૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. મુસાવાદવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે ખુદ્દકાનન્તિ એત્થ ‘‘ખુદ્દક-સદ્દો બહુ-સદ્દપરિયાયો. બહુભાવતો ઇમાનિ ખુદ્દકાનિ નામ જાતાની’’તિ વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ નવસુ વગ્ગેસુ, તેસુ વા ખુદ્દકેસુ. કારણેન કારણન્તરપટિચ્છાદનમેવ વિભાવેતું ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિમાહ. રૂપં અનિચ્ચન્તિ પટિજાનિત્વા તત્થ કારણં વદન્તો ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ આહ. ‘‘યદિ એવં નિબ્બાનસ્સપિ અનિચ્ચતા આપજ્જતી’’તિ પરેન વુત્તો તં કારણં પટિચ્છાદેતું પુન ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિ અઞ્ઞં કારણં વદતિ.

‘‘સમ્પજાનં મુસા ભાસતી’’તિ વત્તબ્બે સમ્પજાન મુસા ભાસતીતિ અનુનાસિકલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘જાનન્તો મુસા ભાસતી’’તિ.

૨. જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચ મુસા ભણનેતિ પુબ્બભાગેપિ જાનિત્વા વચનક્ખણેપિ જાનન્તસ્સ મુસા ભણને. ભણનઞ્ચ નામ ઇધ અભૂતસ્સ વા ભૂતતં ભૂતસ્સ વા અભૂતતં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા વિઞ્ઞાપનપયોગો. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્મા યો સમ્પજાન મુસા વદતિ, તસ્સ તંનિમિત્તં તંહેતુ તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયં હોતીતિ એવમેત્થ અઞ્ઞેસુ ચ ઈદિસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩. વિસંવાદેન્તિ એતેનાતિ વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તં. તેનાહ ‘‘વિસંવાદનચિત્તં પુરતો કત્વા વદન્તસ્સા’’તિ. વદતિ એતાયાતિ વાચા, વચનસમુટ્ઠાપિકા ચેતના. તેનાહ ‘‘મિચ્છાવાચા…પે… ચેતના’’તિ. પભેદગતા વાચાતિ અનેકભેદભિન્ના. એવં પઠમપદેન સુદ્ધચેતના…પે… કથિતાતિ વેદિતબ્બાતિ ઇમિના ઇમં દીપેતિ – સુદ્ધચેતના વા સુદ્ધસદ્દો વા સુદ્ધવિઞ્ઞત્તિ વા મુસાવાદો નામ ન હોતિ, વિઞ્ઞત્તિયા સદ્દેન ચ સહિતા તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદોતિ. ચક્ખુવસેન અગ્ગહિતારમ્મણન્તિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતેન વિઞ્ઞાણેન અગ્ગહિતમારમ્મણં. ઘાનાદીનં તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનં સમ્પત્તવિસયગ્ગાહકત્તા વુત્તં ‘‘તીહિ ઇન્દ્રિયેહિ એકાબદ્ધં વિય કત્વા’’તિ. ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ અયં વોહારો લોકે પાકટોતિ આહ ‘‘ઓળારિકેનેવ નયેના’’તિ.

૧૧. અવીમંસિત્વાતિ અનુપપરિક્ખિત્વા. અનુપધારેત્વાતિ અવિનિચ્છિનિત્વા. જળત્તાતિ અઞ્ઞાણતાય. દારુસકટં યોજેત્વા ગતોતિ દારુસકટં યોજેત્વા તત્થ નિસીદિત્વા ગતોતિ અધિપ્પાયો. ગતો ભવિસ્સતીતિ તથેવ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા વુત્તત્તા મુસાવાદો જાતો. કેચિ પન ‘‘કેળિં કુરુમાનોતિ વુત્તત્તા એવં વદન્તો દુબ્ભાસિતં આપજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. જાતિઆદીહિયેવ હિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ દવકમ્યતાય વદન્તસ્સ દુબ્ભાસિતં વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘હીનુક્કટ્ઠેહિ ઉક્કટ્ઠં, હીનં વા જાતિઆદિહિ;

ઉજું વાઞ્ઞાપદેસેન, વદે દુબ્ભાસિતં દવા’’તિ.

ચિત્તેન થોકતરભાવંયેવ અગ્ગહેત્વા બહુભાવંયેવ ગહેત્વા વુત્તત્તા ‘‘ગામો એકતેલો’’તિઆદિનાપિ મુસાવાદો જાતો. ચારેસુન્તિ ઉપનેસું. વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, વિસંવાદનચિત્તેન યમત્થં વત્તુકામો, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિઞ્ઞાપનપયોગો ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં મુસા ભણન્તસ્સ પારાજિકં, અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનત્થં સઙ્ઘાદિસેસો, સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસનત્થં પાચિત્તિયં, આચારવિપત્તિયા દુક્કટં, ‘‘યો તે વિહારે વસતી’’તિઆદિપરિયાયેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં પટિવિજાનન્તસ્સ મુસા ભણિતે થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ દુક્કટં, કેવલં મુસા ભણન્તસ્સ ઇધ પાચિત્તિયં વુત્તં.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨. દુતિયે કણ્ણકટુકતાય અમનાપં વદન્તા કણ્ણેસુ વિજ્ઝન્તા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘ઓમસન્તીતિ ઓવિજ્ઝન્તી’’તિ. પધંસેન્તીતિ અભિભવન્તિ.

૧૩. બોધિસત્તો તેન સમયેન હોતીતિ તેન સમયેન બોધિસત્તો નન્દિવિસાલો નામ અહોસીતિ અત્થો. અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, કિરિયાકાલવચનિચ્છાય વા વત્તમાનપ્પયોગો સદ્દન્તરસન્નિધાનેન ભૂતતાવગમો સિયાતિ. પચ્ચેસીતિ ‘‘અમનાપં ઇદ’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ. હેટ્ઠારુક્ખે દત્વાતિ ઉપત્થમ્ભકે દત્વા. પુબ્બે પતિટ્ઠિતારપ્પદેસં પુન અરે પત્તેતિ પુબ્બે ઉજુકં હેટ્ઠામુખં પતિટ્ઠિતઅરસ્સ ભૂમિપ્પદેસં પુન તસ્મિંયેવ અરે પરિવત્તેત્વા હેટ્ઠામુખભાવેન સમ્પત્તે, પઠમં ભૂમિયં પતિટ્ઠિતનેમિપ્પદેસે પરિવત્તેત્વા પુન ભૂમિયં પતિટ્ઠિતેતિ વુત્તં હોતિ. સિથિલકરણન્તિ સિથિલકિરિયા.

૧૫. પુબ્બેતિ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. તચ્છકકમ્મન્તિ વડ્ઢકીકમ્મં. કોટ્ટકકમ્મન્તિ વા પાસાણકોટ્ટકકમ્મં. હત્થમુદ્દાગણનાતિ અઙ્ગુલિસઙ્કોચેનેવ ગણના. પાદસિકમિલક્ખકાદયો વિય નવન્તવસેન ગણના અચ્છિદ્દકગણના. આદિ-સદ્દેન સઙ્કલનપટુપ્પાદનવોક્લનભાગહારાદિવસેન પવત્તા પિણ્ડગણના ગહિતા. યસ્સ સા પગુણા હોતિ, સો રુક્ખમ્પિ દિસ્વા ‘‘એત્તકાનિ એત્થ પણ્ણાની’’તિ જાનાતિ. યભ મેથુનેતિ વચનતો ય-કાર ભ-કારે એકતો યોજિતે અસદ્ધમ્મવચનં હોતિ.

૧૬-૨૬. આપત્તિયા કારેતબ્બોતિ પાચિત્તિયેન કારેતબ્બો ઉપસગ્ગાદિમત્તવિસિટ્ઠાનં અતિચણ્ડાલાદિપદાનં પાળિયં આગતેસુયેવ સઙ્ગહિતત્તા. ચોરોસીતિઆદીનં પન કેનચિ પરિયાયેન પાળિયં અનાગતત્તા દુક્કટં વુત્તં. હસાધિપ્પાયતાતિ પુરિમપદસ્સ અત્થવિવરણં. પાળિયં અવુત્તેપિ ‘‘જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ પરમ્મુખા અક્કોસન્તસ્સ વત્થૂનં અનઞ્ઞભાવતો યથા દુક્કટં, તથા દવકમ્યતાય પરમ્મુખા વદન્તસ્સપિ દુબ્ભાસિતમેવા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. સબ્બસત્તાતિ એત્થ વચનત્થવિજાનનપકતિકા તિરચ્છાનગતાપિ ગહેતબ્બા.

૩૫. અનુસાસનિપુરેક્ખારતાય ઠત્વા વદન્તસ્સ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિભાવતો અન્તરા કોપે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ. યં અક્કોસતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, અનઞ્ઞાપદેસેન જાતિઆદીહિ અક્કોસનં, ‘‘મં અક્કોસતી’’તિ જાનના, અત્થપુરેક્ખારતાદીનં અભાવતાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬. તતિયે ભણ્ડનં જાતં એતેસન્તિ ભણ્ડનજાતા. સમ્મન્તનન્તિ રહો સંસન્દનં. હત્થપરામાસાદિવસેન મત્થકં પત્તો કલહો જાતો એતેસન્તિ કલહજાતા. અનાપત્તિગામિકં વિરુદ્ધવાદભૂતં વિવાદં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના. વિગ્ગહસંવત્તનિકા કથા વિગ્ગાહિકકથા. પિસતીતિ પિસુણા, વાચા, સમગ્ગે સત્તે અવયવભૂતે વગ્ગે ભિન્ને કરોતીતિ અત્થો. પિસુણા એવ પેસુઞ્ઞં. તાય વાચાય વા સમન્નાગતો પિસુણો, તસ્સ કમ્મં પેસુઞ્ઞં. પિયભાવસ્સ સુઞ્ઞકરણવાચન્તિ ઇમિના પન ‘‘પિયસુઞ્ઞકરણતો પિસુણા’’તિ નિરુત્તિનયેન અત્થં વદતિ.

ઇધાપિ ‘‘દસહાકારેહિ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતી’’તિ વચનતો દસવિધઅક્કોસવત્થુવસેનેવ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તસ્સ પાચિત્તિયં. પાળિમુત્તકાનં ચોરોતિઆદીનં વસેન પન દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘અનક્કોસવત્થુભૂતં પન પેસુઞ્ઞકરં તસ્સ કિરિયં વચનં વા પિયકમ્યતાય ઉપસંહરન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ ન દિસ્સતિ, તથાપિ દુક્કટેનેત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. જાતિઆદીહિ અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ભિક્ખુસ્સ ઉપસંહરણં, પિયકમ્યતાભેદાધિપ્પાયેસુ અઞ્ઞતરતા, તસ્સ વિજાનનાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫. ચતુત્થે એકતોતિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં. પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જનન્તિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દેન સદિસં ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દં વદતિ. અક્ખરસમૂહોતિ અવિભત્તિકો અક્ખરસમૂહો. અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદન્તિ વિભત્તિઅન્તં પદમાહ. વિભત્તિઅન્તમેવ પદં ગહેત્વા ‘‘પઠમપદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદ’’ન્તિ વુત્તં.

એકં પદન્તિ ગાથાપદં સન્ધાય વદતિ. પદગણનાયાતિ ગાથાપદગણનાય. અપાપુણિત્વાતિ સદ્ધિં અકથેત્વા. રુન્તિ ઓપાતેતીતિ એત્થ અનુનાસિકો આગમવસેન વુત્તો, સંયોગપુબ્બસ્સ રસ્સત્તં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘રૂ-કારમત્તમેવા’’તિ. એત્થ ચ ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ ભણ સામણેરા’’તિ વુચ્ચમાનો સચે રૂ-કારં અવત્વા રુ-ઇતિ રસ્સં કત્વા વદતિ, અઞ્ઞં ભણિતં નામ હોતિ, તસ્મા અનાપત્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થાપિ અનિચ્ચ-સદ્દમત્તેનેવ આપત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બં. એસ નયોતિ એકમેવક્ખરં વત્વા ઠાનં. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ વુચ્ચમાનો હિ મ-કારમત્તમેવ વત્વા તિટ્ઠતિ. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિસુત્તં ભણાપિયમાનો એ-કારં વત્વા તિટ્ઠતિ ચે, અન્વક્ખરેન પાચિત્તિયં, અપરિપુણ્ણપદં વત્વા ઠિતે અનુબ્યઞ્જનેન. પદેસુ એકં પઠમપદં વિરજ્ઝતિ, દુતિયેન અનુપદેન પાચિત્તિયં.

અનઙ્ગણસુત્તં (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં (મ. નિ. ૧.૮૯ આદયો) મહાવેદલ્લઞ્ચ (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) ધમ્મસેનાપતિના ભાસિતં, અનુમાનસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧૮૧ આદયો) મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન, ચૂળવેદલ્લસુત્તં (મ. નિ. ૧.૪૬૦ આદયો) ધમ્મદિન્નાય થેરિયા ભાસિતં. પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતમ્પિ બુદ્ધભાસિતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ પુબ્બે મગધભાસાય વુત્તં ધમ્મસઙ્ગહારુળ્હં અટ્ઠકથં સન્ધાય વદતિ. ઇદાનિપિ ‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતે મિગે’’તિ (મિ. પ. ૬.૧.૫) એવમાદિકં સઙ્ગહારુળ્હં અટ્ઠકથાવચનં ગહેતબ્બન્તિ વદન્તિ. પાળિનિસ્સિતોતિ ‘‘મક્કટી વજ્જિપુત્તા ચા’’તિએવમાદિના (પારા. ૬૬) પાળિયંયેવ આગતો. વિવટ્ટૂપનિસ્સિતન્તિ નિબ્બાનુપનિસ્સિતં. વિવટ્ટનિસ્સિતં પન સામઞ્ઞતો ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. થેરસ્સાતિ નાગસેનત્થેરસ્સ. મગ્ગકથાદીનિ પકરણાનિ. ‘‘અક્ખરેન વાચેતિ, અક્ખરક્ખરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અક્ખરાય વાચેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ પાળિયં વુત્તં.

૪૮. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિસીદિત્વા ઉદ્દેસં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા. દહરભિક્ખુ નિસિન્નો…પે… ભણતો અનાપત્તીતિ એત્થ દ્વીસુપિ ઠિતેસુ નિસિન્નેસુ વા ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણામીતિ ભણન્તસ્સ અનાપત્તિયેવ. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ પરિસપરિયન્તતો દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા. ‘‘નિસિન્ને વાચેમી’’તિ ભણન્તસ્સપિ ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા નિસિન્નત્તા અનાપત્તિ. સચે પન દૂરે નિસિન્નમ્પિ વાચેમીતિ વિસું સલ્લક્ખેત્વા ભણતિ, આપત્તિયેવ. એકો પાદો ન આગચ્છતીતિ પુબ્બે પગુણોયેવ પચ્છા અસરન્તસ્સ ન આગચ્છતિ, તં ‘‘એવં ભણાહી’’તિ એકતો ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઓપાતેતીતિ સદ્ધિં કથેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અનુપસમ્પન્નતા, વુત્તલક્ખણધમ્મં પદસો વાચનતા, એકતો ભણનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯-૫૦. પઞ્ચમે વિકૂજમાનાતિ નિત્થુનન્તા. કાકચ્છમાનાતિ રોદન્તા. તત્રિદં વત્થુનિદસ્સનં વા. તેન નુ ખો પાતિતન્તિ પુચ્છાવસેન કથિતત્તા નત્થિ મુસાવાદો. કેચિ પન ‘‘સન્દેહવસેન વચનં મુસા નામ ન હોતિ, તસ્મા એવં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. સન્તિકં અગન્ત્વાતિ ‘‘યં એતેસં ન કપ્પતિ, તં તેસમ્પિ ન કપ્પતી’’તિ અધિપ્પાયેન અગન્ત્વા.

૫૧. દિરત્તતિરત્તન્તિ એત્થ વચનસિલિટ્ઠતામત્તેન દિરત્ત-ગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તિરત્તઞ્હિ સહવાસે લબ્ભમાને દિરત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દિરત્તગ્ગહણં વિસું ન યોજેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ ભગવા સામણેરાનં સઙ્ગહકરણત્થાય તિરત્તપરિહારં અદાસી’’તિ. નિરન્તરં તિરત્તદસ્સનત્થં વા દિરત્તગ્ગહણં કતં. કેવલઞ્હિ તિરત્તન્તિ વુત્તે અઞ્ઞત્થ વાસેન અન્તરિકમ્પિ તિરત્તં ગણ્હેય્ય, દિરત્તવિસિટ્ઠં પન તિરત્તં વુચ્ચમાનં તેન અનન્તરિકમેવ તિરત્તં દીપેતિ. સયનં સેય્યા, સયન્તિ એત્થાતિપિ સેય્યાતિ આહ ‘‘કાયપ્પસારણસઙ્ખાત’’ન્તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા ઉભયમ્પિ પરિગ્ગહિતં, તસ્મા. પઞ્ચહિ છદનેહીતિ ઇટ્ઠકસિલાસુધાતિણપણ્ણસઙ્ખઆતેહિ પઞ્ચહિ છદનેહિ. વાચુગ્ગતવસેનાતિ પગુણવસેન. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકીહત્થેન ગહેતબ્બો. એકૂપચારોતિ વળઞ્જનદ્વારસ્સ એકત્તં સન્ધાય વુત્તં. સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સાતિ ઇદં તુલાય અબ્ભન્તરે સયિત્વા પુન તેનેવ સુસિરેન નિક્ખમિત્વા ભિત્તિઅન્તરેન હેટ્ઠિમતલં પવિસિતું યોગ્ગેપિ ઉપરિમતલેન અસમ્બદ્ધભિત્તિકે સેનાસને અનાપત્તિયા વુત્તાય તથા પવિસિતું અસક્કુણેય્યે સમ્બદ્ધભિત્તિકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન સમ્બદ્ધભિત્તિકે આપત્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. હેટ્ઠાપાસાદે સયિતભિક્ખુસ્સ અનાપત્તીતિ ઇદમ્પિ તાદિસે સેનાસને હેટ્ઠિમતલે સયિતસ્સેવ આપત્તિપ્પસઙ્કા સિયાતિ તંનિવારણત્થં વુત્તં, ન પન ઉપરિમતલે સયિતસ્સ આપત્તીતિ દસ્સનત્થં. નાનૂપચારેતિ યત્થ બહિ નિસ્સેણિં કત્વા ઉપરિમતલં આરોહન્તિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં. ઉપરિમતલેપિ આકાસઙ્ગણે નિપજ્જન્તસ્સ આપત્તિયા અભાવતો ‘‘છદનબ્ભન્તરે’’તિ વુત્તં.

સભાસઙ્ખેપેનાતિ સભાકારેન. અડ્ઢકુટ્ટકે સેનાસનેતિ એત્થ ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકં નામ યત્થ એકં પસ્સં મુઞ્ચિત્વા તીસુ પસ્સેસુ ભિત્તિયો બદ્ધા હોન્તિ, યત્થ વા એકસ્મિં પસ્સે ભિત્તિં ઉટ્ઠાપેત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉપડ્ઢં ઉપડ્ઢં કત્વા ભિત્તિયો ઉટ્ઠાપેન્તિ, તાદિસં સેનાસન’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકેતિ છદનં અડ્ઢેન અસમ્પત્તકુટ્ટકે’’તિ વુત્તં, તમ્પિ નો ન યુત્તં. ‘‘વાળસઙ્ઘાટો નામ થમ્ભાનં ઉપરિ વાળરૂપેહિ કતસઙ્ઘાટો વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ. પરિક્ખેપસ્સ બહિગતેતિ એત્થ યસ્મિં પસ્સે પરિક્ખેપો નત્થિ, તત્થાપિ પરિક્ખેપારહપ્પદેસતો બહિગતે અનાપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારેતિ એત્થ મજ્ઝે વિવટઙ્ગણવન્તાસુ પમુખમહાચતુસ્સાલાસુ યથા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વા પમુખેનેવ ગન્ત્વા સબ્બગબ્ભે પવિસિતું ન સક્કા હોતિ, એવં એકેકગબ્ભસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ કુટ્ટં નીહરિત્વા કતં પરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારં નામ, ઇદં પન તાદિસં ન હોતીતિ ‘‘અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારે’’તિ વુત્તં. સબ્બગબ્ભે પવિસન્તીતિ ગબ્ભૂપચારસ્સ અપરિચ્છિન્નત્તા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વા પમુખેનેવ ગન્ત્વા તં તં ગબ્ભં પવિસન્તિ. અથ કુતો તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ સબ્બપરિચ્છન્નત્તાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભપરિક્ખેપોયેવ હિસ્સ પરિક્ખેપો’’તિ. ઇદઞ્ચ સમન્તા ગબ્ભભિત્તિયો સન્ધાય વુત્તં. ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠેપિ સેનાસને ગબ્ભપમુખં વિસું અપરિક્ખિત્તમ્પિ સમન્તા ઠિતગબ્ભભિત્તીનં વસેન પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ.

‘‘નનુ ચ ‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં અવિસેસેન વુત્તં, તસ્મા ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠેપિ સેનાસને વિસું અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તિયેવા’’તિ યો વદેય્ય, તસ્સ વાદપરિમોચનત્થં ઇદં વુત્તં ‘‘યં પન…પે… પાટેક્કસન્નિવેસા એકચ્છદના ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તીતિ યં વુત્તં, તં ન ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠા ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્તં, કિઞ્ચરહિ વિસું સન્નિવિટ્ઠં એકમેવ ગબ્ભપાળિં સન્ધાય. તાદિસાય હિ ગબ્ભપાળિયા અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તિ, ન ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠાયા’’તિ. એકાય ચ ગબ્ભપાળિયા તસ્સ તસ્સ ગબ્ભસ્સ ઉપચારં પરિચ્છિન્દિત્વા અન્તમસો ઉભોસુ પસ્સેસુ ખુદ્દકભિત્તીનં ઉટ્ઠાપનમત્તેનપિ પમુખં પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ, ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠાસુ પન ગબ્ભપાળીસુ ઉભોસુ પસ્સેસુ ગબ્ભભિત્તીનં વસેનપિ પમુખં પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ. તસ્મા યં ઇમિના લક્ખણેન પરિક્ખિત્તં પમુખં, તત્થ આપત્તિ, ઇતરત્થ અનાપત્તીતિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં.

ઇદાનિ ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ વત્વા તસ્સેવ વચનસ્સ અધિપ્પાયં પકાસેન્તેન યં વુત્તં ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિત’’ન્તિ, તસ્સ અયુત્તતાવિભાવનત્થં ‘‘યઞ્ચ તત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિતન્તિ હિ ઇમસ્સ વચનસ્સ અયમધિપ્પાયો – ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ યં વુત્તં, તં વિના વત્થું ભૂમિયં કતગેહસ્સ પમુખં સન્ધાય કથિતં. સચે પન ઉચ્ચવત્થુકં પમુખં હોતિ, પરિક્ખિત્તસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ. તેનેવાહ ‘‘દસહત્થુબ્બેધાપિ હિ જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ. હેટ્ઠાપિ ઇદમેવ મનસિ સન્નિધાય વુત્તં ‘‘ઉચ્ચવત્થુકં ચેપિ હોતિ, પમુખે સયિતો ગબ્ભે સયિતાનં આપત્તિં ન કરોતી’’તિ. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. જગતિયા પમાણં વત્વાતિ ‘‘સચે જગતિયા ઓતરિત્વા ભૂમિયં સયિતો, જગતિયા ઉપરિ સયિતં ન પસ્સતી’’તિ એવં જગતિયા ઉબ્બેધેન પમાણં વત્વા. એકસાલાદીસુ ઉજુકમેવ દીઘં કત્વા સન્નિવેસિતો પાસાદો એકસાલસન્નિવેસો. દ્વિસાલસન્નિવેસાદયોપિ વુત્તાનુસારતો વેદિતબ્બા. સાલપ્પભેદદીપનમેવ ચેત્થ હેટ્ઠા વુત્તતો વિસેસો.

મજ્ઝેપાકારં કરોન્તીતિ એત્થાપિ પરિક્ખેપસ્સ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધત્તા દિયડ્ઢહત્થં ચેપિ મજ્ઝે પાકારં કરોન્તિ, નાનૂપચારમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ન હિ છિદ્દેન ગેહં એકૂપચારં નામ હોતીતિ એત્થ સચે ઉબ્બેધેન દિયડ્ઢહત્થબ્ભન્તરે મનુસ્સાનં સઞ્ચારપ્પહોનકં છિદ્દં હોતિ, તમ્પિ દ્વારમેવાતિ એકૂપચારં હોતિ. કિં પરિક્ખેપોવિદ્ધસ્તોતિ પમુખસ્સ પરિક્ખેપં સન્ધાય વદતિ. સબ્બત્થ પઞ્ચન્નંયેવ છદનાનં આગતત્તા વદતિ ‘‘પઞ્ચન્નં અઞ્ઞતરેન છદનેન છન્ના’’તિ.

૫૩. પાળિયં ‘‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના સબ્બપરિચ્છન્ના યેભુય્યેનચ્છન્ના યેભુય્યેનપરિચ્છન્ના’’તિ વદન્તેન યેભુય્યેનચ્છન્નયેભુય્યેનપરિચ્છન્નસેનાસનં પાચિત્તિયસ્સ અવસાનં વિય કત્વા દસ્સિતં, ‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વદન્તેન ચ ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નસેનાસનં દુક્કટસ્સ આદિં કત્વા દસ્સિતં, ઉભિન્નમન્તરા કેન ભવિતબ્બં પાચિત્તિયેન, ઉદાહુ દુક્કટેનાતિ? લોકવજ્જસિક્ખાપદસ્સેવ અનવસેસં કત્વા પઞ્ઞાપનતો ઇમસ્સ ચ પણ્ણત્તિવજ્જત્તા યેભુય્યેનચ્છન્નયેભુય્યેનપરિચ્છન્નસ્સ ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નસ્સ ચ અન્તરા પાચિત્તિયં અનિવારિતમેવ, તસ્મા વિનયવિનિચ્છયે ચ ગરુકેયેવ ઠાતબ્બત્તા અટ્ઠકથાયમ્પિ પાચિત્તિયમેવ દસ્સિતં. સત્ત પાચિત્તિયાનીતિ પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયં સામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં. વિસું પન ગય્હમાને ‘‘સબ્બચ્છન્ને સબ્બપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિય’’ન્તિ અટ્ઠેવ પાચિત્તિયાનિ હોન્તિ.

સેનમ્બમણ્ડપવણ્ણં હોતીતિ સીહળદીપે કિર ઉચ્ચવત્થુકો સબ્બચ્છન્નો સબ્બઅપરિચ્છન્નો એવંનામકો સન્નિપાતમણ્ડપો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યદિ જગતિપરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઉચ્ચવત્થુકત્તા મણ્ડપસ્સ સબ્બઅપરિચ્છન્નતા ન યુજ્જતીતિ આહ ‘‘ઇમિનાપેતં વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. ચૂળકચ્છન્નાદીનિ ચેત્થ એવં વેદિતબ્બાનિ – યસ્સ ચતૂસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, સેસા અચ્છન્ના, ઇદં ચૂળકચ્છન્નં. યસ્સ તીસુ ભાગેસુ દ્વે છન્ના, એકો અચ્છન્નો, ઇદં યેભુય્યેનચ્છન્નં. યસ્સ દ્વીસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, એકો અચ્છન્નો, ઇદં ઉપડ્ઢચ્છન્નં નામ સેનાસનં. ચૂળકપરિચ્છન્નાદીનિપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાનિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ તત્થ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિપજ્જનં, ચતુત્થદિવસે સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠે ‘‘પઠમસિક્ખાપદે ‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’તિ વુત્તત્તા ‘માતુગામોપિ અનુપસમ્પન્નગ્ગહણેન ગહિતોયેવા’તિ ચતુત્થદિવસે માતુગામેન સદ્ધિં સયન્તસ્સ દ્વીહિ સિક્ખાપદેહિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ હોન્તી’’તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે માતુગામસ્સ વિસું વુચ્ચમાનત્તા પઠમસિક્ખાપદે ‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’તિ પુરિસસ્સેવ ગહણં અનુચ્છવિક’’ન્તિ વુત્તં, તદેવ ચ યુત્તતરં.

યઞ્ચ ઇધ ‘‘પઠમદિવસેપીતિ પિ-સદ્દેન ચતુત્થદિવસેપીતિ વુત્તં હોતી’’તિ કારણં વદન્તિ, તમ્પિ અકારણં પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થોયેવાતિ નિયમાભાવતો અવધારણત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો. સમ્ભાવને વા પિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. તેન ઇધ પઠમદિવસેપિ તાવ આપત્તિ, દુતિયાદિદિવસે કિમેવ વત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. સમ્પિણ્ડનત્થેપિ પિ-સદ્દે ગય્હમાને ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા અઞ્ઞસ્મિમ્પિ દિવસે આપજ્જનં દીપેતિ, ન પઠમસિક્ખાપદેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયાતિ અકારણમેવ તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘મતિત્થી પારાજિકવત્થુભૂતાપિ અનુપાદિન્નપક્ખે ઠિતત્તા સહસેય્યાપત્તિં ન જનેતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે માતુગામે નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતી’’તિ વચનતો દિવા સયન્તસ્સ સહસેય્યાપત્તિ ન હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ માતુગામેન સહ નિપજ્જનં, સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૦-૬૪. સત્તમે ઘરં નયતીતિ ઘરણી, ઘરનાયિકા. તેનાહ ‘‘ઘરસામિની’’તિ. સુણ્હાતિ સુણિસા. ન યક્ખેનાતિઆદીનં ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખેન વા પેતેન વા તિરચ્છાનેન વા સદ્ધિં ઠિતાયપિ દેસેતું ન વટ્ટતિ. અક્ખરાય દેસેતીતિ એત્થ ‘‘છપ્પઞ્ચવાચતો ઉત્તરિ ‘ઇમં પદં ભાસિસ્સામી’તિ એકમ્પિ અક્ખરં વત્વા તિટ્ઠતિ, આપત્તિયેવા’’તિ વદન્તિ.

૬૬. ‘‘એકો ગાથાપાદોતિ ઇદં ગાથાબન્ધમેવ સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞત્થ પન વિભત્તિઅન્તપદમેવ ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘અટ્ઠકથં ધમ્મપદં જાતકાદિવત્થું વાતિ ઇમિનાપિ પોરાણં સઙ્ગીતિઆરુળ્હમેવ અટ્ઠકથાદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાદિપાઠં ઠપેત્વા દમિળાદિભાસન્તરેન યથારુચિ કથેતું વટ્ટતિ. પદસોધમ્મે વુત્તપ્પભેદોતિ ઇમિના અઞ્ઞત્થ અનાપત્તીતિ દીપેતિ. ઉટ્ઠહિત્વા પુન નિસીદિત્વાતિ ઇરિયાપથપરિવત્તનનયેન નાનાઇરિયાપથેનપિ અનાપત્તીતિ દીપેતિ. સબ્બં ચેપિ દીઘનિકાયં કથેતીતિ યાવ ન નિટ્ઠાતિ, તાવ પુનદિવસેપિ કથેતિ.

દુતિયસ્સ વિઞ્ઞૂપુરિસસ્સ અગ્ગહણં અકિરિયા. માતુગામેન સદ્ધિં ઠિતસ્સ ચ વિઞ્ઞૂપુરિસસ્સ ચ ઉપચારો અનિયતેસુ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ. વુત્તલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ છન્નં વાચાનં ઉપરિ દેસના, વુત્તલક્ખણો માતુગામો, ઇરિયાપથપઅવત્તનાભાવો, વિઞ્ઞૂપુરિસાભાવો, અપઞ્હવિસ્સજ્જનાતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૭. અટ્ઠમે અન્તરાતિ પરિનિબ્બાનસમયતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે. અતિકડ્ઢિયમાનેનાતિ ‘‘વદથ, ભન્તે, કિં તુમ્હેહિ અધિગત’’ન્તિ એવં નિપ્પીળિયમાનેન. અનતિકડ્ઢિયમાનેનપિ પુચ્છિતે વા અપુચ્છિતે વા તથારૂપે કારણે સતિ આરોચેતું વટ્ટતિયેવ. તેનેવ અઞ્ઞતરેન દહરભિક્ખુના ઉપવદિતો અઞ્ઞતરો થેરો ‘‘આવુસો, ઉપરિમગ્ગત્થાય વાયામં મા અકાસિ, ખીણાસવો તયા ઉપવદિતો’’તિ આહ. થેરેન ચ ‘‘અત્થિ તે, આવુસો, ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠા’’તિ વુત્તો દહરભિક્ખુ ‘‘આમ, ભન્તે, સોતાપન્નો અહ’’ન્તિ અવોચ. ‘‘કારકો અય’’ન્તિ ઞત્વાપિ પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનેન સમુત્તેજનાય સમ્પહંસનાય ચ અરિયા અત્તાનં પકાસેન્તિયેવ. સુતપરિયત્તિસીલગુણન્તિ સુતગુણં પરિયત્તિગુણં સીલગુણઞ્ચ. ઉમ્મત્તકસ્સ ઇધ અવચને કારણં વદન્તેન ખિત્તચિત્તવેદનટ્ટાનમ્પિ અવચને કારણં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતિ-સદ્દેન વા આદિઅત્થેન ખિત્તચિત્તવેદનટ્ટે સઙ્ગણ્હાતિ. તેનેવ વદતિ ‘‘ચિત્તક્ખેપસ્સ વા અભાવા’’તિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ મગ્ગફલદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાનં. અરિયાનમેવ હિ ઉમ્મત્તકાદિભાવો નત્થિ. ઝાનલાભિનો પન તસ્મિં સતિ ઝાના પરિહાયન્તિ, તસ્મા તેસં અભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ વત્તબ્બા, ન ભૂતારોચનપચ્ચયા. તેનેવાહ ‘‘ભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ ન વત્તબ્બા’’તિ.

પુબ્બે અવુત્તેહીતિ ચતુત્થપારાજિકે અવુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિઅજાનનવસેન અચિત્તકસમુટ્ઠાનં હોતિ. અરિયા ચેત્થ પણ્ણત્તિં જાનન્તા વીતિક્કમં ન કરોન્તિ, પુથુજ્જના પન પણ્ણત્તિં જાનિત્વાપિ વીતિક્કમં કરોન્તિ, તે ચ સત્થુનો આણાવીતિક્કમચેતનાય બલવઅકુસલભાવતો ઝાના પરિહાયન્તીતિ દટ્ઠબ્બં, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અરિયપુગ્ગલે એવ સન્ધાય ‘‘કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિ દ્વિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પણ્ણત્તિં અજાનન્તા પન ઝાનલાભી પુથુજ્જના વત્થુમ્હિ લોભવસેન અકુસલચિત્તેનપિ ન આરોચેન્તીતિ નત્થિ. ઇધ દુક્ખવેદનાય અભાવતો ‘‘દ્વિવેદન’’ન્તિ ઇમસ્સ અનુરૂપં કત્વા દ્વિચિત્તન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ એવં વા એત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ભૂતતા, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, તઙ્ખણવિજાનના, અનઞ્ઞપ્પદેસોતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮. નવમે દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થન્તિ દુટ્ઠુલ્લસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનત્થં. અત્થે હિ દસ્સિતે સદ્દોપિ ‘‘અયં એતેસુ અત્થેસુ વત્તતી’’તિ દસ્સિતોયેવ હોતિ. ‘‘યં યં દુટ્ઠુલ્લસદ્દેન અભિધીયતિ, તં સબ્બં દસ્સેતું પારાજિકાનિ વુત્તાની’’તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. તત્રાયં વિચારણાતિ તત્ર પાળિયં અયં વિચારણા, તત્ર પાળિઅટ્ઠકથાસુ વા અયં વિચારણા. તત્થ ભવેય્યાતિ તત્થ કસ્સચિ વિમતિ એવં ભવેય્ય. અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લારોચને વિય દુક્કટેન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ. અક્કોસન્તોપિ દુક્કટં આપજ્જેય્યાતિ ઓમસવાદેન દુક્કટં આપજ્જેય્ય. અધિપ્પાયં અજાનન્તેનપિ અટ્ઠકથાચરિયાનં વચનેયેવ ઠાતબ્બન્તિ દીપનત્થં ‘‘અટ્ઠકથાચરિયાવ એત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં. પુનપિ અટ્ઠકથાવચનમેવ ઉપપત્તિતો દળ્હં કત્વા પતિટ્ઠપેન્તો ‘‘ઇમિનાપિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

૮૦. ‘‘અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા’’તિ વુત્તત્તા સમ્મુતિ અત્થીતિ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ઇધ વુત્તત્તાયેવા’’તિઆદિ.

૮૨. આદિતો પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ. ‘‘સેસાનીતિ વિકાલભોજનાદીનિ પઞ્ચા’’તિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘આદિતો પટ્ઠાય પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ પઞ્ચા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પાણાતિપાતાદીનિ હિ દસેવ સિક્ખાપદાનિ સામણેરાનં પઞ્ઞત્તાનિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અથ ખો સામણેરાનં એતદહોસિ ‘કતિ નુ ખો અમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ, કત્થ ચ અમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામણેરાનં દસ સિક્ખાપદાનિ, તેસુ ચ સામણેરેહિ સિક્ખિતું, પાણાતિપાતા વેરમણી અદિન્નાદાના વેરમણી’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૦૬).

તેસં પઞ્ઞત્તેસુયેવ સિક્ખાપદેસુ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લવિચારણા કાતબ્બા, ન ચ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ વિસું તેસં પઞ્ઞત્તાનિ અત્થીતિ. અથ ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લસઙ્ખાતાનિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ અનુપસમ્પન્નસ્સ કિં નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ…પે… અજ્ઝાચારો નામાતિ વુત્ત’’ન્તિ. ઇમિનાપિ ચેતં સિદ્ધં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ દુટ્ઠુલ્લં નામ ન હોતી’’તિ. અજ્ઝાચારો નામાતિ હિ વદન્તો અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ કેવલં અજ્ઝાચારો નામ હોતિ, ન પન દુટ્ઠુલ્લો નામ અજ્ઝાચારોતિ દીપેતિ. ‘‘અજ્ઝાચારો નામાતિ ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અકત્તબ્બરૂપત્તા ચ અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ દણ્ડકમ્મવત્થુપક્ખં ભજન્તિ, તાનિ ચ અઞ્ઞસ્સ અનુપસમ્પન્નસ્સ અવણ્ણકામતાય આરોચેન્તો ભિક્ખુ દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ વદન્તિ. ઇધ પન અનુપસમ્પન્નગ્ગહણેન સામણેરસામણેરીસિક્ખમાનાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અન્તિમવત્થું અનજ્ઝાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો સવત્થુકો સઙ્ઘાદિસેસો, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, ભિક્ખુસમ્મુતિયા અભાવોતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૪-૮૬. દસમે એકિન્દ્રિયન્તિ ‘‘કાયિન્દ્રિયં અત્થી’’તિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ. મુટ્ઠિપ્પમાણાતિ મુટ્ઠિના સઙ્ગહેતબ્બપ્પમાણા. એત્થ કિઞ્ચાપિ યેભુય્યપંસું અપ્પપંસુઞ્ચ પથવિં વત્વા ઉપડ્ઢપંસુકા પથવી ન વુત્તા, તથાપિ પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદેસુ સાવસેસપઞ્ઞત્તિયાપિ સમ્ભવતો ઉપડ્ઢપંસુકાયપિ પથવિયા પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. કેચિ પન ‘‘સબ્બચ્છન્નાદીસુ ઉપડ્ઢે દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા ઇધાપિ દુક્કટં યુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં પાચિત્તિયવત્થુકઞ્ચ અનાપત્તિવત્થુકઞ્ચ દુવિધં પથવિં ઠપેત્વા અઞ્ઞિસ્સા દુક્કટવત્થુકાય તતિયાય પથવિયા અભાવતો. દ્વેયેવ હિ પથવિયો વુત્તા ‘‘જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવી’’તિ. તસ્મા દ્વીસુ અઞ્ઞતરાય પથવિયા ભવિતબ્બં, વિનયવિનિચ્છયે ચ સમ્પત્તે ગરુકેયેવ ઠાતબ્બત્તા ન સક્કા એત્થ અનાપત્તિયા ભવિતું. સબ્બચ્છન્નાદીસુ પન ઉપડ્ઢે દુક્કટં યુત્તં તત્થ તાદિસસ્સ દુક્કટવત્થુનો સબ્ભાવા.

‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વદતિ, વટ્ટતીતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે’’તિ અનિયમેત્વા વુત્તત્તા વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણા’’તિ વુત્તેપિ પથવીખણનં સન્ધાય પવત્તવોહારત્તા ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન આપત્તિ, ન ભૂતગામપાતબ્યતાય. કુટેહીતિ ઘટેહિ. તનુકકદ્દમોતિ ઉદકમિસ્સકકદ્દમો. સો ચ ઉદકગતિકત્તા વટ્ટતિ. ઓમકચાતુમાસન્તિ ઊનચાતુમાસં. ઓવટ્ઠન્તિ દેવેન ઓવટ્ઠં. અકતપબ્ભારેતિ અવળઞ્જનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. તાદિસે હિ વમ્મિકસ્સ સબ્ભાવોતિ. મૂસિકુક્કુરં નામ મૂસિકાહિ ખણિત્વા બહિ કતપંસુરાસિ. એસેવ નયોતિ ઓમકચાતુમાસઓવટ્ઠોયેવ વટ્ટતીતિ અત્થો.

એકદિવસમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ઓવટ્ઠએકદિવસાતિક્કન્તોપિ વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. ‘‘હેટ્ઠાભૂમિસમ્બન્ધેપિ ચ ગોકણ્ટકે ભૂમિતો છિન્દિત્વા ઉદ્ધં ઠિતત્તા અચ્ચુગ્ગતમત્થકતો છિન્દિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. સકટ્ઠાને અતિટ્ઠમાનં કત્વા પાદેહિ મદ્દિત્વા છિન્દિત્વા આલોળિતકદ્દમમ્પિ ગહેતું વટ્ટતિ. તતોતિ તતો પુરાણસેનાસનતો. ઇટ્ઠકં ગણ્હામીતિઆદિ સુદ્ધચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. ઉદકેનાતિ ઉજુકં આકાસતોયેવ પતનકઉદકેન. ‘‘સચે પન અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા પતિતેન ઉદકેન તેમિતં હોતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. તેન અપદેસેનાતિ તેન લેસેન.

૮૭-૮૮. અવિસયત્તા અનાપત્તીતિ એત્થ સચેપિ નિબ્બાપેતું સક્કા હોતિ, પઠમં સુદ્ધચિત્તેન દિન્નત્તા ‘‘દહતૂ’’તિ સલ્લક્ખેત્વાપિ તિટ્ઠતિ, અનાપત્તિ. ઓવટ્ઠં છન્નન્તિ પઠમં ઓવટ્ઠં પચ્છા છન્નં. સેસં ઉત્તાનમેવ. જાતપથવી, પથવીસઞ્ઞિતા, ખણનખણાપનાનં અઞ્ઞતરન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.