ? અત્તનો પુબ્બકમ્મેનાતિ. કિં પન તં કમ્મન્તિ? અહં પુબ્બે ભારુકચ્છનગરવાસી કૂટવાણિજો હુત્વા પરેસં સન્તકં વઞ્ચેત્વા ખાદિં, સમણે ચ ભિક્ખાય ઉપગતે ‘‘તુમ્હાકં મંસં ખાદથા’’તિ અક્કોસિં, તેન કમ્મેન એતરહિ ઇમં દુક્ખં અનુભવામીતિ. તં સુત્વા સોણો અતિવિય સંવેગં પટિલભિ.

તતો પરં ગચ્છન્તો મુખતો પગ્ઘરિતકાળલોહિતે દ્વે પેતદારકે પસ્સિત્વા તથેવ પુચ્છિ, તેપિસ્સ અત્તનો કમ્મં કથેસું. તે કિર ભારુકચ્છનગરે દારકકાલે ગન્ધવાણિજ્જાય જીવિકં કપ્પેન્તા અત્તનો માતરિ ખીણાસવે નિમન્તેત્વા ભોજેન્તિયા ગેહં ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં સન્તકં કસ્મા સમણાનં દેસિ, તયા દિન્નં ભોજનં ભુઞ્જનકસમણાનં મુખતો કાળલોહિતં પગ્ઘરતૂ’’તિ અક્કોસિંસુ. તે તેન કમ્મેન નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સ વિપાકાવસેસેન પેતયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તદા ઇમં દુક્ખં અનુભવન્તિ. તમ્પિ સુત્વા સોણો અતિવિય સંવેગજાતો અહોસિ.

સો ઉજ્જેનિં ગન્ત્વા તં કરણીયં તીરેત્વા કુરરઘરં પચ્ચાગતો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા કતપટિસન્થારો તમત્થં આરોચેસિ. થેરોપિસ્સ પવત્તિનિવત્તીસુ આદીનવાનિસંસે વિભાવેન્તો ધમ્મં દેસેસિ. સો થેરં વન્દિત્વા ગેહં ગતો સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા સયનં ઉપગતો થોકંયેવ નિદ્દાયિત્વા પબુજ્ઝિત્વા સયનતલે નિસજ્જ યથાસુતં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખિતું આરદ્ધો. તસ્સ તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખતો તે ચ પેતત્તભાવે અનુસ્સરતો સંસારદુક્ખં અતિવિય ભયાનકં હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ, પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. સો વિભાતાય રત્તિયા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા થેરં ઉપગન્ત્વા અત્તનો અજ્ઝાસયં આરોચેત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો સોણો ઉપાસકો…પે… પબ્બાજેતુ મં, ભન્તે, અય્યો મહાકચ્ચાનો’’તિ.

તત્થ યથા યથાતિઆદિપદાનં અયં સઙ્ખેપત્થો – યેન યેન આકારેન અય્યો મહાકચ્ચાનો ધમ્મં દેસેતિ આચિક્ખતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતિ વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનિં કરોતિ પકાસેતિ, તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતો એવં હોતિ ‘‘યદેતં સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયં એકમ્પિ દિવસં અખણ્ડં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં, એકદિવસમ્પિ કિલેસમલેન અમલીનં કત્વા ચરિમકચિત્તં પાપેતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં, સઙ્ખલિખિતં લિખિતસઙ્ખસદિસં ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગં ચરિતબ્બં, ઇદં ન સુકરં અગારં અજ્ઝાવસતા અગારમજ્ઝે વસન્તેન એકન્તપરિપુણ્ણં…પે… ચરિતુ’’ન્તિ.

એવં અત્તનો પરિવિતક્કિતં સોણો ઉપાસકો થેરસ્સ આરોચેત્વા તં પટિપજ્જિતુકામો ‘‘ઇચ્છામહં ભન્તે’’તિઆદિમાહ. થેરો પન ‘‘ન તાવસ્સ ઞાણં પરિપાકં ગત’’ન્તિ ઉપધારેત્વા ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો ‘‘દુક્કરં ખો’’તિઆદિના પબ્બજ્જાછન્દં નિવારેસિ. તત્થ એકસેય્યન્તિ અદુતિયસેય્યં. એત્થ ચ સેય્યાસીસેન ‘‘એકો તિટ્ઠતિ, એકો ગચ્છતિ, એકો નિસીદતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તં ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ કાયવિવેકં દીપેતિ, ન એકિકા હુત્વા સયનમત્તં. એકભત્તન્તિ ‘‘એકભત્તિકો હોતિ રત્તૂપરતો વિરતો વિકાલભોજના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪; મ. નિ. ૧.૨૯૩ અ. નિ. ૩.૭૧) એવં વુત્તં વિકાલભોજના વિરતિં સન્ધાય વદતિ. બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિબ્રહ્મચરિયં, સિક્ખત્તયાનુયોગસઙ્ખાતં સાસનબ્રહ્મચરિયં વા. ઇઙ્ઘાતિ ચોદનત્થે નિપાતો. તત્થેવાતિ ગેહેયેવ. બુદ્ધાનં સાસનં અનુયુઞ્જાતિ નિચ્ચસીલઉપોસથસીલનિયમાદિભેદં પઞ્ચઙ્ગં અટ્ઠઙ્ગં દસઙ્ગઞ્ચ સીલં તદનુરૂપઞ્ચ સમાધિપઞ્ઞાભાવનં અનુયુઞ્જ. એતઞ્હિ ઉપાસકેન પુબ્બભાગે અનુયુઞ્જિતબ્બં બુદ્ધસાસનં નામ. તેનાહ ‘‘કાલયુત્તં એકસેય્યં એકભત્તં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ.

તત્થ કાલયુત્તન્તિ ચાતુદ્દસીપઞ્ચદ્દસીઅટ્ઠમીપાટિહારિકપક્ખસઙ્ખાતેન કાલેન યુત્તં, યથાવુત્તકાલે વા તુય્હં અનુયુઞ્જન્તસ્સ યુત્તં પતિરૂપં સક્કુણેય્યં, ન સબ્બકાલં સબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સબ્બમેતં ઞાણસ્સ અપરિપક્કત્તા તસ્સ કામાનં દુપ્પહાનતાય સમ્મા પટિપત્તિયં યોગ્યં કારાપેતું વદતિ, ન પબ્બજ્જાછન્દં નિવારેતું. પબ્બજ્જાભિસઙ્ખારોતિ પબ્બજિતું આરમ્ભો ઉસ્સાહો. પટિપ્પસ્સમ્ભીતિ ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કત્તા સંવેગસ્સ ચ નાતિતિક્ખભાવતો વૂપસમિ. કિઞ્ચાપિ પટિપ્પસ્સમ્ભિ, થેરેન વુત્તવિધિં પન અનુતિટ્ઠન્તો કાલેન કાલં થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તો ધમ્મં સુણાતિ. તસ્સ વુત્તનયેનેવ દુતિયમ્પિ પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ, થેરસ્સ ચ આરોચેસિ, દુતિયમ્પિ થેરો પટિક્ખિપિ. તતિયવારે પન ઞાણસ્સ પરિપક્કભાવં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ નં પબ્બાજેતું કાલો’’તિ થેરો પબ્બાજેસિ, પબ્બજિતઞ્ચ તં તીણિ સંવચ્છરાનિ અતિક્કમિત્વા ગણં પરિયેસિત્વા ઉપસમ્પાદેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘દુતિયમ્પિ ખો સોણો…પે… ઉપસમ્પાદેસી’’તિ.

તત્થ અપ્પભિક્ખુકોતિ કતિપયભિક્ખુકો. તદા કિર ભિક્ખૂ યેભુય્યેન મજ્ઝિમદેસેયેવ વસિંસુ, તસ્મા તત્થ કતિપયા એવ અહેસું. તે ચ એકસ્મિં ગામે એકો, એકસ્મિં નિગમે દ્વેતિ એવં વિસું વિસું વસિંસુ. કિચ્છેનાતિ દુક્ખેન. કસિરેનાતિ આયાસેન. તતો તતોતિ તસ્મા તસ્મા ગામનિગમાદિતો. થેરેન હિ કતિપયે ભિક્ખૂ આનેત્વા અઞ્ઞેસુ આનીયમાનેસુ પુબ્બે આનીતા કેનચિદેવ કરણીયેન પક્કમિંસુ, કઞ્ચિ કાલં આગમેત્વા પુન તેસુ આનીયમાનેસુ ઇતરે પક્કમિંસુ. એવં પુનપ્પુનં આનયનેન સન્નિપાતો ચિરેનેવ અહોસિ. થેરોપિ તદા એકવિહારી અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘તિણ્ણં વસ્સાનં…પે… સન્નિપાતાપેત્વા’’તિ.

વસ્સંવુત્થસ્સાતિ વસ્સં ઉપગન્ત્વા વુસિતવતો. એદિસો ચ એદિસો ચાતિ એવરૂપો ચ એવરૂપો ચ. ‘‘એવરૂપાય નામ રૂપકાયસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો, એવરૂપાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો’’તિ સુતોયેવ મે સો ભગવા. ન ચ મયા સમ્મુખા દિટ્ઠોતિ એત્થ પન પુથુજ્જનસદ્ધાય એવ આયસ્મા સોણો ભગવન્તં દટ્ઠુકામો અહોસિ. અપરભાગે પન સત્થારા સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા પચ્ચૂસસમયં અજ્ઝિટ્ઠો સોળસ અટ્ઠકવગ્ગિયાનિ સત્થુ સમ્મુખા અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બં ચેતસા સમન્નાહરિત્વા અત્થધમ્મપટિસંવેદી હુત્વા ભણન્તો ધમ્મુપસઞ્હિતપામોજ્જાદિમુખેન સમાહિતો સરભઞ્ઞપરિયોસાને વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અનુપુબ્બેન અરહત્તં પાપુણિ. એતદત્થમેવ હિસ્સ ભગવતા અત્તના સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વાસો આણત્તોતિ વદન્તિ.

કેચિ પનાહુ ‘‘ન ચ મયા સમ્મુખા દિટ્ઠોતિ ઇદં રૂપકાયદસ્સનમેવ સન્ધાય વુત્તં. આયસ્મા હિ સોણો પબ્બજિત્વા થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો અનુપસમ્પન્નોવ સોતાપન્નો હુત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા ‘ઉપાસકાપિ સોતાપન્ના હોન્તિ, અહમ્પિ સોતાપન્નો, કિમેત્થ ચિત્ત’ન્તિ ઉપરિમગ્ગત્થાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અન્તોવસ્સેયેવ છળભિઞ્ઞો હુત્વા વિસુદ્ધિપવારણાય પવારેસિ. અરિયસચ્ચદસ્સનેન ભગવતો ધમ્મકાયો દિટ્ઠો નામ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્માસ્સ ધમ્મકાયદસ્સનં પગેવ સિદ્ધં, પવારેત્વા પન રૂપકાયં દટ્ઠુકામો અહોસી’’તિ.

પાસાદિકન્તિઆદિપદાનં અત્થો અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તો. તત્થ વિસૂકાયિકવિપ્ફન્દિતાનન્તિ પટિપક્ખભૂતાનં દિટ્ઠિચિત્તવિપ્ફન્દિતાનન્તિ અત્થો. પાસાદિકન્તિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧૦) વા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણઅસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાકેતુમાલાલઙ્કતાય સમન્તપાસાદિકાય અત્તનો સરીરપ્પભાય સમ્પત્તિયા રૂપકાયદસ્સનબ્યાવટસ્સ જનસ્સ સબ્બભાગતો પસાદાવહં. પસાદનીયન્તિ દસબલચતુવેસારજ્જછઅસાધારણઞાણઅટ્ઠારસઆવેણિકબુદ્ધધમ્મપ્પભુતિઅપરિમાણગુણગણસમન્નાગતાય ધમ્મકાયસમ્પત્તિયા પરિક્ખકજનસ્સ પસાદનીયં પસીદિતબ્બયુત્તં પસાદકં વા. સન્તિન્દ્રિયન્તિ ચક્ખાદિપઞ્ચિન્દ્રિયલોલતાવિગમેન વૂપસન્તપઞ્ચિન્દ્રિયં. સન્તમાનસન્તિ છટ્ઠસ્સ મનિન્દ્રિયસ્સ નિબ્બિસેવનભાવૂપગમનેન વૂપસન્તમાનસં. ઉત્તમદમથસમથં અનુપ્પત્તન્તિ લોકુત્તરપઞ્ઞાવિમુત્તિચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ઉત્તમં દમથં સમથઞ્ચ અનુપ્પત્વા અધિગન્ત્વા ઠિતં. દન્તન્તિ સુપરિસુદ્ધકાયસમાચારતાય હત્થપાદકુક્કુચ્ચાભાવતો દવાદિઅભાવતો ચ કાયેન દન્તં. ગુત્તન્તિ સુપરિસુદ્ધવચીસમાચારતાય નિરત્થકવાચાભાવતો રવાદિઅભાવતો ચ વાચાય ગુત્તં. યતિન્દ્રિયન્તિ સુપરિસુદ્ધમનોસમાચારતાય અરિયિદ્ધિયોગેન અબ્યાવટઅપ્પટિસઙ્ખુપેક્ખાભાવતો ચ મનિન્દ્રિયવસેન યતિન્દ્રિયં. નાગન્તિ છન્દાદિવસેન અગમનતો, પહીનાનં રાગાદિકિલેસાનં અપુનાગમનતો અપચ્ચાગમનતો કસ્સચિપિ આગુસ્સ સબ્બથાપિ અકરણતો, પુનબ્ભવસ્સ ચ અગમનતોતિ ઇમેહિ કારણેહિ નાગં. એત્થ ચ ‘‘પાસાદિક’’ન્તિ ઇમિના રૂપકાયેન ભગવતો પમાણભૂતતં દીપેતિ, ‘‘પસાદનીય’’ન્તિ ઇમિના ધમ્મકાયેન. ‘‘સન્તિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિના સેસેહિ પમાણભૂતતં દીપેતિ, તેન ચતુપ્પમાણિકે લોકસન્નિવાસે અનવસેસતો સત્તાનં ભગવતો પમાણભાવો પકાસિતોતિ વેદિતબ્બો. એકવિહારેતિ એકગન્ધકુટિયં. ગન્ધકુટિ હિ ઇધ ‘‘વિહારો’’તિ અધિપ્પેતો. વત્થુન્તિ વસિતું.

૨૫૮. અજ્ઝોકાસે વીતિનામેત્વાતિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪૬) અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા. ‘‘યસ્મા ભગવા આયસ્મતો સોણસ્સ સમાપત્તિસમાપજ્જનેન પટિસન્થારં કરોન્તો સાવકસાધારણા સબ્બા સમાપત્તિયો અનુલોમપટિલોમં સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસિ, તસ્મા આયસ્માપિ સોણો ભગવતો અધિપ્પાયં ઞત્વા તદનુરૂપં સબ્બા તા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો બહુદેવ રત્તિં અજ્ઝોકાસે નિસજ્જાય વીતિનામેત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા વિહારં પાવિસી’’તિ કેચિ વદન્તિ. પવિસિત્વા ચ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ચીવરં તિરોકરણીયં કત્વાપિ ભગવતો પાદપસ્સે નિસજ્જાય વીતિનામેસિ. અજ્ઝેસીતિ આણાપેસિ. પટિભાતુ તં ભિક્ખુ ધમ્મો ભાસિતુન્તિ ભિક્ખુ તુય્હં ધમ્મો ભાસિતું ઉપટ્ઠાતુ ઞાણમુખં આગચ્છતુ, યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ભણાહીતિ અત્થો.

સબ્બાનેવ અટ્ઠકવગ્ગિકાનીતિ અટ્ઠકવગ્ગભૂતાનિ કામસુત્તાદીનિ (મહાનિ. ૧) સોળસ સુત્તાનિ. સરેન અભાસીતિ સુત્તુસ્સારણસરેન અભાસિ, સરભઞ્ઞવસેન કથેસીતિ અત્થો. સરભઞ્ઞપરિયોસાનેતિ ઉસ્સારણાવસાને. સુગ્ગહિતાનીતિ સમ્મા ઉગ્ગહિતાનિ. સુમનસિકતાનીતિ સુટ્ઠુ મનસિ કતાનિ. એકચ્ચો ઉગ્ગહણકાલે સમ્મા ઉગ્ગહેત્વાપિ પચ્છા સજ્ઝાયાદિવસેન મનસિકરણકાલે બ્યઞ્જનાનિ વા મિચ્છા રોપેતિ, પદપચ્ચાભટ્ઠં વા કરોતિ, ન એવમયં. ઇમિના પન સમ્મદેવ યથુગ્ગહિતં મનસિ કતાનિ. તેન વુત્તં ‘‘સુમનસિકતાનીતિ સુટ્ઠુ મનસિ કતાની’’તિ. સૂપધારિતાનીતિ અત્થતોપિ સુટ્ઠુ ઉપધારિતાનિ. અત્થે હિ સુટ્ઠુ ઉપધારિતે સક્કા પાળિ સમ્મા ઉસ્સારેતું. કલ્યાણિયાપિ વાચાય સમન્નાગતોતિ સિથિલધનિતાદીનં યથાવિધાનં વચનેન પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાય પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો. વિસ્સટ્ઠાયાતિ વિમુત્તાય. એતેનસ્સ વિમુત્તવાદિતં દસ્સેતિ. અનેલગલાયાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, તં ન પગ્ઘરતીતિ અનેલગલા, તાય નિદ્દોસાયાતિ અત્થો. અથ વા અનેલગલાયાતિ અનેલાય ચ અગલાય ચ, નિદ્દોસાય અગલિતપદબ્યઞ્જનાય અપરિહીનપદબ્યઞ્જનાયાતિ અત્થો. તથા હિ નં ભગવા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં કલ્યાણવાક્કરણાનં યદિદં સોણો કુટિકણ્ણો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૬) એતદગ્ગે ઠપેસિ. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિ યથાધિપ્પેતં અત્થં ઞાપેતું સમત્થાય.

કતિવસ્સોતિ સો કિર મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયે કોટ્ઠાસે ઠિતો આકપ્પસમ્પન્નો ચ પરેસં ચિરતરપબ્બજિતો વિય ખાયતિ. તં સન્ધાય ભગવા પુચ્છીતિ કેચિ, તં અકારણં. એવં સન્તં સમાધિસુખં અનુભવિતું યુત્તો, એત્તકં કાલં કસ્મા પમાદં આપન્નોસીતિ પન અનુયુઞ્જિતું સત્થા ‘‘કતિવસ્સોસી’’તિ તં પુચ્છિ. તેનેવાહ ‘‘કિસ્સ પન ત્વં ભિક્ખુ એવં ચિરં અકાસી’’તિ. તત્થ કિસ્સાતિ કિંકારણા. એવં ચિરં અકાસીતિ એવં ચિરાયિ, કેન કારણેન એવં ચિરકાલં પબ્બજ્જં અનુપગન્ત્વા અગારમજ્ઝે વસીતિ અત્થો. ચિરં દિટ્ઠો મેતિ ચિરેન ચિરકાલેન મયા દિટ્ઠો. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામેસુ ચ. આદીનવોતિ દોસો. અપિચાતિ કામેસુ આદીનવે કેનચિ પકારેન દિટ્ઠેપિ ન તાવાહં ઘરાવાસતો નિક્ખમિતું અસક્ખિં. કસ્મા? સમ્બાધો ઘરાવાસો, ઉચ્ચાવચેહિ કિચ્ચકરણીયેહિ સમુપબ્યૂળ્હો અગારિયભાવો. તેનેવાહ ‘‘બહુકિચ્ચો બહુકરણીયો’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ કામેસુ યથાભૂતં આદીનવદસ્સિનો ચિત્તં ચિરાયિત્વાપિ ઘરાવાસે ન પક્ખન્દતિ, અઞ્ઞદત્થુ પદુમપલાસે ઉદકબિન્દુ વિય વિનિવત્તતિયેવાતિ એતમત્થં સબ્બાકારતો વિદિત્વા. ઇમં ઉદાનન્તિ પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ સમ્મદેવ જાનન્તો પવત્તિયં તંનિમિત્તે ચ ન કદાચિપિ રમતીતિ ઇદમત્થદીપકં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

તત્થ દિસ્વા આદીનવં લોકેતિ સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારલોકે ‘‘અનિચ્ચો દુક્ખો વિપરિણામધમ્મો’’તિઆદીનવં દોસં પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સિત્વા. એતેન વિપસ્સનાચારો કથિતો. ઞત્વા ધમ્મં નિરૂપધિન્તિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગત્તા નિરુપધિં નિબ્બાનધમ્મં યથાભૂતં ઞત્વા, નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતામતસભાવતો મગ્ગઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા. ‘‘દિસ્વા ઞત્વા’’તિ ઇમેસં પદાનં ‘‘ઘતં પિવિત્વા બલં હોતિ, સીહં દિસ્વા ભયં હોતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧) વિય હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા. અરિયો ન રમતી પાપેતિ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો સપ્પુરિસો અણુમત્તેપિ પાપે ન રમતિ. કસ્મા? પાપે ન રમતી સુચીતિ સુવિસુદ્ધકાયસમાચારાદિતાય સુચિ સુદ્ધપુગ્ગલો રાજહંસો વિય ઉચ્ચારટ્ઠાને પાપે સંકિલિટ્ઠધમ્મે ન રમતિ નાભિનન્દતિ. ‘‘પાપો ન રમતી સુચિ’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સત્થો – પાપો પુગ્ગલો સુચિં અનવજ્જં વોદાનધમ્મં ન રમતિ, અઞ્ઞદત્થુ ગામસૂકરાદયો વિય ઉચ્ચારટ્ઠાનં અસુચિં સંકિલેસધમ્મંયેવ રમતીતિ પટિપક્ખતો દેસનં પરિવત્તેતિ.

સોણકુટિકણ્ણવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૫૯. કાળસીહોતિ કાળમુખવાનરજાતિ. સેસમેત્થ પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ચમ્મક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.