૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૮-૧૧૦. ચતુત્થે હિમવસ્સેનાતિ હિમમેવ વુત્તં. અપઞ્ઞાતેતિ અપ્પતીતે, અપ્પસિદ્ધેતિ અત્થો. ‘‘મણ્ડપે વા રુક્ખમૂલે વાતિ વચનતો વિવટઙ્ગણેપિ નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ગોચરપ્પસુતાતિ ગોચરટ્ઠાનં પટિપન્ના. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ ઇમિના વસ્સાનં ચાતુમાસં ચેપિ દેવો ન વસ્સતિ, પટિક્ખિત્તમેવાતિ આહ ‘‘અટ્ઠ માસેતિ વચનતો…પે… નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિયેવા’’તિ. તત્થ ચત્તારો માસેતિ વસ્સાનસ્સ ચત્તારો માસે. અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ ઇમિના અનુઞ્ઞાતેપિ અટ્ઠ માસે યત્થ હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ અપરેપિ ચત્તારો માસા પટિક્ખિત્તાતિ આહ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ વચનતો’’તિઆદિ. ઇમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘યસ્મિં દેસે હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ અટ્ઠ માસે પટિક્ખિપિત્વા ચત્તારો માસા અનુઞ્ઞાતા. યત્થ પન વસ્સાનેયેવ વસ્સતિ, તત્થ ચત્તારો માસે પટિક્ખિપિત્વા અટ્ઠ માસા અનુઞ્ઞાતા’’તિ.

ઇમિનાવ નયેન મજ્ઝિમપદેસે યત્થ હેમન્તે હિમવસ્સં વસ્સતિ, તત્થાપિ અટ્ઠેવ માસા પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. તસ્મા વસ્સાનકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ઓવસ્સકમણ્ડપે રુક્ખમૂલે ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, હેમન્તકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ઓવસ્સકમણ્ડપાદીસુપિ વટ્ટતિ. તઞ્ચ ખો યત્થ હિમવસ્સેન સેનાસનં ન તેમતિ, ગિમ્હકાલેપિ પકતિઅજ્ઝોકાસાદીસુ વટ્ટતિયેવ, તઞ્ચ ખો અકાલમેઘાદસ્સને, કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલે પન કદાચિપિ ન વટ્ટતીતિ એવમેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઇમઞ્ચ પન અત્થવિસેસં ગહેત્વા ભગવતા પઠમમેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ વિસું અનુપઞ્ઞત્તિ ન વુત્તા. તેનેવ હિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘ઇતિ યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખમેવ ગત’’ન્તિ. અથ વા અવિસેસેન અજ્ઝોકાસે સન્થરણસન્થરાપનાનિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ઈદિસે કાલે ઈદિસે ચ પદેસે ઠપેથા’’તિ અનુજાનનમત્તેનેવ અલન્તિ ન સિક્ખાપદે વિસું અનુપઞ્ઞત્તિ ઉદ્ધટાતિ વેદિતબ્બા. પરિવારે (પરિ. ૬૫-૬૭) પન ઇમસ્સેવ સિક્ખાપદસ્સ અનુરૂપવસેન પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં.

નવવાયિમો સીઘં ન નસ્સતીતિ આહ ‘‘નવવાયિમો વા’’તિ. ઓનદ્ધકોતિ ચમ્મેન ઓનદ્ધો. ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકોતિ ઇદં તસ્સ પરિવિતક્કદસ્સનમત્તં, ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકસ્સ પન ચીવરકુટિ ન વટ્ટતીતિ નત્થિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ ભિક્ખુનો તત્થેવ સન્નિહિતભાવં સન્ધાય વુત્તં. ઇમિના ચ તસ્મિંયેવ કાલે અનાપત્તિ વુત્તા, ચીવરકુટિતો નિક્ખમિત્વા પન અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પિણ્ડાય પવિસન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ. ‘‘યસ્મા પન દાયકેહિ દાનકાલેયેવ સહસ્સગ્ઘનકમ્પિ કમ્બલં ‘પાદપુઞ્છનિં કત્વા પરિભુઞ્જથા’તિ દિન્નં તથેવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘ઇમં મઞ્ચપીઠાદિસેનાસનં અબ્ભોકાસેપિ યથાસુખં પરિભુઞ્જથા’તિ દાયકેહિ દિન્નં ચે, સબ્બસ્મિમ્પિ કાલે અબ્ભોકાસે નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પેસેત્વા ગન્તબ્બન્તિ એત્થ ‘‘યો ભિક્ખુ ઇમં ઠાનં આગન્ત્વા વસતિ, તસ્સ દેથા’’તિ વત્વા પેસેતબ્બં.

વલાહકાનં અનુટ્ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વાતિ ઇમિના ચ ગિમ્હાનેપિ મેઘે ઉટ્ઠિતે મઞ્ચપીઠાદિં યંકિઞ્ચિ સેનાસનં અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ નિસીદન્તાનં પાદપતનટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ અપરે. ‘‘બહિ વાલુકાય અગમનનિમિત્તં પાદટ્ઠાનાભિમુખા વાલિકા હરિતબ્બાતિ વુત્ત’’ન્તિ એકે. કચવરં હત્થેહિ ગહેત્વા બહિ છટ્ટેતબ્બન્તિ ઇમિના કચવરં છડ્ડેસ્સામીતિ વાલિકા ન છડ્ડેતબ્બાતિ દીપેતિ.

૧૧૧. અન્તો સંવેઠેત્વા બદ્ધન્તિ એરકપત્તાદીહિ વેણિં કત્વા તાય વેણિયા ઉભોસુ પસ્સેસુ વિત્થતટ્ઠાનેસુ બહું વેઠેત્વા તતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝટ્ઠાનં, તાવ અન્તો આકડ્ઢનવસેન વેઠેત્વા મજ્ઝે સઙ્ખિપિત્વા તિરિયં તત્થ તત્થ બન્ધિત્વા કતં. કપ્પં લભિત્વાતિ ગચ્છાતિ વુત્તવચનેન કપ્પં લભિત્વા. થેરસ્સ હિ આણત્તિયા ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘નિસીદિત્વા સયં ગચ્છન્તો’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ. અઞ્ઞત્થ ગચ્છતીતિ તં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ. લેડ્ડુપાતુપચારતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પઠમપાદુદ્ધારે દુક્કટં, દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. પાકતિકં અકત્વાતિ અપ્પટિસામેત્વા. અન્તરસન્નિપાતેતિ અન્તરન્તરા સન્નિપાતે.

આવાસિકાનંયેવ પલિબોધોતિ એત્થ આગન્તુકેહિ આગન્ત્વા કિઞ્ચિ અવત્વા તત્થ નિસિન્નેપિ આવાસિકાનંયેવ પલિબોધોતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિવાદે પન ‘‘અઞ્ઞેસુ આગન્ત્વા નિસિન્નેસૂ’’તિ ઇદં અમ્હાકન્તિ વત્વા વા અવત્વા વા નિસિન્નેસૂતિ અધિપ્પાયો. મહાઅટ્ઠકથાવાદે ‘‘આપત્તી’’તિ પાચિત્તિયમેવ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયં પન સન્થરણસન્થરાપને સતિ પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બન્તિ અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તત્તા દુક્કટં વુત્તં. ‘‘ઇદં ઉસ્સારકસ્સ, ઇદં ધમ્મકથિકસ્સા’’તિ વિસું પઞ્ઞત્તત્તા અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તેપિ પાચિત્તિયેનેવ ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘તસ્મિં આગન્ત્વા નિસિન્ને તસ્સ પલિબોધો’’તિ વુત્તં. કેચિ પન વદન્તિ ‘‘અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તેપિ ધમ્મકથિકસ્સ અનુટ્ઠાપનીયત્તા પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બં, આગન્તુકસ્સ પન પચ્છા આગતેહિ વુડ્ઢતરેહિ ઉટ્ઠાપેતબ્બત્તા દુક્કટં વુત્ત’’ન્તિ.

૧૧૨. ભૂમિયં અત્થરિતબ્બાતિ ચિમિલિકાય સતિ તસ્સા ઉપરિ, અસતિ સુદ્ધભૂમિયં અત્થરિતબ્બા. સીહચમ્માદીનં પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બોતિ ઇમિના –

‘‘ન, ભિક્ખવે, મહાચમ્માનિ ધારેતબ્બાનિ સીહચમ્મં બ્યગ્ઘચમ્મં દીપિચમ્મં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૫) –

એવં વુત્તાય ખન્ધકપાળિયા અધિપ્પાયં વિભાવેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અન્તોપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, બહિપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તી’’તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા મઞ્ચપીઠેસુ અત્થરિત્વા પરિભોગોયેવ પટિક્ખિત્તો, ભૂમત્થરણવસેન પરિભોગો પન અપ્પટિક્ખિત્તોતિ. યદિ એવં ‘‘પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? યથા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં પાસાદપરિભોગ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૨૦) વચનતો પુગ્ગલિકેપિ સેનાસને સેનાસનપરિભોગવસેન નિયમિતં સુવણ્ણઘટાદિકં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટમાનમ્પિ કેવલં અત્તનો સન્તકં કત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, એવમિદં ભૂમત્થરણવસેન પરિભુઞ્જિયમાનમ્પિ અત્તનો સન્તકં કત્વા તં તં વિહારં હરિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. દારુમયપીઠન્તિ ફલકમયમેવ પીઠં વુત્તં. પાદકથલિકન્તિ અધોતપાદટ્ઠપનકં. અજ્ઝોકાસે રજનં પચિત્વા…પે… પટિસામેતબ્બન્તિ એત્થ થેવે અસતિ રજનકમ્મે નિટ્ઠિતે પટિસામેતબ્બં.

૧૧૩. ‘‘ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતીતિ વુત્તત્તા અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઓતાપેન્તો ગચ્છતીતિ એત્થ ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘એત્તકં દૂરં ગન્તબ્બ’ન્તિ પરિચ્છેદો નત્થિ, તથાપિ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમ્મ નાતિદૂરં ગન્તબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. મઞ્ચાદીનં સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે દેસે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, લેડ્ડુપાતાતિક્કમોતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) પન અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યાતિ એત્થ ‘‘યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, તથારૂપં અનાપુચ્છિત્વા તં સેનાસનં તસ્સ અનિય્યાતેત્વા નિરપેક્ખો ગચ્છતિ, થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમેય્ય, એકેન પાદેન લેડ્ડુપાતાતિક્કમે દુક્કટં, દુતિયપાદાતિક્કમે પાચિત્તિય’’ન્તિ વત્વા અઙ્ગેસુપિ નિરપેક્ખતાય સદ્ધિં છ અઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. પાળિયં પન અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘નિરપેક્ખો ગચ્છતી’’તિ અયં વિસેસો ન દિસ્સતિ. ‘‘ઓતાપેન્તો ગચ્છતી’’તિ ચ ઓતાપનવિસયે એવ સાપેક્ખગમને અનાપત્તિ વુત્તા. યદિ અઞ્ઞત્થાપિ સાપેક્ખગમને અનાપત્તિ સિયા, ‘‘અનાપત્તિ સાપેક્ખો ગચ્છતી’’તિ અવિસેસેન વત્તબ્બં ભવેય્ય, તસ્મા વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.