૩૧. ચોદનાદિવિનિચ્છયકથા

૨૩૦. એવં ગરુભણ્ડવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ ચોદનાદિવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘ચોદનાદિવિનિચ્છયોતિ એત્થ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચોદીયતે ચોદના, દોસારોપનન્તિ અત્થો. આદિ-સદ્દેન સારણાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં કમ્મક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪, ૫) ‘‘ચોદેત્વા કતં હોતિ, સારેત્વા કતં હોતિ, આપત્તિં રોપેત્વા કતં હોતી’’તિ. ‘‘ચોદેતું પન કો લભતિ, કો ન લભતી’’તિ ઇદં અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયં વિનાપિ ચોદનાલક્ખણં દસ્સેતું વુત્તં. સીલસમ્પન્નોતિ ઇદં દુસ્સીલસ્સ વચનં અપ્પમાણન્તિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. ભિક્ખુનીનં પન ભિક્ખું ચોદેતું અનિસ્સરત્તા ‘ભિક્ખુનિમેવા’તિ વુત્તં. સતિપિ ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂસુ અનિસ્સરભાવે તાહિ કતચોદનાપિ ચોદનારહત્તા ચોદનાયેવાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પઞ્ચપિ સહધમ્મિકા લભન્તી’’તિ વુત્તં. ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતીતિઆદિના ચોદકો યેસં સુત્વા ચોદેતિ, તેસમ્પિ વચનં પમાણમેવાતિ સમ્પટિચ્છિતત્તા તેસં ચોદનાપિ રુહતેવાતિ દસ્સેતું ‘‘થેરો સુત્તં નિદસ્સેસી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૩૮૬) પન ‘‘અમૂલકચોદનાપસઙ્ગેન સમૂલકચોદનાલક્ખણાદિં દસ્સેતું ‘ચોદેતું પન કો લભતિ, કો ન લભતી’તિઆદિ આરદ્ધં. ‘ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતી’તિઆદિસુત્તં યસ્મા યે ચોદકસ્સ અઞ્ઞેસં વિપત્તિં પકાસેન્તિ, તેપિ તસ્મિં ખણે ચોદકભાવે ઠત્વાવ પકાસેન્તિ, તેસઞ્ચ વચનં ગહેત્વા ઇતરોપિ યસ્મા ચોદેતુઞ્ચ અસમ્પટિચ્છન્તં તેહિ તિત્થિયસાવકપરિયોસાનેહિ પઠમચોદકેહિ સમ્પટિચ્છાપેતુઞ્ચ લભતિ, તસ્મા ઇધ સાધકભાવેન ઉદ્ધટન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

ગરુકાનં દ્વિન્નન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં. અવસેસાનન્તિ થુલ્લચ્ચયાદીનં પઞ્ચન્નં આપત્તીનં. મિચ્છાદિટ્ઠિ નામ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા દસવત્થુકા દિટ્ઠિ. ‘‘અન્તવા લોકો અનન્તવા લોકો’’તિઆદિકા અન્તં ગણ્હાપકદિટ્ઠિ અન્તગ્ગાહિકા નામ. આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નન્તિ આજીવહેતુપિ આપજ્જિતબ્બાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે પારાજિકં, સઞ્ચરિત્તે સઙ્ઘાદિસેસો, ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો અરહા’’તિ પરિયાયેન થુલ્લચ્ચયં, ભિક્ખુસ્સ પણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાચિત્તિયં, ભિક્ખુનિયા પણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાટિદેસનીયં, સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટન્તિ ઇમેસં પરિવારે (પરિ. ૨૮૭) વુત્તાનં છન્નં. ન હેતા આપત્તિયો આજીવહેતુ એવ પઞ્ઞત્તા સઞ્ચરિત્તાદીનં અઞ્ઞથાપિ આપજ્જિતબ્બતો. આજીવહેતુપિ એતાસં આપજ્જનં સન્ધાય એવં વુત્તં, આજીવહેતુપિ પઞ્ઞત્તાનન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિવિપત્તિઆજીવવિપત્તીહિ ચોદેન્તોપિ તમ્મૂલિકાય આપત્તિયા એવ ચોદેતિ.

‘‘કસ્મા મં ન વન્દસી’’તિ પુચ્છિતે ‘‘અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસી’’તિ અવન્દનકારણસ્સ વુત્તત્તા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો ન વન્દિતબ્બોતિ વદન્તિ. ચોદેતુકામતાય એવ અવન્દિત્વા અત્તના વત્તબ્બસ્સ વુત્તમત્થં ઠપેત્વા અવન્દિયભાવે તં કારણં ન હોતીતિ ચૂળગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસ્સ અવન્દિયેસુ અવુત્તત્તા તેન સદ્ધિં સયન્તસ્સ સહસેય્યાપત્તિયા અભાવતો, તસ્સ ચ પટિગ્ગહણસ્સ રુહનતો તદેવ યુત્તતરન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. કિઞ્ચાપિ યાવ સો ભિક્ખુભાવં પટિજાનાતિ, તાવ વન્દિતબ્બો, યદા પન ‘‘અસ્સમણોમ્હી’’તિ પટિજાનાતિ, તદા ન વન્દિતબ્બોતિ અયમેત્થ વિસેસો વેદિતબ્બો. અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સ હિ ભિક્ખુભાવં પટિજાનન્તસ્સેવ ભિક્ખુભાવો, ન તતો પરં. ભિક્ખુભાવં અપ્પટિજાનન્તો હિ અનુપસમ્પન્નપક્ખં ભજતિ. યસ્મા આમિસં દેન્તો અત્તનો ઇચ્છિતટ્ઠાનેયેવ દેતિ, તસ્મા પટિપાટિયા નિસિન્નાનં યાગુભત્તાદીનિ દેન્તેન એકસ્સ ચોદેતુકામતાય અદિન્નેપિ ચોદના નામ ન હોતીતિ આહ ‘‘ન તાવ તા ચોદના હોતી’’તિ.

૨૩૧. ચોદેતબ્બોતિ ચુદિતો, ચુદિતો એવ ચુદિતકો, અપરાધવન્તો પુગ્ગલો. ચોદેતીતિ ચોદકો, અપરાધપકાસકો. ચુદિતકો ચ ચોદકો ચ ચુદિતકચોદકા. ઉબ્બાહિકાયાતિ ઉબ્બહન્તિ વિયોજેન્તિ એતાય અલજ્જીનં તજ્જનિં વા કલહં વાતિ ઉબ્બાહિકા, સઙ્ઘસમ્મુતિ, તાય. વિનિચ્છિનનં નામ તાય સમ્મતભિક્ખૂહિ વિનિચ્છિનનમેવ. અલજ્જુસ્સન્નાય હિ પરિસાય સમથક્ખન્ધકે આગતેહિ દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ તત્થેવ વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મન્નિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૩૧-૨૩૨) –

‘‘તેહિ ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ તસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિયમાને અનન્તાનિ ચેવ ભસ્સાનિ જાયન્તિ, ન ચેકસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એવરૂપં અધિકરણં ઉબ્બાહિકાય વૂપસમેતું. દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતબ્બો, સીલવા હોતિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ આચારગોચરસમ્પન્નો અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ, બહુસ્સુતો હોતિ સુતધરો સુતસન્નિચયો, યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા મજ્ઝેકલ્યાણા પરિયોસાનકલ્યાણા સાત્થં સબ્યઞ્જનં કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં અભિવદન્તિ, તથારૂપસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ ધાતા વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા, ઉભયાનિ ખો પનસ્સ પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ હોન્તિ સુવિભત્તાનિ સુપ્પવત્તીનિ સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસો અનુબ્યઞ્જનસો, વિનયે ખો પન છેકો હોતિ અસંહીરો, પટિબલો હોતિ ઉભો અત્થપચ્ચત્થિકે અસ્સાસેતું સઞ્ઞાપેતું નિજ્ઝાપેતું પેક્ખેતું પસ્સિતું પસાદેતું, અધિકરણસમુપ્પાદવૂપસમકુસલો હોતિ, અધિકરણં જાનાતિ, અધિકરણસમુદયં જાનાતિ, અધિકરણનિરોધં જાનાતિ, અધિકરણનિરોધગામિનિપટિપદં જાનાતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇમેહિ દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં ભિક્ખું ઉબ્બાહિકાય સમ્મન્નિતું.

‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમ્મન્નિતબ્બો. પઠમં ભિક્ખુ યાચિતબ્બો, યાચિત્વા બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અમ્હાકં ઇમસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિયમાને અનન્તાનિ ચેવ ભસ્સાનિ જાયન્તિ, ન ચેકસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામઞ્ચ ઇત્થન્નામઞ્ચ ભિક્ખું સમ્મન્નેય્ય ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું, એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અમ્હાકં ઇમસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિયમાને અનન્તાનિ ચેવ ભસ્સાનિ જાયન્તિ, ન ચેકસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થો વિઞ્ઞાયતિ. સઙ્ઘો ઇત્થન્નામઞ્ચ ઇત્થન્નામઞ્ચ ભિક્ખું સમ્મન્નતિ ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇત્થન્નામસ્સ ચ ઇત્થન્નામસ્સ ચ ભિક્ખુનો સમ્મુતિ ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતો સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામો ચ ઇત્થન્નામો ચ ભિક્ખુ ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતું, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ.

તેહિ ચ સમ્મતેહિ વિસું વા નિસીદિત્વા તસ્સા એવ વા પરિસાય ‘‘અઞ્ઞેહિ ન કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ સાવેત્વા તં અધિકરણં વિનિચ્છિતબ્બં. તુમ્હાકન્તિ ચુદિતકચોદકે સન્ધાય વુત્તં.

‘‘કિમ્હીતિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં. કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસીતિ કિમ્હિ નન્તિ વચનમ્પિ ન જાનાસિ. નાસ્સ અનુયોગો દાતબ્બોતિ નાસ્સ પુચ્છા પટિપુચ્છા દાતબ્બા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વુત્તં, વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૩૮૬) પન – કિમ્હીતિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં, કતરવિપત્તિયન્તિ અત્થો. કિમ્હિ નં નામાતિ ઇદં ‘‘કતરાય વિપત્તિયા એતં ચોદેસી’’તિ યાય કાયચિ વિઞ્ઞાયમાનાય ભાસાય વુત્તેપિ ચોદકસ્સ વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય ‘‘સીલાચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીસુ કતરાયાતિ મં પુચ્છતી’’તિ વિઞ્ઞાતું અસક્કોન્તસ્સ પુચ્છા, ન પન ‘‘કિમ્હી’’તિઆદિપદત્થમત્તં અજાનન્તસ્સ. ન હિ અનુવિજ્જકો ચોદકં બાલં અપરિચિતભાસાય ‘‘કિમ્હિ ન’’ન્તિ પુચ્છતિ. કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસીતિ ઇદમ્પિ વચનમત્તં સન્ધાય વુત્તં ન હોતિ. ‘‘કતરવિપત્તિયા’’તિ વુત્તે ‘‘અસુકાય વિપત્તિયા’’તિ વત્તુમ્પિ ‘‘ન જાનાસી’’તિ વચનસ્સ અધિપ્પાયમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘નાસ્સ અનુયોગો દાતબ્બો’’તિ.

‘‘તસ્સ નયો દાતબ્બો’’તિ તસ્સાતિ બાલસ્સ લજ્જિસ્સ. ‘‘તસ્સ નયો દાતબ્બો’’તિ વત્વા ચ ‘‘કિમ્હિ નં ચોદેસીતિ સીલવિપત્તિયા’’તિઆદિ અધિપ્પાયપ્પકાસનમેવ નયદાનં વુત્તં, ન પન કિમ્હિ-નં-પદાનંપરિયાયમત્તદસ્સનં. ન હિ બાલો ‘‘કતરવિપત્તિયં નં ચોદેસી’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ અત્થે ઞાતેપિ વિપત્તિપ્પભેદં, અત્તના ચોદિયમાનં વિપત્તિસરૂપઞ્ચ જાનિતું સક્કોતિ, તસ્મા તેનેવ અજાનનેન અલજ્જી અપસાદેતબ્બો. કિમ્હિ નન્તિ ઇદમ્પિ ઉપલક્ખણમત્તં. અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ આકારેન અવિઞ્ઞુતં પકાસેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બોવ. ‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિઆદિવચનતો ‘‘અલજ્જીનિગ્ગહત્થાય…પે… પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એહિતીતિ એતિ, હિ-કારો એત્થ આગમો દટ્ઠબ્બો, આગમિસ્સતીતિ અત્થો. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠનિયામેન. અલજ્જિસ્સ પટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બન્તિ વચનપટિવચનક્કમેનેવ દોસે આવિભૂતેપિ અલજ્જિસ્સ ‘‘અસુદ્ધો અહ’’ન્તિ દોસસમ્પટિચ્છનપટિઞ્ઞાય એવ આપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘અલજ્જિસ્સ એતં નત્થીતિ સુદ્ધપટિઞ્ઞાય એવ અનાપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અયમેત્થ અત્થો સઙ્ગહિતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અનુવિજ્જકસ્સેવ નિરત્થકત્તાપત્તિતો, ચોદકેનેવ અલજ્જિપટિઞ્ઞાય ઠાતબ્બતો. દોસોપગમપટિઞ્ઞા એવ હિ ઇધ પટિઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા, તેનેવ વક્ખતિ ‘‘એતમ્પિ નત્થિ, એતમ્પિ નત્થીતિ પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિઆદિ.

તદત્થદીપનત્થન્તિ અલજ્જિસ્સ દોસે આવિભૂતેપિ તસ્સ દોસોપગમપટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બતાદીપનત્થં. વિવાદવત્થુસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપચ્ચત્થિકા. સઞ્ઞં દત્વાતિ તેસં કથાપચ્છેદત્થં અભિમુખકરણત્થઞ્ચ સદ્દં કત્વા. વિનિચ્છિનિતું અનનુચ્છવિકોતિ અસુદ્ધોતિ સઞ્ઞાય ચોદકપક્ખે પવિટ્ઠત્તા અનુવિજ્જકભાવતો બહિભૂતત્તા અનુવિજ્જિતું અસક્કુણેય્યત્તં સન્ધાય વુત્તં. સન્દેહે એવ હિ સતિ અનુવિજ્જિતું સક્કા, અસુદ્ધલદ્ધિયા પન સતિ ચુદિતકેન વુત્તં સબ્બં અસચ્ચતોપિ પટિભાતિ, કથં તત્થ અનુવિજ્જના સિયાતિ.

તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતીતિ ઇમિના વિનિચ્છયમ્પિ અદત્વા સઙ્ઘતો વિયોજનં નામ લિઙ્ગનાસના વિય અયમ્પિ એકો નાસનપ્પકારોતિ દસ્સેતિ. એકસમ્ભોગપરિભોગાતિ ઇદં અત્તનો સન્તિકા તેસં વિમોચનત્થં વુત્તં, ન પન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્ભોગે યોજનત્થં.

વિરદ્ધં હોતીતિ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપન્નો હોતિ. આદિતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ નત્થીતિ ઇદં ‘‘પક્ખાનં અનુરક્ખણત્થાય પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિ ઇમસ્સ અલજ્જીલક્ખણસમ્ભવસ્સ કરણવચનં. પટિચ્છાદિતકાલતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ એવ, પુરિમો લજ્જિભાવો ન રક્ખતીતિ અત્થો. પટિઞ્ઞં ન દેતીતિ ‘‘સચે મયા કતદોસં વક્ખામિ, મય્હં અનુવત્તકા ભિજ્જિસ્સન્તી’’તિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ. ઠાને ન તિટ્ઠતીતિ લજ્જિટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, કાયવાચાસુ વીતિક્કમો હોતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિનિચ્છયો ન દાતબ્બો’’તિ, પુબ્બે પક્ખિકાનં પટિઞ્ઞાય વૂપસમિતસ્સપિ અધિકરણસ્સ દુવૂપસન્તતાય અયમ્પિ તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો.

૨૩૨. અદિન્નાદાનવત્થું વિનિચ્છિનન્તેન પઞ્ચવીસતિ અવહારા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બાતિ એત્થ પઞ્ચવીસતિ અવહારા નામ પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ, તત્થ પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ નામ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ. તથા હિ વુત્તં કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયપારાજિકવણ્ણના) ‘‘તે પન અવહારા પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બા’’તિઆદિ. તત્થ નાનાભણ્ડપઞ્ચકએકભણ્ડપઞ્ચકાનિ પદભાજને (પારા. ૯૨) વુત્તાનં ‘‘આદિયેય્ય, હરેય્ય, અવહરેય્ય, ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય, ઠાના ચાવેય્યા’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેન લબ્ભન્તિ. તથા હિ વુત્તં પોરાણેહિ –

‘‘આદિયન્તો હરન્તોવ;

હરન્તો ઇરિયાપથં;

વિકોપેન્તો તથા ઠાના;

ચાવેન્તોપિ પરાજિકો’’તિ.

તત્થ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકવસેન દટ્ઠબ્બં, ઇતરં સવિઞ્ઞાણકવસેનેવ. કથં? આદિયેય્યાતિ આરામં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. હરેય્યાતિ અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ખન્ધં ઓરોપેતિ, પારાજિકં. અવહરેય્યાતિ ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, દુક્કટં. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, થુલ્લચ્ચયં. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, પારાજિકં. ઇરિયાપથં વિકોપેય્યાતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં અતિક્કામેતિ, થુલ્લચ્ચયં. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઠાના ચાવેય્યાતિ થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. એવં તાવ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં. સસ્સામિકસ્સ પન દાસસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયનહરણ અવહરણ ઇરિયાપથવિકોપન ઠાનાચાવનવસેન એકભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘તત્થ નાનેકભણ્ડાનં, પઞ્ચકાનં વસા પન;

આદિયનાદિપઞ્ચકા, દુવિધાતિ ઉદીરિતા’’તિ.

કતમં સાહત્થિકપઞ્ચકં? સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો અત્થસાધકો ધુરનિક્ખેપોતિ. તથા હિ વુત્તં –

‘‘સાહત્થાણત્તિકો ચેવ, નિસ્સગ્ગિયોત્થસાધકો;

ધુરનિક્ખેપકો ચાતિ, ઇદં સાહત્થપઞ્ચક’’ન્તિ.

તત્થ સાહત્થિકો નામ પરસ્સ ભણ્ડં સહત્થા અવહરતિ. આણત્તિકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. નિસ્સગ્ગિયો નામ સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસાનં અન્તો ઠત્વા બહિ પાતનં. અત્થસાધકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા તં અવહરા’’તિ આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. પરસ્સ વા પન તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં તેલં અવસ્સં પિવનકાનિ ઉપાહનાદીનિ પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિકં. ધુરનિક્ખેપો પન આરામાભિયોગઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બો. તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનિ અદેન્તસ્સપિ એસેવ નયોતિ ઇદં સાહત્થિકપઞ્ચકં.

કતમં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં? પુબ્બપયોગો સહપયોગો સંવિદાવહારો સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તકમ્મન્તિ. તેન વુત્તં –

‘‘પુબ્બસહપયોગો ચ, સંવિદાહરણં તથા;

સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તં, ઇદં સાહત્થપઞ્ચક’’ન્તિ.

તત્થ આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો. ઠાનાચાવનવસેન, ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો. સંવિદાવહારો નામ ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા સમ્મન્તયિત્વા અવહરણં. એવં સંવિદહિત્વા ગતેસુ હિ એકેનપિ તસ્મિં ભણ્ડે ઠાના ચાવિતે સબ્બેસં અવહારો હોતિ. સઙ્કેતકમ્મં નામ સઞ્જાનનકમ્મં. સચે હિ પુરેભત્તાદીસુ યં કિઞ્ચિ કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અસુકસ્મિં કાલે ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ વુત્તો સઙ્કેતતો અપચ્છા અપુરે તં અવહરતિ, સઙ્કેતકારકસ્સ સઙ્કેતકરણક્ખણેયેવ અવહારો. નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં અક્ખિનિખણનાદિનિમિત્તકરણં. સચે હિ એવં કતનિમિત્તતો અપચ્છા અપુરે ‘‘યં અવહરા’’તિ વુત્તો, તં અવહરતિ, નિમિત્તકારકસ્સ નિમિત્તક્ખણેયેવ અવહારોતિ ઇદં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં.

કતમં થેય્યાવહારપઞ્ચકં? થેય્યાવહારો પસય્હાવહારો પરિકપ્પાવહારો પટિચ્છન્નાવહારો કુસાવહારોતિ. તેન વુત્તં –

‘‘થેય્યા પસય્હા પરિકપ્પા, પટિચ્છન્ના કુસા તથા;

અવહારા ઇમે પઞ્ચ, થેય્યાવહારપઞ્ચક’’ન્તિ.

તત્થ યો સન્ધિચ્છેદાદીનિ કત્વા અદિસ્સમાનો અવહરતિ, કૂટતુલાકૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારોતિ વેદિતબ્બો. યો પન પસય્હ બલક્કારેન પરેસં સન્તકં ગણ્હાતિ ગામઘાતકાદયો વિય, અત્તનો પત્તબલિતો વા વુત્તનયેનેવ અધિકં ગણ્હાતિ રાજભટાદયો વિય, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો પસય્હાવહારોતિ વેદિતબ્બો. પરિકપ્પેત્વા ગહણં પન પરિકપ્પાવહારો નામ.

સો ભણ્ડોકાસસ્સ વસેન દુવિધો. તત્રાયં ભણ્ડપરિકપ્પો – સાટકત્થિકો અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામિ. સચે સુત્તં, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ. તત્ર ચે સાટકો હોતિ, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં. સુત્તઞ્ચે હોતિ, રક્ખતિ. બહિ નીહરિત્વા મુઞ્ચિત્વા ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વા પુન આહરિત્વા ઠપેતિ, રક્ખતિયેવ. ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વાપિ યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બન્તિ ગચ્છતિ, પદવારેન કારેતબ્બો. ભૂમિયં ઠપેત્વા ગણ્હાતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. ‘‘ચોરો ચોરો’’તિ અનુબન્ધો છડ્ડેત્વા પલાયતિ, રક્ખતિ. સામિકા દિસ્વા ગણ્હન્તિ, રક્ખતિયેવ. અઞ્ઞો ચે ગણ્હાતિ, ભણ્ડદેય્યં. સામિકેસુ નિવત્તન્તેસુ સયં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય ‘‘પગેવેતં મયા ગહિતં, મમ દાનિ સન્તક’’ન્તિ ગણ્હન્તસ્સપિ ભણ્ડદેય્યમેવ. તત્થ ય્વાયં ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ભણ્ડપરિકપ્પો નામ. ઓકાસપરિકપ્પો પન એવં વેદિતબ્બો – એકચ્ચો પન પરપરિવેણાદીનિ પવિટ્ઠો કિઞ્ચિ લોભનેય્યભણ્ડં દિસ્વા ગબ્ભદ્વારપમુખહેટ્ઠા પાસાદદ્વારકોટ્ઠકરુક્ખમૂલાદિવસેન પરિચ્છેદં કત્વા ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સિસ્સન્તિ, દટ્ઠુકામતાય ગહેત્વા વિચરન્તો વિય દસ્સામિ. નો ચે પસ્સિસ્સન્તિ, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેતિ, તસ્સ તં આદાય પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કન્તમત્તે અવહારો હોતિ. ઇતિ ય્વાયં વુત્તનયેનેવ પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ઓકાસપરિકપ્પો નામ. એવમિમેસં દ્વિન્નં પરિકપ્પાનં વસેન પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતો અવહારો પરિકપ્પાવહારોતિ વેદિતબ્બો.

પટિચ્છાદેત્વા પન અવહરણં પટિચ્છન્નાવહારો. સો એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ ઉય્યાનાદીસુ પરેસં ઓમુઞ્ચિત્વા ઠપિતં અઙ્ગુલિમુદ્દિકાદિં દિસ્વા ‘‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ એત્તાવતા ઉદ્ધારો નત્થીતિ ન તાવ અવહારો હોતિ. યદા પન સામિકા વિચિનન્તા અપસ્સિત્વા ‘‘સ્વે જાનિસ્સામા’’તિ સાલયાવ ગતા હોન્તિ, અથસ્સ તં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારે અવહારો. ‘‘પટિચ્છન્નકાલેયેવ એતં મમ સન્તક’’ન્તિ સકસઞ્ઞાય વા ‘‘ગતાદાનિ તે, છડ્ડિતભણ્ડં ઇદ’’ન્તિ પંસુકૂલસઞ્ઞાય વા ગણ્હન્તસ્સ પન ભણ્ડદેય્યં. તેસુ દુતિયતતિયદિવસે આગન્ત્વા વિચિનિત્વા અદિસ્વા ધુરનિક્ખેપં કત્વા ગતેસુપિ ગહિતં ભણ્ડદેય્યમેવ. પચ્છા ઞત્વા ચોદિયમાનસ્સ અદદતો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપે અવહારો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્સ પયોગેન તેહિ ન દિટ્ઠં. યો પન તથારૂપં ભણ્ડં યથાઠાને ઠિતંયેવ અપ્પટિચ્છાદેત્વા થેય્યચિત્તો પાદેન અક્કમિત્વા કદ્દમે વા વાલિકાય વા પવેસેતિ, તસ્સ પવેસિતમત્તેયેવ અવહારો.

કુસં સઙ્કામેત્વા પન અવહરણં કુસાવહારો નામ. સોપિ એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ વિલીવમયં વા તાલપણ્ણમયં વા કતસઞ્ઞાણં યં કિઞ્ચિ કુસં પાતેત્વા ચીવરે ભાજિયમાને અત્તનો કોટ્ઠાસસ્સ સમીપે ઠિતં સમગ્ઘતરં વા મહગ્ઘતરં વા સમસમં વા અગ્ઘેન પરસ્સ કોટ્ઠાસં હરિતુકામો અત્તનો કોટ્ઠાસે પતિતં કુસં પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધરતિ, રક્ખતિ તાવ. પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતિતે રક્ખતેવ. યદા પન તસ્મિં પતિતે પરસ્સ કોટ્ઠાસતો પરસ્સ કુસં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધટમત્તે અવહારો. સચે પઠમતરં પરસ્સ કોટ્ઠાસતો કુસં ઉદ્ધરતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધારે રક્ખતિ, પાતનેપિ રક્ખતિ. અત્તનો કોટ્ઠાસતો પન અત્તનો કુસં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતિ, તં ઉદ્ધરિત્વા પરકોટ્ઠાસે પાતેન્તસ્સ હત્થતો મુત્તમત્તે અવહારો હોતિ, અયં કુસાવહારો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકતો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) ગહેતબ્બો.

તુલયિત્વાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા.

સામીચીતિ વત્તં, આપત્તિ પન નત્થીતિ અધિપ્પાયો.

મહાજનસમ્મદ્દોતિ મહાજનસઙ્ખોભો. ભટ્ઠે જનકાયેતિ અપગતે જનકાયે. ‘‘ઇદઞ્ચ કાસાવં અત્તનો સન્તકં કત્વા એતસ્સેવ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ કિં કારણા એવમાહ? ચીવરસ્સામિકેન ધુરનિક્ખેપો કતો, તસ્મા તસ્સ અદિન્નં ગહેતું ન વટ્ટતિ. અવહારકોપિ વિપ્પટિસારસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય ચીવરસ્સામિકં પરિયેસન્તો વિચરતિ ‘‘દસ્સામી’’તિ, ચીવરસ્સામિકેન ચ ‘‘મમેત’’ન્તિ વુત્તે એતેનપિ અવહારકેન આલયો પરિચ્ચત્તો, તસ્મા એવમાહ. યદિ એવં ચીવરસ્સામિકોયેવ ‘‘અત્તનો સન્તકં ગણ્હાહી’’તિ કસ્મા ન વુત્તોતિ? ઉભિન્નં કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં. કથં? અવહારકસ્સ ‘‘મયા સહત્થેન ન દિન્નં, ભણ્ડદેય્યમેત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્ય, ઇતરસ્સ ‘‘મયા પઠમં ધુરનિક્ખેપં કત્વા પચ્છા અદિન્નં ગહિત’’ન્તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ.

સમગ્ઘન્તિ અપ્પગ્ઘં.

દારુઅત્થં ફરતીતિ દારૂહિ કત્તબ્બકિચ્ચં સાધેતિ. મયિ સન્તેતિઆદિ સબ્બં રઞ્ઞા પસાદેન વુત્તં, થેરેન પન ‘‘અનનુચ્છવિકં કત’’ન્તિ ન મઞ્ઞિતબ્બં.

એકદિવસં દન્તકટ્ઠચ્છેદનાદિના યા અયં અગ્ઘહાનિ વુત્તા, સા ભણ્ડસ્સામિના કિણિત્વા ગહિતમેવ સન્ધાય વુત્તા. સબ્બં પનેતં અટ્ઠકથાચરિયપ્પમાણેન ગહેતબ્બં. પાસાણઞ્ચ સક્ખરઞ્ચ પાસાણસક્ખરં.

‘‘ધારેય્ય અત્થં વિચક્ખણો’’તિ ઇમસ્સેવ વિવરણં ‘‘આપત્તિં વા અનાપત્તિં વા’’તિઆદિ. ‘‘સિક્ખાપદં સમં તેના’’તિ ઇતો પુબ્બે એકા ગાથા –

‘‘દુતિયં અદુતિયેન, યં જિનેન પકાસિતં;

પરાજિતકિલેસેન, પારાજિકપદં ઇધા’’તિ.

તાય સદ્ધિં ઘટેત્વા અદુતિયેન પરાજિતકિલેસેન જિનેન દુતિયં યં ઇદં પારાજિકપદં પકાસિતં, ઇધ તેન સમં અનેકનયવોકિણ્ણં ગમ્ભીરત્થવિનિચ્છયં અઞ્ઞં કિઞ્ચિ સિક્ખાપદં ન વિજ્જતીતિ યોજના. તત્થ પરાજિતકિલેસેનાતિ સન્તાને પુન અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદને ચતૂહિ મગ્ગઞાણેહિ સહ વાસનાય સમુચ્છિન્નસબ્બકિલેસેન. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૫૯) પન ‘‘પરાજિતકિલેસેનાતિ વિજિતકિલેસેન, નિકિલેસેનાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને.

તેનાતિ તેન દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદેન. અત્થો નામ પાળિઅત્થો. વિનિચ્છયો નામ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો. અત્થો ચ વિનિચ્છયો ચ અત્થવિનિચ્છયા, તે ગમ્ભીરા યસ્મિન્તિ ગમ્ભીરત્થવિનિચ્છયં . વત્થુમ્હિ ઓતિણ્ણેતિ ચોદનાવસેન વા અત્તનાવ અત્તનો વીતિક્કમારોચનવસેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે અદિન્નાદાનવત્થુસ્મિં ઓતિણ્ણે. એત્થાતિ ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં. વિનિચ્છયોતિ આપત્તાનાપત્તિનિયમનં. અવત્વાવાતિ ‘‘ત્વં પારાજિકં આપન્નો’’તિ અવત્વાવ. કપ્પિયેપિ ચ વત્થુસ્મિન્તિ અત્તના ગહેતું કપ્પિયે માતુપિતુઆદિસન્તકેપિ વત્થુસ્મિં. લહુવત્તિનોતિ થેય્યચિત્તુપ્પાદેન લહુપરિવત્તિનો. આસીવિસન્તિ સીઘમેવ સકલસરીરે ફરણસમત્થવિસં.

૨૩૩. પકતિમનુસ્સેહિ ઉત્તરિતરાનં બુદ્ધાદિઉત્તમપુરિસાનં અધિગમધમ્મોતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો, તસ્સ પરેસં આરોચનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનં. તં વિનિચ્છિનન્તેન છ ઠાનાનિ સોધેતબ્બાનીતિ યોજના. તત્થ કિં તે અધિગતન્તિ અધિગમપુચ્છા. કિન્તિ તે અધિગતન્તિ ઉપાયપુચ્છા. કદા તે અધિગતન્તિ કાલપુચ્છા. કત્થ તે અધિગતન્તિ ઓકાસપુચ્છા. કતમે તે કિલેસા પહીનાતિ પહીનકિલેસપુચ્છા. કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ પટિલદ્ધધમ્મપુચ્છા. ઇદાનિ તમેવ છટ્ઠાનવિસોધનં વિત્થારેતુમાહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. તત્થ એત્તાવતાતિ એત્તકેન બ્યાકરણવચનમત્તેન ન સક્કારો કાતબ્બો. બ્યાકરણઞ્હિ એકસ્સ અયાથાવતોપિ હોતીતિ. ઇમેસુ છસુ ઠાનેસુ સોધનત્થં એવં વત્તબ્બોતિ યથા નામ જાતરૂપપતિરૂપકમ્પિ જાતરૂપં વિય ખાયતીતિ જાતરૂપં નિઘંસનતાપનછેદનેહિ સોધેતબ્બં, એવમેવ ઇદાનેવ વુત્તેસુ છસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા સોધનત્થં વત્તબ્બો. વિમોક્ખાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સમાપત્તિઞાણદસ્સનમગ્ગભાવનાફલસચ્છિકિરિયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પાકટો હોતિ અધિગતવિસેસસ્સ સતિસમ્મોસાભાવતો. સેસપુચ્છાસુપિ ‘‘પાકટો હોતી’’તિ પદે એસેવ નયો.

સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતમગ્ગેન પહીના કિલેસા પાકટા હોન્તીતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. કસ્સચિ હિ અત્તના અધિગતમગ્ગવજ્ઝકિલેસેસુ સન્દેહો ઉપ્પજ્જતિયેવ મહાનામસ્સ સક્કસ્સ વિય. સો હિ સકદાગામી સમાનોપિ ‘‘તસ્સ મય્હં, ભન્તે, એવં હોતિ – કો સુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો, યેન મે એકદા લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, દોસધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, મોહધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫) ભગવન્તં પુચ્છિ. અયં કિર રાજા સકદાગામિમગ્ગેન લોભદોસમોહા નિરવસેસા પહીયન્તીતિ સઞ્ઞી અહોસીતિ.

યાય પટિપદાય યસ્સ અરિયમગ્ગો આગચ્છતિ, સા પુબ્બભાગપટિપત્તિ આગમનપટિપદા. સોધેતબ્બાતિ સુદ્ધા, ઉદાહુ ન સુદ્ધાતિ વિચારણવસેન સોધેતબ્બા. ‘‘ન સુજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ પમાદપટિપત્તિસમ્ભવતો. અપનેતબ્બોતિ અત્તનો પટિઞ્ઞાય અપનેતબ્બો’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૯૭-૧૯૮). વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૯૭) પન ‘‘ન સુજ્ઝતીતિ પુચ્છિયમાનો પટિપત્તિક્કમં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા કથેસિ. અપનેતબ્બોતિ તયા વુત્તક્કમેનાયં ધમ્મો ન સક્કા અધિગન્તુન્તિ અધિગતમાનતો અપનેતબ્બો’’તિ વુત્તં. ‘‘સુજ્ઝતી’’તિ વત્વા સુજ્ઝનાકારં દસ્સેતું ‘‘દીઘરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ઞાયતીતિ એત્થાપિ ‘‘યદી’’તિ પદં આનેત્વા યદિ સો ભિક્ખુ તાય પટિપદાય પઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગત્તા ‘‘આકાસે પાણિસમેન ચેતસા’’તિ વુત્તં. વુત્તસદિસં બ્યાકરણં હોતીતિ યોજના. તત્થ વુત્તસદિસન્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો બ્યાકરણં ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તેન સદિસં, સમન્તિ અત્થો. ખીણાસવસ્સ પટિપત્તિસદિસા પટિપત્તિ હોતીતિ દીઘરત્તં સુવિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા, ઇદઞ્ચ અરહત્તં પટિજાનન્તસ્સ વસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ખીણાસવસ્સ નામા’’તિઆદિ. ખીણાસવસ્સ નામ…પે… ન હોતીતિ પહીનવિપલ્લાસત્તા, જીવિતનિકન્તિયા ચ અભાવતો ન હોતિ, પુથુજ્જનસ્સ પન અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા જીવિતનિકન્તિસબ્ભાવતો ચ અપ્પમત્તકેનપિ હોતિ, એવં સુવિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ વત્તનસેક્ખધમ્મપટિજાનનં ઇમિના ભયુપ્પાદનેન, અમ્બિલાદિદસ્સને ખેળુપ્પાદાદિના ચ ન સક્કા વીમંસિતું, તસ્મા તસ્સ વચનેનેવ તં સદ્ધાતબ્બં.

અયં ભિક્ખુ સમ્પન્નવેય્યાકરણોતિ ઇદં ન કેવલં અભાયનકમેવ સન્ધાય વુત્તં એકચ્ચસ્સ સૂરજાતિકસ્સ પુથુજ્જનસ્સપિ અભાયનતો, રજ્જનીયારમ્મણાનં બદરસાળવાદિઅમ્બિલમદ્દનાદીનં ઉપયોજનેપિ ખેળુપ્પાદાદિતણ્હુપ્પત્તિરહિતં સબ્બથા સુવિસોધિતમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૩૪. ‘‘નીહરિત્વાતિ સાસનતો નીહરિત્વા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં, વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘નીહરિત્વાતિ પાળિતો ઉદ્ધરિત્વા’’તિ. તથા હિ ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, અઙ્ગેહિ સમન્નાગતેન ભિક્ખુના નાનુયુઞ્જિતબ્બં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? સુત્તં ન જાનાતિ, સુત્તાનુલોમં ન જાનાતી’’તિઆદિપાળિતો (પરિ. ૪૪૨) સુત્તં સુત્તાનુલોમઞ્ચ નીહરિંસુ, ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો પરિપુચ્છાતિ ભણતી’’તિ એવમાદિતો આચરિયવાદં, ‘‘આયસ્મા ઉપાલિ એવમાહ ‘અનાપત્તિ આવુસો સુપિનન્તેના’’તિ (પારા. ૭૮) એવમાદિતો અત્તનોમતિં નીહરિંસુ. સા ચ થેરસ્સ અત્તનોમતિ સુત્તેન સઙ્ગહિતત્તા સુત્તં જાતં, એવમઞ્ઞાપિ સુત્તાદીહિ સઙ્ગહિતાવ ગહેતબ્બા, નેતરાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા નીહરિત્વાતિ વિભજિત્વા, સાટ્ઠકથં સકલં વિનયપિટકં સુત્તાદીસુ ચતૂસુ પદેસેસુ પક્ખિપિત્વા ચતુધા વિભજિત્વા વિનયં પકાસેસું તબ્બિનિમુત્તસ્સ અભાવાતિ અધિપ્પાયો. વજિરબુદ્ધિટીકાયમ્પિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૫) ‘‘નીહરિત્વાતિ એત્થ સાસનતો નીહરિત્વાતિ અત્થો…પે… તાય હિ અત્તનોમતિયા થેરો એતદગ્ગટ્ઠપનં લભતિ. અપિચ વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘અનુપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વા અપઞ્ઞત્તેન વા વુચ્ચમાનો…પે… અનાદરિયં કરોતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ. તત્થ હિ પઞ્ઞત્તં નામ સુત્તં, સેસત્તયં અપઞ્ઞત્તં નામ. તેનાયં ‘ચતુબ્બિધઞ્હિ વિનયં, મહાથેરા’તિ ગાથા સુવુત્તા’’તિ વુત્તં.

વુત્તન્તિ મિલિન્દપઞ્હે નાગસેનત્થેરેન વુત્તં. પજ્જતે અનેન અત્થોતિ પદં, ભગવતા કણ્ઠાદિવણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનં આહચ્ચ વિસેસેત્વા ભાસિતં પદં આહચ્ચપદં, ભગવતોયેવ વચનં. તેનાહ ‘‘આહચ્ચપદન્તિ સુત્તં અધિપ્પેત’’ન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘કણ્ઠાદિવણ્ણુપ્પત્તિટ્ઠાનકરણાદીહિ નીહરિત્વા અત્તનો વચીવિઞ્ઞત્તિયાવ ભાસિતં વચનં આહચ્ચપદ’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૫) પન ‘‘અટ્ઠ વણ્ણટ્ઠાનાનિ આહચ્ચ વુત્તેન પદનિકાયેનાતિ અત્થો, ઉદાહટેન કણ્ઠોક્કન્તેન પદસમૂહેનાતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં કપ્પતિ, ઇદં ન કપ્પતી’’તિ એવં અવિસેસેત્વા ‘‘યં ભિક્ખવે મયા ‘ઇદં ન કપ્પતી’તિ અપ્પટિક્ખિત્તં, તઞ્ચે અકપ્પિયં અનુલોમેતિ, કપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો ન કપ્પતી’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૦૫) વુત્તસામઞ્ઞલક્ખણં ઇધ રસોતિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘રસોતિ સુત્તાનુલોમ’’ન્તિ. રસોતિ સારો ‘‘પત્તરસો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૬૨૮-૬૩૦) વિય, પટિક્ખિત્તાનુઞ્ઞાતસુત્તસારોતિ અત્થો. રસોતિ વા લક્ખણં પટિવત્થુકં અનુદ્ધરિત્વા લક્ખણાનુલોમેન વુત્તત્તા. રસેનાતિ તસ્સ આહચ્ચભાસિતસ્સ રસેન, તતો ઉદ્ધટેન વિનિચ્છયેનાતિ અત્થો. સુત્તછાયા વિય હિ સુત્તાનુલોમન્તિ. ધમ્મસઙ્ગાહકપભુતિઆચરિયપરમ્પરતો આનીતા અટ્ઠકથાતન્તિ ઇધ ‘‘આચરિયવંસો’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘આચરિયવંસોતિ આચરિયવાદો’’તિ, આચરિયવાદો ‘‘આચરિયવંસો’’તિ વુત્તો પાળિયં વુત્તાનં આચરિયાનં પરમ્પરાય આભતોવ પમાણન્તિ દસ્સનત્થં. અધિપ્પાયોતિ કારણોપપત્તિસિદ્ધો ઉહાપોહનયપવત્તો પચ્ચક્ખાદિપમાણપતિરૂપકો. અધિપ્પાયોતિ એત્થ ‘‘અત્તનોમતી’’તિ કેચિ અત્થં વદન્તિ.

વિનયપિટકે પાળીતિ ઇધ અધિકારવસેન વુત્તં, સેસપિટકેસુપિ સુત્તાદિચતુનયા યથાનુરૂપં લબ્ભન્તેવ.

‘‘મહાપદેસાતિ મહાઓકાસા. મહન્તાનિ વિનયસ્સ પતિટ્ઠાપનટ્ઠાનાનિ, યેસુ પતિટ્ઠાપિતો વિનયો વિનિચ્છિનીયતિ અસન્દેહતો, મહન્તાનિ વા કારણાનિ મહાપદેસા, મહન્તાનિ વિનયવિનિચ્છયકારણાનીતિ વુત્તં હોતિ. અત્થતો પન ‘યં ભિક્ખવે’તિઆદિના વુત્તાસાધિપ્પાયા પાળિયેવ મહાપદેસાતિ વદન્તિ. તેનેવાહ ‘યે ભગવતા એવં વુત્તા’તિઆદિ. ઇમે ચ મહાપદેસા ખન્ધકે આગતા, તસ્મા તેસં વિનિચ્છયકથા તત્થેવ આવિ ભવિસ્સતીતિ ઇધ ન વુચ્ચતી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘મહાપદેસાતિ મહાઓકાસા મહાવિસયા, તે અત્થતો ‘યં ભિક્ખવેતિઆદિપાળિવસેન અકપ્પિયાનુલોમતો કપ્પિયાનુલોમતો ચ પુગ્ગલેહિ નયતો તથા તથા ગય્હમાના અત્થનયા એવ. તે હિ ભગવતા સરૂપતો અવુત્તેસુપિ પટિક્ખિત્તાનુલોમેસુ અનુઞ્ઞાતાનુલોમેસુ ચ સેસેસુ કિચ્ચેસુ નિવત્તિપવત્તિહેતુતાય મહાગોચરાતિ ‘મહાપદેસા’તિ વુત્તા, ન પન ‘યં ભિક્ખવે મયા ઇદં ન કપ્પતી’તિઆદિના વુત્તા સાધિપ્પાયા પાળિયેવ તસ્સા સુત્તે પવિટ્ઠત્તા. ‘સુત્તાનુલોમમ્પિ સુત્તે ઓતારેતબ્બં…પે… સુત્તમેવ બલવતર’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) હિ વુત્તં. ન હેસા સાધિપ્પાયા પાળિ સુત્તે ઓતારેતબ્બા, ન ગહેતબ્બા વા હોતિ. યેનાયં સુત્તાનુલોમં સિયા, તસ્મા ઇમં પાળિઅધિપ્પાયં નિસ્સાય પુગ્ગલેહિ ગહિતા યથાવુત્તઅત્થાવ સુત્તાનુલોમં, તંપકાસકત્તા પન અયં પાળિપિ સુત્તાનુલોમન્તિ ગહેતબ્બં. તેનાહ ‘યે ભગવતા એવં વુત્તા’તિઆદિ. ‘યં ભિક્ખવે’તિઆદિપાળિનયેન હિ પુગ્ગલેહિ ગહિતબ્બા યે અકપ્પિયાનુલોમાદયો અત્થા વુત્તા, તે મહાપદેસાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં.

વજિરબુદ્ધિટીકાયમ્પિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૫) ‘‘પરિવારટ્ઠકથાયં ઇધ ચ કિઞ્ચાપિ ‘સુત્તાનુલોમં નામ ચત્તારો મહાપદેસા’તિ વુત્તં, અથ ખો મહાપદેસનયસિદ્ધં પટિક્ખિત્તાપટિક્ખિત્તં અનુઞ્ઞાતાનનુઞ્ઞાતં કપ્પિયાકપ્પિયન્તિ અત્થતો વુત્તં હોતિ. તત્થ યસ્મા ‘ઠાનં ઓકાસો પદેસોતિ કારણવેવચનાનિ ‘અટ્ઠાનમેતં, આનન્દ, અનવકાસો’તિઆદિ સાસનતો, ‘નિગ્ગહટ્ઠાન’ન્તિ ચ ‘અસન્દિટ્ઠિટ્ઠાન’ન્તિ ચ ‘અસન્દિટ્ઠિ ચ પન પદેસો’તિ ચ લોકતો, તસ્મા મહાપદેસાતિ મહાકારણાનીતિ અત્થો. કારણં નામ ઞાપકો હેતુ ઇધાધિપ્પેતં, મહન્તભાવો પન તેસં મહાવિસયત્તા મહાભૂતાનં વિય. તે દુવિધા વિનયમહાપદેસા સુત્તન્તિકમહાપદેસા ચાતિ. તત્થ વિનયમહાપદેસા વિનયે યોગં ગચ્છન્તિ, ઇતરે ઉભયત્થાપિ, તેનેવ પરિવારે (પરિ. ૪૪૨) અનુયોગવત્તે ‘ધમ્મં ન જાનાતિ, ધમ્માનુલોમં ન જાનાતી’તિ’’ વુત્તં. તત્થ ધમ્મન્તિ ઠપેત્વા વિનયપિટકં અવસેસં પિટકદ્વયં, ધમ્માનુલોમન્તિ સુત્તન્તિકે ચત્તારો મહાપદેસેતિઆદિ.

યદિ સાપિ તત્થ તત્થ ભગવતા પવત્તિતા પકિણ્ણકદેસનાવ અટ્ઠકથા, સા પન ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ પઠમં તીણિ પિટકાનિ સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થવણ્ણનાનુરૂપેનેવ વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા ‘‘આચરિયવાદો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘આચરિયા વદન્તિ સંવણ્ણેન્તિ પાળિં એતેના’’તિ કત્વા. તેનાહ ‘‘આચરિયવાદો નામ…પે… અટ્ઠકથાતન્તી’’તિ. તિસ્સો હિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હોયેવ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતો કથામગ્ગો મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપં આભતો, પચ્છા તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ સીહળભાસાય ઠપિતો નિકાયન્તરલદ્ધિસઙ્કરપરિહરણત્થં. ભગવતો પકિણ્ણકદેસનાભૂતા ચ સુત્તાનુલોમભૂતા ચ અટ્ઠકથા યસ્મા ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરેહિ પાળિવણ્ણનાક્કમેન સઙ્ગહેત્વા વુત્તા, તસ્મા આચરિયવાદોતિ વુત્તા. એતેન ચ અટ્ઠકથા સુત્તસુત્તાનુલોમેસુ અત્થતો સઙ્ગય્હતીતિ વેદિતબ્બં. યથા ચ એસા, એવં અત્તનોમતિપિ પમાણભૂતા. ન હિ ભગવતો વચનં વચનાનુલોમઞ્ચ અનિસ્સાય અગ્ગસાવકાદયોપિ અત્તનો ઞાણબલેન સુત્તાભિધમ્મવિનયેસુ કિઞ્ચિ સમ્મુતિપરમત્થભૂતં અત્થં વત્તું સક્કોન્તિ, તસ્મા સબ્બમ્પિ વચનં સુત્તે સુત્તાનુલોમે ચ સઙ્ગય્હતિ. વિસું પન અટ્ઠકથાદીનં સઙ્ગહિતત્તા તદવસેસં સુત્તસુત્તાનુલોમતો ગહેત્વા ચતુધા વિનયો નિદ્દિટ્ઠો.

કિઞ્ચાપિ અત્તનોમતિ સુત્તાદીહિ સંસન્દિત્વાવ પરિકપ્પીયતિ, તથાપિ સા ન સુત્તાદીસુ વિસેસતો નિદ્દિટ્ઠાતિ આહ ‘‘સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદે મુઞ્ચિત્વા’’તિ. અનુબુદ્ધિયાતિ સુત્તાદીનિયેવ અનુગતબુદ્ધિયા. નયગ્ગાહેનાતિ સુત્તાદિતો લબ્ભમાનનયગ્ગહણેન. અત્તનોમતિં સામઞ્ઞતો પઠમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમેવ વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સુત્તન્તાભિધમ્મવિનયટ્ઠકથાસૂ’’તિ વચનતો પિટકત્તયસ્સપિ સાધારણા એસા કથાતિ વેદિતબ્બા. થેરવાદોતિ મહાસુમત્થેરાદીનં ગાહો. ઇદાનિ તત્થ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તં પના’’તિઆદિ. તત્થ અત્થેનાતિ અત્તના નયતો ગહિતેન અત્થેન. પાળિન્તિ અત્તનો ગાહસ્સ નિસ્સયભૂતં સાટ્ઠકથં પાળિં. પાળિયાતિ તપ્પટિક્ખેપત્થં પરેનાભતાય સાટ્ઠકથાય પાળિયા, અત્તના ગહિતં અત્થં નિસ્સાય, પાળિઞ્ચ સંસન્દિત્વાતિ અત્થો. આચરિયવાદેતિ અત્તના પરેન ચ સમુદ્ધટઅટ્ઠકથાય. ઓતારેતબ્બાતિ ઞાણેન અનુપ્પવેસેતબ્બા. ઓતરતિ ચેવ સમેતિ ચાતિ અત્તના ઉદ્ધટેહિ સંસન્દનવસેન ઓતરતિ, પરેન ઉદ્ધટેન સમેતિ. સબ્બદુબ્બલાતિ અસબ્બઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ દોસવાસનાય યાથાવતો અત્થસમ્પટિપત્તિઅભાવતો વુત્તં.

પમાદપાઠવસેન આચરિયવાદસ્સ સુત્તાનુલોમેન અસંસન્દનાપિ સિયાતિ આહ ‘‘ઇતરો ન ગહેતબ્બો’’તિ. સમેન્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યે સુત્તેન સંસન્દન્તિ, એવરૂપાવ અત્થા મહાપદેસતો ઉદ્ધરિતબ્બાતિ દસ્સેતિ તથા તથા ઉદ્ધટઅત્થાનંયેવ સુત્તાનુલોમત્તા. તેનાહ ‘‘સુત્તાનુલોમતો હિ સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ. અથ વા સુત્તાનુલોમસ્સ સુત્તેકદેસત્તેપિ સુત્તે વિય ‘‘ઇદં કપ્પતિ, ઇદં ન કપ્પતી’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા આહચ્ચભાસિતં કિઞ્ચિ નત્થીતિ આહ ‘‘સુત્તા…પે… બલવતર’’ન્તિ. અપ્પટિવત્તિયન્તિ અપ્પટિબાહિયં. કારકસઙ્ઘસદિસન્તિ પમાણત્તા સઙ્ગીતિકારકસઙ્ઘસદિસં. ‘‘બુદ્ધાનં ઠિતકાલસદિસ’’ન્તિ ઇમિના બુદ્ધાનંયેવ કથિતધમ્મભાવં દસ્સેતિ, ધરમાનબુદ્ધસદિસન્તિ વુત્તં હોતિ. સુત્તે હિ પટિબાહિતે બુદ્ધોવ પટિબાહિતો હોતિ. ‘‘સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતીતિ સકવાદી અત્તનો સુત્તં ગહેત્વા વોહરતિ. પરવાદી સુત્તાનુલોમન્તિ અઞ્ઞનિકાયવાદી અત્તનો નિકાયે સુત્તાનુલોમં ગહેત્વા કથેતી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતીતિઆદીસુ યો યથાભૂતમત્થં ગહેત્વા કથનસીલો, સો સકવાદી. સુત્તન્તિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં પાળિવચનં. પરવાદીતિ મહાવિહારવાસી વા હોતુ અઞ્ઞનિકાયવાસી વા, યો વિપરીતતો અત્થં ગહેત્વા કથનસીલો, સોવ ઇધ ‘પરવાદી’તિ વુત્તો. સુત્તાનુલોમન્તિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં વા અનારુળ્હં વા યં કિઞ્ચિ વિપલ્લાસતો વા વઞ્ચનાય વા ‘સઙ્ગીતિત્તયાગતમિદ’ન્તિ દસ્સિયમાનં સુત્તાનુલોમં. કેચિ ‘અઞ્ઞનિકાયે સુત્તાનુલોમ’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં સકવાદીપરવાદીનં ઉભિન્નમ્પિ સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હસુત્તાદીનમેવ ગહેતબ્બતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હં પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતિ, ગહેતબ્બ’ન્તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫). ન હિ સકવાદી અઞ્ઞનિકાયસુત્તાદિં પમાણતો ગણ્હાતિ. યેન તેસુ સુત્તાદીસુ દસ્સિતેસુ તત્થ ઠાતબ્બં ભવેય્ય, વક્ખતિ ચ ‘પરો તસ્સ અકપ્પિયભાવસાધકં સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતિ…પે… સાધૂતિ સમ્પટિચ્છિત્વા અકપ્પિયેયેવ ઠાતબ્બ’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫), તસ્મા પરવાદિનાપિ સઙ્ગીતિત્તયે અનારુળ્હમ્પિ અનારુળ્હમિચ્ચેવ દસ્સીયતિ, કેવલં તસ્સ તસ્સ સુત્તાદિનો સઙ્ગીતિત્તયે અનાગતસ્સ કૂટતા, આગતસ્સ ચ બ્યઞ્જનચ્છાયાય અઞ્ઞથા અધિપ્પાયયોજના ચ વિસેસા, તત્થ ચ યં કૂટં, તં અપનીયતિ. યં અઞ્ઞથા યોજિતં, તં તસ્સ વિપરીતતાદસ્સનત્થં તદઞ્ઞેન સુત્તાદિના સંસન્દના કરીયતિ. યો પન પરવાદિના ગહિતો અધિપ્પાયો સુત્તન્તાદિના સંસન્દતિ, સો સકવાદિનાપિ અત્તનો ગાહં વિસ્સજ્જેત્વા ગહેતબ્બોતિ ઉભિન્નમ્પિ સઙ્ગીતિત્તયાગતમેવ સુત્તં પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવ કથાવત્થુપકરણે ‘સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાનિ પરવાદે પઞ્ચા’તિ, સુત્તસહસ્સમ્પિ અધિપ્પાયગ્ગહણનાનત્તેન સઙ્ગીતિત્તયાગતમેવ ગહિતં, ન નિકાયન્તરે’’તિ વુત્તં.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૫) પન ‘‘પરવાદીતિ અમ્હાકં સમયવિજાનનકો અઞ્ઞનિકાયિકોતિ વુત્તં. પરવાદી સુત્તાનુલોમન્તિ કથં? ‘અઞ્ઞત્ર ઉદકદન્તપોના’તિ સુત્તં સકવાદિસ્સ, તદનુલોમતો નાળિકેરફલસ્સ ઉદકમ્પિ ઉદકમેવ હોતીતિ પરવાદી ચ.

‘નાળિકેરસ્સ યં તોયં, પુરાણં પિત્તવડ્ઢનં;

તમેવ તરુણં તોયં, પિત્તઘં બલવડ્ઢન’ન્તિ. –

એવં પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ધઞ્ઞફલસ્સ ગતિકત્તા, આહારત્થસ્સ ચ ફરણતો ‘યાવકાલિકમેવ ત’ન્તિ વદન્તો પટિક્ખિપતી’’તિ. ખેપં વા ગરહં વા અકત્વાતિ ‘‘કિં ઇમિના’’તિ ખેપં પટિક્ખેપં છડ્ડનં વા ‘‘કિમેસ બાલો વદતિ, કિમેસ બાલો જાનાતી’’તિ ગરહં નિન્દં વા અકત્વા. સુત્તાનુલોમન્તિ અત્તના અવુત્તં અઞ્ઞનિકાયે સુત્તાનુલોમં. ‘‘સુત્તે ઓતારેતબ્બન્તિ સકવાદિના સુત્તે ઓતારેતબ્બ’’ન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫). વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘સુત્તે ઓતારેતબ્બન્તિ યસ્સ સુત્તસ્સ અનુલોમનતો ઇદં સુત્તાનુલોમં અકાસિ, તસ્મિં, તદનુરૂપે વા અઞ્ઞતરસ્મિં સુત્તે અત્તના ગહિતં સુત્તાનુલોમં અત્થતો સંસન્દનવસેન ઓતારેતબ્બં. ‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન ઇમસ્મિં સુત્તે સંસન્દતી’તિ સંસન્દેત્વા દસ્સેતબ્બન્તિ અત્થો’’તિ વુત્તં. સુત્તસ્મિંયેવ ઠાતબ્બન્તિ અત્તનો સુત્તેયેવ ઠાતબ્બં. અયન્તિ સકવાદી. પરોતિ પરવાદી. આચરિયવાદો સુત્તે ઓતારેતબ્બોતિ યસ્સ સુત્તસ્સ સંવણ્ણનાવસેન અયં આચરિયવાદો પવત્તો, તસ્મિં, તાદિસે ચ અઞ્ઞસ્મિં સુત્તે પુબ્બાપરઅત્થસંસન્દનવસેન ઓતારેતબ્બં. ગારય્હાચરિયવાદોતિ પમાદલિખિતો, ભિન્નલદ્ધિકેહિ ચ ઠપિતો, એસ નયો સબ્બત્થ.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૫) પન – પરો આચરિયવાદન્તિ ‘‘સુઙ્કં પરિહરતીતિ એત્થ ઉપચારં ઓક્કમિત્વા કિઞ્ચાપિ પરિહરતિ, અવહારો એવા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ‘‘તથા કરોન્તો પારાજિકમાપજ્જતી’’તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘સુઙ્કં પરિહરતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ સુત્તં તત્થેવ આગતમહાઅટ્ઠકથાવચનેન સદ્ધિં દસ્સેત્વા પટિસેધેતિ. તથા કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવાતિ. પરો અત્તનોમતિન્તિ એત્થ ‘‘પુરેભત્તં પરસન્તકં અવહરાતિ પુરેભત્તમેવ હરિસ્સામીતિ વાયમન્તસ્સ પચ્છાભત્તં હોતિ, પુરેભત્તપયોગોવ સો, તસ્મા મૂલટ્ઠો ન મુચ્ચતીતિ તુમ્હાકં થેરવાદત્તા મૂલટ્ઠસ્સ પારાજિકમેવા’’તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘તં સઙ્કેતં પુરે વા પચ્છા વા તં ભણ્ડં અવહરતિ, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તી’’તિ સુત્તં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપતિ.

પરો સુત્તન્તિ ‘‘અનિયતહેતુધમ્મો સમ્મત્તનિયતહેતુધમ્મસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ સુત્તં પટ્ઠાને લિખિતં દસ્સેત્વા ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ ન નિબ્બાનમેવારમ્મણ’’ન્તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી આરમ્મણત્તિકાદિસુત્તાનુલોમેન ઓતરતીતિ પટિક્ખિપતિ. સુત્તાનુલોમે ઓતરન્તંયેવ હિ સુત્તં નામ, નેતરં. તેન વુત્તં ‘‘પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતી’’તિ એત્તકેનપિ સિદ્ધે ‘‘તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હં પાળિઆગતં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ. તાદિસઞ્હિ પમાદલેખન્તિ આચરિયો. ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં, પમાદો મચ્ચુનો પદ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૧) વચનતો દિન્નભોજને ભુઞ્જિત્વા પરિસ્સયાનિ પરિવજ્જિત્વા સતિં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા વિહરન્તો નિચ્ચો હોતીતિ. એવરૂપસ્સ અત્થસ્સ આરુળ્હમ્પિ સુત્તં ન ગહેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘નો ચે તથા પઞ્ઞાયતી’’તિ સિદ્ધેપિ ‘‘નો ચે તથા પઞ્ઞાયતિ, ન ઓતરતિ ન સમેતીતિ. બાહિરકસુત્તં વા’’તિ વુત્તત્તા અત્તનો સુત્તમ્પિ અત્થેન અસમેન્તં ન ગહેતબ્બં. પરો આચરિયવાદન્તિઆદીસુ દ્વીસુ નયેસુ પમાદલેખવસેન તત્થ તત્થ આગતટ્ઠકથાવચનં થેરવાદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

અથાયં આચરિયવાદં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તન્તિ પરવાદિના ‘‘મૂલબીજં નામ હલિદ્દિ સિઙ્ગિવેરં વચા…પે… બીજે બીજસઞ્ઞી છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વા ભિન્દતિ વા…પે… આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૯૧) તુમ્હાકં પાઠત્તા ‘‘હલિદ્દિગણ્ઠિં છિન્દન્તસ્સ પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તે સકવાદી ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિ અત્થિ મૂલે જાયન્તિ, મૂલે સઞ્જાયન્તી’’તિઆદિં દસ્સેત્વા તસ્સ અટ્ઠકથાસઙ્ખાતેન આચરિયવાદેન પટિક્ખિપતિ. ન હિ ગણ્ઠિમ્હિ ગણ્ઠિ જાયતીતિ. પરો સુત્તાનુલોમન્તિ પરવાદિના ‘‘અનાપત્તિ એવં અમ્હાકં આચરિયાનં ઉગ્ગહો’’તિ વચનસ્સાનુલોમતો ‘‘અમ્હાકં પોરાણભિક્ખૂ એકપાસાદે ગબ્ભં થકેત્વા અનુપસમ્પન્નેન સયિતું વટ્ટતીતિ તથા કત્વા આગતા, તસ્મા અમ્હાકં વટ્ટતીતિ તુમ્હેસુ એવ એકચ્ચેસુ વદન્તેસુ ‘‘તુમ્હાકં ન કિઞ્ચિ વત્તું સક્કા’’તિ વુત્તે સકવાદી ‘‘સુત્તં સુત્તાનુલોમઞ્ચ ઉગ્ગહિતકાનંયેવ આચરિયાનં ઉગ્ગહો પમાણ’’ન્તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા પટિસેધેતિ. પરો અત્તનોમતિન્તિ ‘‘દ્વારં વિવરિત્વા અનાપુચ્છા સયિતેસુ કે મુચ્ચન્તી’’તિ એત્થ પન દ્વેપિ જના મુચ્ચન્તિ – યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતોતિ તુમ્હાકં થેરવાદત્તા અઞ્ઞે સબ્બેપિ યથા તથા વા નિપન્નાદયોપિ મુચ્ચન્તીતિ પટિસેધેતિ.

અથ પનાયં અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તન્તિ ‘‘આપત્તિં આપજ્જન્તી’’તિ પરવાદિના વુત્તે સકવાદી ‘‘દિવા કિલન્તરૂપો મઞ્ચે નિસિન્નો પાદે ભૂમિતો અમોચેત્વાવ નિદ્દાવસેન નિપજ્જતિ, તસ્સ અનાપત્તી’’તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનં દસ્સેત્વા એકભઙ્ગેન નિપન્નાદયોપિ મુચ્ચન્તીતિ પટિસેધેતિ.

અથાયં અત્તનોમતિં ગહેત્વા કથેતિ, પરો સુત્તાનુલોમન્તિ ‘‘દોમનસ્સમ્પાહં દેવાનમિન્દ દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પીતિઆદિવચનેહિ (દી. નિ. ૨.૩૬૦) સંસન્દનતો સદારપોસે દોસો તુમ્હાકં નત્થિ, તેન વુત્તં ‘પુત્તદારસ્સ સઙ્ગહો’’તિ (ખુ. પા. ૫.૬; સુ. નિ. ૨૬૫) પરવાદિના વુત્તે ‘‘કિઞ્ચાપિ સકવાદી બહુસ્સુતો ન હોતિ, અથ ખો રાગસહિતેનેવ અકુસલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ. સેસેસુપિ ઇમિના નયેન અઞ્ઞથાપિ અનુરૂપતો યોજેતબ્બં, ઇદં સબ્બં ઉપતિસ્સત્થેરાદયો આહુ. ધમ્મસિરિત્થેરો પન ‘‘એત્થ પરોતિ વુત્તો અઞ્ઞનિકાયિકો, સો પન અત્તનો સુત્તાદીનિયેવ આહરતિ, તાનિ સકવાદી અત્તનો સુત્તાદિમ્હિ ઓતારેત્વા સચે સમેતિ, ગણ્હાતિ. નો ચે, પટિક્ખિપતી’’તિ વદતીતિ આગતં.

નનુ ચ ‘‘સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં, ઇધ પન ‘‘સુત્તં સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ કસ્મા વુત્તન્તિ? નાયં વિરોધો, ‘‘સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ ઇદઞ્હિ સકમતેયેવ સુત્તં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ સકમતિપરિયાપન્નમેવ સુત્તાદિં સન્ધાય ‘‘અત્તનોમતિ સબ્બદુબ્બલા, અત્તનોમતિતો આચરિયવાદો બલવતરો, આચરિયવાદતો સુત્તાનુલોમં બલવતરં, સુત્તાનુલોમતો સુત્તમેવ બલવતર’’ન્તિ ચ વુત્તં. ઇધ પન પરવાદિના આનીતં અઞ્ઞનિકાયે સુત્તં સન્ધાય ‘‘સુત્તાનુલોમે સુત્તં ઓતારેતબ્બ’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા પરવાદિના આનીતં સુત્તાદિ અત્તનો સુત્તાનુલોમઆચરિયવાદઅત્તનોમતીસુ ઓતારેત્વા સમેન્તંયેવ ગહેતબ્બં, ઇતરં ન ગહેતબ્બન્તિ અયં નયો ઇધ વુચ્ચતીતિ ન કોચિ પુબ્બાપરવિરોધોતિ અયં સારત્થદીપનિયાગતો (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) નયો. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘યં કિઞ્ચિ કૂટસુત્તં બાહિરકસુત્તાદિવચનં ન ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતું સુત્તં સુત્તાનુલોમે ઓતારેતબ્બન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

બાહિરકસુત્તન્તિ તિસ્સો સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હગુળ્હવેસ્સન્તરાદીનિ ચ મહાસઙ્ઘિકનિકાયવાસીનં સુત્તાનિ. વેદલ્લાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ગુળ્હઉમ્મગ્ગાદિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. ઇતરં ગારય્હસુત્તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘અત્તનોમતિયમેવ ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અઞ્ઞનિકાયતો આનીતસુત્તતોપિ સકનિકાયે અત્તનોમતિયેવ બલવતરાતિ દસ્સેતિ. ‘‘સકવાદી સુત્તં ગહેત્વા કથેતિ, પરવાદી સુત્તમેવા’’તિ એવમાદિના સમાનજાતિકાનં વસેન વારો ન વુત્તો. સુત્તસ્સ સુત્તેયેવ ઓતારણં ભિન્નં વિય હુત્વા ન પઞ્ઞાયતિ, વુત્તનયેનેવ ચ સક્કા યોજેતુન્તિ.

ઇદાનિ સકવાદીપરવાદીનં કપ્પિયાકપ્પિયાદિભાવં સન્ધાય વિવાદે ઉપ્પન્ને તત્થ પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ પનાયં કપ્પિયન્તિ ગહેત્વા કથેતી’’તિઆદિ. અથ વા એવં સુત્તસુત્તાનુલોમાદિમુખેન સામઞ્ઞતો વિવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસતો વિવાદવત્થું તબ્બિનિચ્છયમુખેન સુત્તાદિઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘અથ પનાયં કપ્પિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બન્તિ સકવાદિના અત્તનોયેવ સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચ ઓતારેતબ્બં. પરો કારણં ન વિન્દતીતિ પરવાદી કારણં ન લભતિ. સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતીતિ પરવાદી અત્તનો સુત્તતો બહું કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ આહરિત્વા દસ્સેતિ, ‘‘સાધૂતિ સમ્પટિચ્છિત્વા અકપ્પિયેયેવ ઠાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અત્તનો નિકાયે સુત્તાદીનિ અલભન્તેન સકવાદિના પરવાદીવચનેયેવ ઠાતબ્બન્તિ વદતિ. સુત્તે ચ સુત્તાનુલોમે ચાતિ એત્થ ચ-કારો વિકપ્પનત્થો, તેન આચરિયવાદાદીનમ્પિ સઙ્ગહો. તેનાહ ‘‘કારણઞ્ચ વિનિચ્છયઞ્ચ દસ્સેતી’’તિ. તત્થ કારણન્તિ સુત્તાદિનયં નિસ્સાય અત્તનોમતિયા ઉદ્ધટં હેતું. વિનિચ્છયન્તિ અટ્ઠકથાવિનિચ્છયં.

દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતીતિ સકવાદીપરવાદીનં ઉભિન્નમ્પિ કપ્પિયાકપ્પિયભાવસાધકં કારણપતિરૂપકચ્છાયા દિસ્સતિ. તત્થ કારણચ્છાયાતિ સુત્તાદીસુ ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ ગાહસ્સ, ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ગાહસ્સ ચ નિમિત્તભૂતેન કિચ્છેન પટિપાદનીયં અવિભૂતકારણં કારણચ્છાયા, કારણપતિરૂપકન્તિ અત્થો. યદિ દ્વિન્નમ્પિ કારણચ્છાયા દિસ્સતિ, કસ્મા અકપ્પિયેયેવ ઠાતબ્બન્તિ આહ ‘‘વિનયઞ્હિ પત્વા’’તિઆદિ. ‘‘વિનયં પત્વા’’તિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયવિચારણં આગમ્મા’’તિ. રુન્ધિતબ્બન્તિઆદીસુ દુબ્બિઞ્ઞેય્યવિનિચ્છયે કપ્પિયાકપ્પિયભાવે સતિ ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ ગહણં રુન્ધિતબ્બં, ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ગહણં ગાળ્હં કાતબ્બં, અપરાપરપ્પવત્તં કપ્પિયગ્ગહણં સોતં પચ્છિન્દિતબ્બં, ગરુકભાવસઙ્ખતે અકપ્પિયેયેવ ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા રુન્ધિતબ્બન્તિ કપ્પિયસઞ્ઞાય વીતિક્કમકારણં રુન્ધિતબ્બં, તંનિવારણચિત્તં દળ્હતરં કાતબ્બં. સોતં પચ્છિન્દિતબ્બન્તિ તત્થ વીતિક્કમપ્પવત્તિ પચ્છિન્દિતબ્બા. ગરુકભાવેતિ અકપ્પિયભાવેતિ અત્થો.

બહૂહિ સુત્તવિનિચ્છયકારણેહીતિ બહૂહિ સુત્તેહિ ચેવ તતો આનીતવિનિચ્છયકારણેહિ ચ. અથ વા સુત્તેન અટ્ઠકથાવિનિચ્છયેન ચ લદ્ધકારણેહિ. અત્તનો ગહણં ન વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ સકવાદિના અત્તનો ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ ગહણં ન વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં નિગમેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યોતિ સકવાદીપરવાદીસુ યો કોચિ. કેચિ પન ‘‘સકવાદીસુયેવ યો કોચિ ઇધાધિપ્પેતો’’તિ વદન્તિ, એવં સન્તે ‘‘અથ પનાયં કપ્પિયન્તિ ગહેત્વા કથેતી’’તિઆદીસુ સબ્બત્થ ઉભોપિ સકવાદિનોયેવ સિયું હેટ્ઠા વુત્તસ્સેવ નિગમનવસેન ‘‘એવ’’ન્તિઆદિના વુત્તત્તા, તસ્મા તં ન ગહેતબ્બં. અતિરેકકારણં લભતીતિ એત્થ સુત્તાદીસુ પુરિમં પુરિમં અતિરેકકારણં નામ, યો વા સુત્તાદીસુ ચતૂસુ બહુતરં કારણં લભતિ, સો અતિરેકકારણં લભતિ નામ.

સુટ્ઠુ પવત્તિ એતસ્સાતિ, સુટ્ઠુ પવત્તતિ સીલેનાતિ વા સુપ્પવત્તિ. તેનાહ ‘‘સુપ્પવત્તીતિ સુટ્ઠુ પવત્ત’’ન્તિ. વાચાય ઉગ્ગતં વાચુગ્ગતં, વચસા સુગ્ગહિતન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા વાચુગ્ગતન્તિ વાચાય ઉગ્ગતં, તત્થ નિરન્તરં ઠિતન્તિ અત્થો. સુત્તતોતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘પાળિતો’’તિ. એત્થ ચ ‘‘સુત્તં નામ સકલં વિનયપિટક’’ન્તિ વુત્તત્તા પુન સુત્તતોતિ તદત્થપટિપાદકં સુત્તાભિધમ્મપાળિવચનં અધિપ્પેતં. અનુબ્યઞ્જનસોતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘પરિપુચ્છતો ચ અટ્ઠકથાતો ચા’’તિ. પાળિં અનુગન્ત્વા અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પકાસનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ હિ પરિપુચ્છા અટ્ઠકથા ચ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ અટ્ઠકથાય વિસું ગહિતત્તા ‘‘પરિપુચ્છા’’તિ થેરવાદો વુત્તો. અથ વા પરિપુચ્છાતિ આચરિયસ્સ સન્તિકા પાળિયા અત્થસવનં. અટ્ઠકથાતિ પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો. તદુભયમ્પિ પાળિં અનુગન્ત્વા અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં.

વિનયેતિ વિનયાચારે. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘વિનયં અજહન્તો અવોક્કમન્તો’’તિઆદિ. તત્થ પતિટ્ઠાનં નામ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિયા અનાપજ્જનાદિના હોતીતિ આહ ‘‘લજ્જિભાવેન પતિટ્ઠિતો’’તિ, તેન લજ્જી હોતીતિ વુત્તં હોતિ. વિનયધરસ્સ લક્ખણે વત્તબ્બે કિં ઇમિના લજ્જિભાવેનાતિ આહ ‘‘અલજ્જી હી’’તિઆદિ. તત્થ બહુસ્સુતોપીતિ ઇમિના પઠમલક્ખણસમન્નાગમં દસ્સેતિ. લાભગરુકતાયાતિ ઇમિના વિનયે ઠિતતાય અભાવે પઠમલક્ખણયોગા કિચ્ચકરો ન હોતિ, અથ ખો અકિચ્ચકરો અનત્થકરો એવાતિ દસ્સેતિ. સઙ્ઘભેદસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તકલહસ્સેતં અધિવચનં સઙ્ઘરાજીતિ. કુક્કુચ્ચકોતિ અણુમત્તેસુપિ વજ્જેસુ ભયદસ્સનવસેન કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેન્તો. તન્તિં અવિસંવાદેત્વાતિ પાળિં અઞ્ઞથા અકત્વા. અવોક્કમન્તોતિ અનતિક્કમન્તો.

વિત્થુનતીતિ અત્થં અદિસ્વા નિત્થુનતિ, વિત્થમ્ભતિ વા. વિપ્ફન્દતીતિ કમ્પતિ. સન્તિટ્ઠિતું ન સક્કોતીતિ એકસ્મિંયેવ અત્થે પતિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘યં યં પરેન વુચ્ચતિ, તં તં અનુજાનાતી’’તિ. સકવાદં છડ્ડેત્વા પરવાદં ગણ્હાતીતિ ‘‘ઉચ્છુમ્હિ કસટં યાવજીવિકં, રસો સત્તાહકાલિકો, તદુભયવિનિમુત્તો ચ ઉચ્છુ નામ વિસું નત્થિ, તસ્મા ઉચ્છુપિ વિકાલે વટ્ટતી’’તિ પરવાદિના વુત્તે તમ્પિ ગણ્હાતિ. એકેકલોમન્તિ પલિતં સન્ધાય વુત્તં. યમ્હીતિ યસ્મિં પુગ્ગલે. પરિક્ખયં પરિયાદાનન્તિ અત્થતો એકં.

આચરિયપરમ્પરાતિ આચરિયાનં વિનિચ્છયપરમ્પરા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘અત્તનોમતિં પહાય…પે… યથા આચરિયો ચ આચરિયાચરિયો ચ પાળિઞ્ચ પરિપુચ્છઞ્ચ વદન્તિ, તથા ઞાતું વટ્ટતી’’તિ. ન હિ આચરિયાનં નામમત્તતો પરમ્પરજાનને પયોજનં અત્થિ. પુબ્બાપરાનુસન્ધિતોતિ પુબ્બવચનસ્સ અપરવચનેન સહ અત્થસમ્બન્ધજાનનતો. અત્થતોતિ સદ્દત્થપિણ્ડત્થઅધિપ્પેતત્થાદિતો. કારણતોતિ તદત્થુપપત્તિતો. આચરિયપરમ્પરન્તિ ઇમસ્સેવ વેવચનં ‘‘થેરવાદઙ્ગ’’ન્તિ, થેરપટિપાટિન્તિ અત્થો. દ્વે તયો પરિવટ્ટાતિ દ્વે તયો પરમ્પરા.

ઇમેહિ ચ પન તીહિ લક્ખણેહીતિ એત્થ પઠમેન લક્ખણેન વિનયસ્સ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતભાવો વુત્તો, દુતિયેન તત્થ લજ્જિભાવેન ચેવ અચલતાય ચ સુપ્પતિટ્ઠિતતા, તતિયેન પાળિઅટ્ઠકથાસુ સરૂપેન અનાગતાનમ્પિ તદનુલોમતો આચરિયેહિ દિન્નનયતો વિનિચ્છિનિતું સમત્થતા. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિન્તિ ચોદનાવસેન વીતિક્કમવત્થુસ્મિં સઙ્ઘમજ્ઝે ઓતિણ્ણે. ચોદકેન ચ ચુદિતકેન ચ વુત્તે વત્તબ્બેતિ એવં ઓતિણ્ણવત્થું નિસ્સાય ચોદકેન ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિઆદિના, ચુદિતકેન ‘‘અત્થી’’તિઆદિના ચ યં વત્તબ્બં, તસ્મિં વત્તબ્બે વુત્તેતિ અત્થો. વત્થુ ઓલોકેતબ્બન્તિ તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુ ઓલોકેતબ્બં. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા…પે… યો આગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ હિદં નિસ્સગ્ગિયે અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદસ્સ (પારા. ૫૧૭) વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં.

થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાપત્તીનં માતિકાય અનાગતત્તા ‘‘પઞ્ચન્નં આપત્તીનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ વુત્તં. તિકદુક્કટન્તિ ‘‘અનુપસમ્પન્ને ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી ઉજ્ઝાયતિ ખીયતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૦૬) આગતં તિકદુક્કટં. અઞ્ઞતરં વા આપત્તિન્તિ ‘‘કાલે વિકાલસઞ્ઞી, આપત્તિ દુક્કટસ્સ, કાલે વેમતિકો, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિકં (પાચિ. ૨૫૦) દુકદુક્કટં સન્ધાય વુત્તં.

અન્તરાપત્તિન્તિ એત્થ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આગતવત્થુવીતિક્કમં વિના અઞ્ઞસ્મિં વત્થુવીતિક્કમે નિદાનતો પભુતિ વિનીતવત્થુપરિયોસાના અન્તરન્તરા વુત્તા આપત્તિ. ઇધ પન ‘‘વત્થું ઓલોકેતી’’તિ વિસું ગહિતત્તા તદવસેસા અન્તરાપત્તીતિ ગહિતા. પટિલાતં ઉક્ખિપતીતિ ઇદમ્પિ વિસિબ્બનસિક્ખાપદે (પાચિ. ૩૫૦) આગતં, તત્થ ડય્હમાનં અલાતં અગ્ગિકપાલાદિતો બહિ પતિતં અવિજ્ઝાતમેવ પટિઉક્ખિપતિ, પુન યથાઠાને ઠપેતીતિ અત્થો. વિજ્ઝાતં પન પટિક્ખિપન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ.

અનાપત્તિન્તિ એત્થ અન્તરન્તરા વુત્તા અનાપત્તિપિ અત્થિ, ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિમસ્સ ઇદ્ધિવિસયે’’તિઆદિ વિય સાપિ સઙ્ગય્હતિ. સિક્ખાપદન્તરેસૂતિ વિનીતવત્થું અન્તોકત્વા એકેકસ્મિં સિક્ખાપદન્તરે.

પારાજિકાપત્તીતિ ન વત્તબ્બન્તિ ઇદં આપન્નપુગ્ગલેન લજ્જિધમ્મે ઠત્વા યથાભૂતં આવિકરણેપિ દુબ્બિનિચ્છયં અદિન્નાદાનાદિં સન્ધાય વુત્તં. યં પન મેથુનાદીસુ વિજાનનં, તં વત્તબ્બમેવ. તેનાહ ‘‘મેથુનધમ્મવીતિક્કમો હી’’તિઆદિ. યો પન અલજ્જિતાય પટિઞ્ઞં અદત્વા વિક્ખેપં કરોતિ, તસ્સ આપત્તિ ન સક્કા ઓળારિકાપિ વિનિચ્છિનિતું. યાવ સો યથાભૂતં નાવિકરોતિ, સઙ્ઘસ્સ ચ આપત્તિસન્દેહો ન વિગચ્છતિ, તાવ નાસિતકોવ ભવિસ્સતિ. સુખુમાતિ અત્તનોપિ દુવિઞ્ઞેય્યસભાવસ્સ લહુપરિવત્તિનો ચિત્તસ્સ સીઘપરિવત્તિતાય વુત્તં. સુખુમાતિ વા ચિત્તપરિવત્તિયા સુખુમતાય સુખુમા. તેનાહ ‘‘ચિત્તલહુકા’’તિ, ચિત્તં વિય લહુકાતિ અત્થો. અથ વા ચિત્તં લહુ સીઘપરિવત્તિ એતેસન્તિ ચિત્તલહુકા. તેતિ તે વીતિક્કમે. તંવત્થુકન્તિ તે અદિન્નાદાનમનઉસ્સવિગ્ગહવીતિક્કમા વત્થુ અધિટ્ઠાનં કારણમેતસ્સાતિ તંવત્થુકં.

યં આચરિયો ભણતિ, તં કરોહીતિઆદિ સબ્બં લજ્જીપેસલં કુક્કુચ્ચકમેવ સન્ધાય વુત્તં. યો યાથાવતો પકાસેત્વા સુદ્ધિમેવ ગવેસતિ, તેનપિ. પારાજિકોસીતિ ન વત્તબ્બોતિ અનાપત્તિકોટિયાપિ સઙ્કિયમાનત્તા વુત્તં. તેનેવ ‘‘પારાજિકચ્છાયા’’તિ વુત્તં. ‘‘સીલાનિ સોધેત્વાતિ યંવત્થુકં કુક્કુચ્ચં ઉપ્પન્નં, તં અમનસિકરિત્વા અવસેસસીલાનિ સોધેત્વા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં, વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) પન ‘‘સીલાનિ સોધેત્વાતિ યસ્મિં વીતિક્કમે પારાજિકાસઙ્કા વત્તતિ, તત્થ પારાજિકાભાવપક્ખં ગહેત્વા દેસનાવુટ્ઠાનગામિનીનં આપત્તીનં સોધનવસેન સીલાનિ સોધેત્વા’’તિ. પાકટભાવતો સુખવલઞ્જતાય ચ ‘‘દ્વત્તિંસાકારં તાવ મનસિ કરોહી’’તિ વુત્તં, ઉપલક્ખણવસેન વા. અઞ્ઞસ્મિં કમ્મટ્ઠાને કતપરિચયેન તમેવ મનસિ કાતબ્બં. યં કિઞ્ચિ વા અભિરુચિતં મનસિ કાતું વટ્ટતેવ. કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતીતિ અન્તરન્તરા ખણ્ડં અદસ્સેત્વા ચિત્તેન સદ્ધિં આરમ્મણભાવેન ચિરકાલં ઘટયતિ. સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તીતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનિકો ચે, તસ્સ સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ.

સચે કતપારાજિકવીતિક્કમો ભવેય્ય, તસ્સ સતિપિ અસરિતુકામતાય વિપ્પટિસારવત્થુવસેન પુનપ્પુનં તં ઉપટ્ઠહતીતિ ચિત્તેકગ્ગતં ન વિન્દતિ. તેન વુત્તં ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતી’’તિઆદિ. કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતીતિ ચિત્તક્ખોભાદિબહુલસ્સ સુદ્ધસીલસ્સપિ ચિત્તં ન સમાધિયતિ, તં ઇધ પારાજિકમૂલન્તિ ન ગહેતબ્બં. કતપાપમૂલકેન વિપ્પટિસારેનેવેત્થ ચિત્તસ્સ અસમાધિયનં સન્ધાય ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતી’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘વિપ્પટિસારગ્ગિના’’તિઆદિ. અત્તનાતિ ચિત્તેન કરણભૂતેન પુગ્ગલો કત્તા જાનાતિ, પચ્ચત્તે વા કરણવચનં, અત્તા સયં જાનાતીતિ અત્થો. અઞ્ઞા ચ દેવતા જાનન્તીતિ આરક્ખદેવતાહિ અઞ્ઞા પરચિત્તવિદુનિયો દેવતા જાનન્તિ.

ઇમસ્મિં ઠાને પણ્ડિતેહિ વિચારેતબ્બં કારણં અત્થિ. કથં? ઇદાનિ એકચ્ચે વિનયધરા પઠમપારાજિકવિસયે વત્થુમ્હિ ઓતિણ્ણે ઇત્થિયા વા પુરિસેન વા ગહટ્ઠેન વા પબ્બજિતેન વા ચોદિયમાને ચુદિતકં ભિક્ખું પુચ્છિત્વા પટિઞ્ઞાય અદીયમાનાય તં ભિક્ખું સુસાને એકકમેવ સયાપેન્તિ, એવં સયાપિયમાનો સો ભિક્ખુ સચે ભયસન્તાસવિરહિતો સબ્બરત્તિં તસ્મિં સુસાને સયિતું વા નિસીદિતું વા સક્કોતિ, તં ‘‘પરિસુદ્ધો એસો’’તિ વિનિચ્છિનન્તિ. સચે પન ભયસન્તાસપ્પત્તો સબ્બરત્તિં સયિતું વા નિસીદિતું વા ન સક્કોતિ, તં ‘‘અસુદ્ધો’’તિ વિનિચ્છિનન્તિ, તં અયુત્તં વિય દિસ્સતિ. કસ્માતિ ચે? અટ્ઠકથાય વિરુદ્ધોતિ, અટ્ઠકથાયં દુતિયતતિયપારાજિકવિસયે એવ તથારૂપો વિચારો વુત્તો, ન પઠમચતઉત્થપારાજિકવિસયે. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘મેથુનધમ્મવીતિક્કમો હિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવીતિક્કમો ચ ઓળારિકો, અદિન્નાદાનમનુસ્સવિગ્ગહવીતિક્કમા પન સુખુમા ચિત્તલહુકા, તે સુખુમેનેવ આપજ્જતિ, સુખુમેન રક્ખતિ, તસ્મા વિસેસેન તંવત્થુકં કુક્કુચ્ચં પુચ્છિયમાનો’’તિ. ટીકાયઞ્ચ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) વુત્તં ‘‘તંવત્થુકન્તિ તે અદિન્નાદાનમનુસ્સવિગ્ગહવીતિક્કમા વત્થુ અધિટ્ઠાનં કારણમેતસ્સાતિ તંવત્થુક’’ન્તિ, ઇદમ્પિ એકં કારણં.

તત્થાપિ અઞ્ઞે પણ્ડિતેપિ વિનિચ્છિનાપેત્વા તેસમ્પિ પારાજિકચ્છાયાદિસ્સનેયેવ તથા વિનિચ્છયો કાતબ્બો, ન સુદ્ધભાવદિસ્સને. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘આપત્તીતિ અવત્વા ‘સચસ્સ આચરિયો ધરતિ…પે… અથ દહરસ્સપિ પારાજિકચ્છાયાવ ઉપટ્ઠાતિ, તેનપિ ‘પારાજિકોસી’તિ ન વત્તબ્બો. દુલ્લભો હિ બુદ્ધુપ્પાદો, તતો દુલ્લભતરા પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ, એવં પન વત્તબ્બ’’ન્તિ, ઇદમેકં. નિસીદાપિયમાનોપિ વિવિત્તોકાસેયેવ નિસીદાપેતબ્બો, ન સુસાને. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘વિવિત્તં ઓકાસં સમ્મજ્જિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિત્વા’’તિઆદિ, ઇદમેકં. વિવિત્તોકાસે નિસીદાપિયમાનોપિ દિવાયેવ નિસીદાપેતબ્બો, ન રત્તિં. તથા હિ વુત્તં ‘‘દિવસં અતિક્કન્તમ્પિ ન જાનાતિ, સો દિવસાતિક્કમે ઉપટ્ઠાનં આગતો એવં વત્તબ્બો’’તિ, ઇદમેકં.

ઈદિસં વિધાનં સયં આરોચિતે એવ વિધાતબ્બં, ન પરેહિ ચોદિયમાને. તથા હિ વુત્તં ‘‘એવં કતવીતિક્કમેન ભિક્ખુના સયમેવ આગન્ત્વા આરોચિતે પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ. અથ કસ્મા ઇદાનિ એવં કરોન્તીતિ? ગિહીનં અસક્ખિકઅટ્ટકરણે ઉદકે નિમુજ્જાપનં વિય મઞ્ઞમાના એવં કરોન્તિ. તમ્પિ માયાકુસલા મનુસ્સા વિવિધેહિ ઉપાયેહિ વિતથં કરોન્તિ, તસ્મા સચ્ચમ્પિ હોતિ, અસચ્ચમ્પિ હોતિ. તેનેવ ચ કારણેન મહોસધપણ્ડિતાદયો બોધિસત્તા અસક્ખિકમ્પિ અટ્ટં ઉદકનિમુજ્જાપનાદિના ન વિનિચ્છિનન્તિ, ઉભિન્નં વચનં પરિસં ગાહાપેત્વા તેસં વચનઞ્ચ કિરિયઞ્ચ પરિગ્ગહેત્વા સચ્ચઞ્ચ વિતથઞ્ચ ઞત્વાવ વિનિચ્છિનન્તિ. સાસને પન ભિક્ખૂ સૂરજાતિકાપિ સન્તિ, ભીરુકજાતિકાપિ સન્તિ. સુસાનઞ્ચ નામ પકતિમનુસ્સાનમ્પિ ભયસન્તાસકરં હોતિ, રત્તિકાલે પન અતિવિય ભયાનકં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, એવંભૂતે સુસાને રત્તિયં એકો અસહાયો હુત્વા નિપજ્જાપિયમાનો ભીરુકજાતિકો ભિક્ખુ પરિસુદ્ધસીલોપિ સમાનો કિં ન ભાયેય્ય, કથં સબ્બરત્તિં સયિતું વા નિસીદિતું વા સક્કુણેય્ય, તથારૂપં ભિક્ખું ‘‘અપરિસુદ્ધો’’તિ વદન્તો કથં કિચ્ચકરો ભવિસ્સતિ.

અલજ્જી પન સૂરજાતિકો અત્તનો વજ્જં પટિચ્છાદેતુકામો ભાયન્તોપિ અભાયન્તો વિય હુત્વા ‘‘સચે વિકારં દસ્સેસ્સામિ, અનત્થં મે કરિસ્સન્તી’’તિ અનત્થભયેન અધિવાસેત્વા સયિતું વા નિસીદિતું વા સક્કુણેય્ય, એવરૂપં પુગ્ગલં ‘‘પરિસુદ્ધો’’તિ વદન્તો કથં સુવિનિચ્છિતો ભવિસ્સતીતિ. ઇદમ્પિ એકં કારણં.

અથાપિ વદેય્યું – યથા ઉદકે નિમુજ્જાપિતમનુસ્સાનં અસચ્ચવાદીનં દેવતાનુભાવેન કુમ્ભીલાદયો આગન્ત્વા ગણ્હન્તા વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા અસચ્ચવાદિનો સીઘં પ્લવન્તિ, સચ્ચવાદીનં પન ન ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા તે સુખેન નિસીદિતું સક્કોન્તિ, એવં તેસમ્પિ ભિક્ખૂનં અપરિસુદ્ધસીલાનં દેવતાનુભાવેન સીહબ્યગ્ઘાદયો આગતા વિય પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા તે સબ્બરત્તિં સયિતું વા નિસીદિતું વા ન સક્કોન્તિ. પરિસુદ્ધસીલાનં પન તથા ન પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા તે સબ્બરત્તિં દેવતાહિ રક્ખિતા હુત્વા ભયસન્તાસરહિતા સુસાને સયિતું વા નિસીદિતું વા સક્કોન્તિ, એવં દેવતા સક્ખિં કત્વા વિનિચ્છિતત્તા સુવિનિચ્છિતમેવ હોતીતિ, તમ્પિ તથા ન સક્કા વત્તું. કસ્મા? અટ્ઠકથાટીકાદીસુ તથા અવુત્તત્તા. અટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘વિવિત્તં ઓકાસં સમ્મજ્જિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિત્વા સીલાનિ સોધેત્વા ‘દ્વત્તિંસાકારં તાવ મનસિકરોહી’તિ વત્તબ્બો. સચે તસ્સ અરોગં સીલં કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતિ, સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, ઉપચારપ્પનાપ્પત્તં વિય ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, દિવસં અતિક્કન્તમ્પિ ન જાનાતિ…પે… યસ્સ પન સીલં ભિન્નં હોતિ, તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતિ, પતોદાભિતુન્નં વિય ચિત્તં કમ્પતિ, વિપ્પટિસારગ્ગિના ડય્હતિ, તત્તપાસાણે નિસિન્નો વિય તઙ્ખણઞ્ઞેવ વુટ્ઠાતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં.

ટીકાયમ્પિ (સારત્થ. ટી. ૨.૪૫) ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતીતિ અન્તરન્તરા ખણ્ડં અદસ્સેત્વા ચિત્તેન સદ્ધિં આરમ્મણભાવેન ચિરકાલં ઘટયતિ. સઙ્ખારા પાકટા ઉપટ્ઠહન્તીતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનિકો ચે, તસ્સ સઙ્ખારા પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. સચે કતપારાજિકવીતિક્કમો ભવેય્ય, તસ્સ સતિપિ અસરિતુકામતાય વિપ્પટિસારવત્થુવસેન પુનપ્પુનં તં ઉપટ્ઠહતીતિ ચિત્તેકગ્ગતં ન વિન્દતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૫) ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ઘટયતીતિ વિપ્પટિસારમૂલકેન વિક્ખેપેન અન્તરન્તરા ખણ્ડં અદસ્સેત્વા પબન્ધવસેન ચિત્તેન સઙ્ઘટયતિ. સઙ્ખારાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનવસેન વુત્તં. સાપત્તિકસ્સ હિ પગુણમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં ન સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠાતિ. પગેવ પારાજિકસ્સ. તસ્સ હિ વિપ્પટિસારનિન્નતાય ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ. એકસ્સ પન વિતક્કવિક્ખેપાદિબહુલસ્સ સુદ્ધસીલસ્સપિ ચિત્તં ન સમાધિયતિ, તં ઇધ પારાજિકમૂલન્તિ ન ગહેતબ્બં. કતપાપમૂલકેન વિપ્પટિસારેનેવેત્થ ચિત્તસ્સ અસમાધિયનં સન્ધાય ‘કમ્મટ્ઠાનં ન ઘટયતી’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘દેવતાનુભાવેના’’તિઆદિ, તસ્મા યદિ બુદ્ધસાસને સગારવો સિક્ખાકામો ભિક્ખુ દુતિયતતિયપારાજિકવિસયે અત્તનો કઞ્ચિ વીતિક્કમં દિસ્વા ‘‘પારાજિકં આપન્નો નુ ખો અહં, ન નુ ખો’’તિ સંસયપક્ખન્દો વિનયધરં ઉપસઙ્કમિત્વા તં વીતિક્કમં યથાભૂતં આચિક્ખિત્વા પુચ્છેય્ય, તતો વિનયધરેન અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ‘‘સબ્બં પુબ્બવિધાનં કત્વા વિવિત્તં ઓકાસં સમ્મજ્જિત્વા દિવાવિહારં નિસીદિત્વા સીલાનિ સોધેત્વા દ્વત્તિંસાકારે તાવ મનસિકરોહી’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બો, ન વત્તબ્બો ‘‘સુસાને સેય્યં કપ્પેહી’’તિઆદિ. આગતકાલેપિ અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ પુચ્છિત્વા અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવસ્સ સુદ્ધાસુદ્ધભાવો વત્તબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં.

એવં હોતુ, એવં સન્તે ઇદાનિ પઠમપારાજિકવિસયે ચોદેન્તાનં કથં વિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ? ચોદકેન વત્થુસ્મિં આરોચિતે ચુદિતકો પુચ્છિતબ્બો ‘‘સન્તમેતં, નો’’તિ એવં વત્થું ઉપપરિક્ખિત્વા ભૂતેન વત્થુના ચોદેત્વા સારેત્વા ઞત્તિસમ્પદાય અનુસ્સાવનસમ્પદાય તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. એવમ્પિ અલજ્જી નામ ‘‘એતમ્પિ નત્થિ, એતમ્પિ નત્થી’’તિ વદેય્ય, પટિઞ્ઞં ન દદેય્ય, અથ કિં કાતબ્બન્તિ? એવમ્પિ અલજ્જિસ્સ પટિઞ્ઞાય એવ આપત્તિયા કારેતબ્બં યથા તં તિપિટકચૂળાભયત્થેરેનાતિ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) ‘‘એવં લજ્જિના ચોદિયમાનો અલજ્જી બહૂસુપિ વત્થૂસુ ઉપ્પન્નેસુ પટિઞ્ઞં ન દેતિ, સો ‘નેવ સુદ્ધો’તિ વત્તબ્બો, ન ‘અસુદ્ધો’તિ, જીવમતકો નામ આમકપૂતિકો નામ ચેસ. સચે પનસ્સ અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં વત્થુ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિનિચ્છિતબ્બં, તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતી’’તિઆદિ.

૨૩૫. એવં વિનયધરલક્ખણઞ્ચ છટ્ઠાનઓલોકનઞ્ચ વિદિત્વા ઇદાનિ…પે… વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. કિમત્થન્તિ આહ ‘‘યા સા…પે… જાનનત્થ’’ન્તિ. યા સા પુબ્બે વુત્તપ્પભેદા ચોદના અત્થિ, તસ્સાયેવ સમ્પત્તિવિપત્તિજાનનત્થં આદિમજ્ઝપઅયોસાનાદીનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો, ન અવુત્તચોદનાપભેદજાનનત્થન્તિ અત્થો. સેય્યથિદન્તિ પુચ્છનત્થે નિપાતો, સો વિનિચ્છયો કતમોતિ અત્થો.

ચોદનાય કતિ મૂલાનિ, કતિ વત્થૂનિ, કતિ ભૂમિયોતિ એત્થ ‘‘કતિહાકારેહી’’તિપિ વત્તબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૩૬૨) ચોદનાકણ્ડે ‘‘ચોદનાય કતિ મૂલાનિ, કતિ વત્થૂનિ, કતિ ભૂમિયો, કતિહાકારેહિ ચોદેતી’’તિ. મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરોતિ એતસ્સપિ પરતો ‘‘ચોદનાય ઇમા પઞ્ચ ભૂમિયો. કતમેહિ દ્વીહાકારેહિ ચોદેતિ, કાયેન વા ચોદેતિ, વાચાય વા ચોદેતિ, ઇમેહિ દ્વીહાકારેહિ ચોદેતી’’તિ વત્તબ્બં. કસ્મા? ચોદનાકણ્ડે (પરિ. ૩૬૨) તથા વિજ્જમાનતોતિ. પન્નરસસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બન્તિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારતા, પરિસુદ્ધવચીસમાચારતા, મેત્તચિત્તે પચ્ચુપટ્ઠિતતા, બહુસ્સુતતા, ઉભયપાતિમોક્ખસ્વાગતતા, કાલેન વચનતા, ભૂતેન વચનતા, સણ્હેન વચનતા, અત્થસઞ્હિતેન વચનતા, મેત્તચિત્તો હુત્વા વચનતા, કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતાતિ. વુત્તઞ્હેતં ઉપાલિપઞ્ચકે (પરિ. ૪૩૬) ‘‘ચોદકેનુપાલિ ભિક્ખુના પરં ચોદેતુકામેન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – પરિસુદ્ધકાયસમાચારો નુ ખોમ્હિ…પે… પરિસુદ્ધવચીસમાચારો નુ ખોમ્હિ…પે… મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠિતં સબ્રહ્મચારીસુ…પે… બહુસ્સુતો નુ ખોમ્હિ સુતધરો સુતસન્નિચયો…પે… ઉભયાનિ ખો મે પાતિમોક્ખાનિ વિત્થારેન સ્વાગતાનિ…પે… કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેન, ભૂતેન વક્ખામિ, નો અભૂતેન, સણ્હેન વક્ખામિ, નો ફરુસેન, અત્થસઞ્હિતેન વક્ખામિ, નો અનત્થસઞ્હિતેન, મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરો…પે… કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતા’’તિ.

તત્થ કારુઞ્ઞતાતિ કારુણિકભાવો. ઇમિના કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ દસ્સિતો. હિતેસિતાતિ હિતગવેસનતા. અનુકમ્પતાતિ તેન હિતેન સંયોજનતા. આપત્તિવુટ્ઠાનતાતિ આપત્તિતો વુટ્ઠાપેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપનતા. વત્થું ચોદેત્વા સારેત્વા પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કમ્મકરણં વિનયપુરેક્ખારતા નામ. અમૂલકમ્પિ સમૂલકમ્પિ ‘‘મૂલ’’ન્તિ ગહેત્વા વદન્તીતિ આહ ‘‘દ્વે મૂલાની’’તિ. કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ એકો એકં ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તો કાલેન વદતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝે ગણમજ્ઝે સલાકગ્ગયાગુઅગ્ગવિતક્કમાળકભિક્ખાચારમગ્ગઆસનસાલાદીસુ, ઉપટ્ઠાકેહિ પરિવારિતક્ખણે વા ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. તચ્છેન વત્થુના ચોદેન્તો ભૂતેન વદતિ નામ. તુચ્છેન ચોદેન્તો અભૂતેન વદતિ નામ. ‘‘અમ્ભો મહલ્લક પરિસાવચર પંસુકૂલિક ધમ્મકથિક પતિરૂપં તવ ઇદ’’ન્તિ વદન્તો ફરુસેન વદતિ નામ. ‘‘ભન્તે, મહલ્લકા પરિસાવચરા પંસુકૂલિકા ધમ્મકથિકા પતિરૂપં તુમ્હાકં ઇદ’’ન્તિ વદન્તો સણ્હેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં કત્વા વદન્તો અત્થસઞ્હિતેન વદતિ નામ. મેત્તચિત્તો વક્ખામિ, નો દોસન્તરોતિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠાપેત્વા વક્ખામિ, ન દુટ્ઠચિત્તો હુત્વા. સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચાતિ વચીસચ્ચે ચ અકુપ્પતાય ચ. ચુદિતકેન હિ સચ્ચઞ્ચ વત્તબ્બં, કોપો ચ ન કાતબ્બો, અત્તના ચ ન કુચ્છિતબ્બં, પરો ચ ન ઘટ્ટેતબ્બોતિ અત્થો.

ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘સઙ્ઘેન ઓતિણ્ણાનોતિણ્ણં જાનિતબ્બં – અનુવિજ્જકેન યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ચોદનાકણ્ડે (પરિ. ૩૬૩) ‘‘ચોદકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં? ચુદિતકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં? સઙ્ઘેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં? અનુવિજ્જકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં? ચોદકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? ચોદકેન પઞ્ચસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય પરો ચોદેતબ્બો. કાલેન વક્ખામિ નો અકાલેન, ભૂતેન વક્ખામિ નો અભૂતેન, સણ્હેન વક્ખામિ નો ફરુસેન, અત્થસઞ્હિતેન વક્ખામિ નો અનત્થસઞ્હિતેન, મેત્તચિત્તો વક્ખામિ નો દોસન્તરોતિ. ચોદકેન એવં પટિપજ્જિતબ્બં. ચુદિતકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? ચુદિતકેન દ્વીસુ ધમ્મેસુ પતિટ્ઠાતબ્બં સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચ. ચુદિતકેન એવં પટિપજ્જિતબ્બં. સઙ્ઘેન કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? સઙ્ઘેન ઓતિણ્ણાનોતિણ્ણં જાનિતબ્બં. સઙ્ઘેન એવં પટિપજ્જિતબ્બં. અનુવિજ્જકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? અનુવિજ્જકેન યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તથા તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં. અનુવિજ્જકેન એવં પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ.

અટ્ઠકથાયમ્પિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૬૨-૩૬૩) ‘‘ચોદનાય કો આદીતિઆદિપુચ્છાનં વિસ્સજ્જને સચ્ચે અકુપ્પે ચાતિ એત્થ સચ્ચે પતિટ્ઠાતબ્બં અકુપ્પે ચ, યં કતં વા અકતં વા, તદેવ વત્તબ્બં, ન ચોદકે વા અનુવિજ્જકે વા સઙ્ઘે વા કોપો ઉપ્પાદેતબ્બો. ઓતિણ્ણાનોતિણ્ણં જાનિતબ્બન્તિ ઓતિણ્ણઞ્ચ અનોતિણ્ણઞ્ચ વચનં જાનિતબ્બં. તત્રાયં જાનનવિધિ – એત્તકા ચોદકસ્સ પુબ્બકથા, એત્તકા પચ્છિમકથા, એત્તકા ચુદિતકસ્સ પુબ્બકથા, એત્તકા પચ્છિમકથાતિ જાનિતબ્બા. ચોદકસ્સ પમાણં ગણ્હિતબ્બં, ચુદિતકસ્સ પમાણં ગણ્હિતબ્બં, અનુવિજ્જકસ્સ પમાણં ગણ્હિતબ્બં. અનુવિજ્જકો અપ્પમત્તકમ્પિ અહાપેન્તો ‘આવુસો, સમન્નાહરિત્વા ઉજું કત્વા આહરા’તિ વત્તબ્બો, સઙ્ઘેન એવં પટિપજ્જિતબ્બં. યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન તં અધિકરણં વૂપસમ્મતીતિ એત્થ ધમ્મોતિ ભૂતં વત્થુ. વિનયોતિ ચોદના ચેવ સારણા ચ. સત્થુસાસનન્તિ ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસ્સાવનસમ્પદા ચ. એતેન હિ ધમ્મેન ચ વિનયેન ચ સત્થુસાસનેન ચ અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તસ્મા અનુવિજ્જકેન ભૂતેન વત્થુના ચોદેત્વા આપત્તિં સારેત્વા ઞત્તિસમ્પદાય ચેવ અનુસ્સાવનસમ્પદાય ચ તં અધિકરણં વૂપસમેતબ્બં, અનુવિજ્જકેન એવં પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ આગતં, તસ્મા વત્તબ્બમેત્તકં દ્વયન્તિ.

એવં એકદેસેન ચોદનાકણ્ડનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એકદેસેનેવ મહાસઙ્ગામનયં દસ્સેન્તો ‘‘અનુવિજ્જકેન ચોદકો પુચ્છિતબ્બો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમં ભિક્ખું ચોદેસિ, કિમ્હિ નં ચોદેસીતિ ચોદનાસામઞ્ઞતો વુત્તં, પાળિયં (મહાવ. ૨૩૭) પન પવારણટ્ઠપનવસેન ચોદનં સન્ધાય ‘‘યં ખો ત્વં, આવુસો, ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પવારણં ઠપેસી’’તિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં એકદેસેન મહાસઙ્ગામનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ એકદેસેનેવ ચૂળસઙ્ગામનયં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ગામાવચરેન ભિક્ખુના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ગામાવચરેન ભિક્ખુનાતિ સઙ્ગામો વુચ્ચતિ અધિકરણવિનિચ્છયત્થાય સઙ્ઘસન્નિપાતો. તત્ર હિ અત્તપચ્ચત્થિકા ચેવ સાસનપચ્ચત્થિકા ચ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં દીપેન્તા સમોસરન્તિ વેસાલિકા વજ્જિપુત્તકા વિય. યો ભિક્ખુ તેસં પચ્ચત્થિકાનં લદ્ધિં મદ્દિત્વા સકવાદદીપનત્થાય તત્થ અવચરતિ, અજ્ઝોગાહેત્વા વિનિચ્છયં પવત્તેતિ, સો સઙ્ગામાવચરો નામ યસત્થેરો વિય, તેન સઙ્ગામાવચરેન ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમન્તેન નીચચિત્તેન સઙ્ઘો ઉપસઙ્કમિતબ્બો. નીચચિત્તેનાતિ માનદ્ધજં નિપાતેત્વા નિહતમાનચિત્તેન. રજોહરણસમેનાતિ પાદપુઞ્છનસમેન, યથા રજોહરણસ્સ સંકિલિટ્ઠે વા અસંકિલિટ્ઠે વા પાદે પુઞ્છિયમાને નેવ રાગો ન દોસો, એવં ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ અરજ્જન્તેન અદુસ્સન્તેનાતિ અત્થો. યથાપતિરૂપે આસનેતિ યથાપતિરૂપં આસનં ઞત્વા અત્તનો પાપુણનટ્ઠાને થેરાનં ભિક્ખૂનં પિટ્ઠિં અદસ્સેત્વા નિસીદિતબ્બં.

અનાનાકથિકેનાતિ નાનાવિધં તં તં અનત્થકથં અકથેન્તેન. અતિરચ્છાનકથિકેનાતિ દિટ્ઠસુતમુતમ્પિ રાજકથાદિકં તિરચ્છાનકથં અકથેન્તેન. સામં વા ધમ્મો ભાસિતબ્બોતિ સઙ્ઘસન્નિપાતટ્ઠાને કપ્પિયાકપ્પિયસન્નિસ્સિતા વા રૂપારૂપપરિચ્છેદસમથચારવિપસ્સનાચારટ્ઠાનનિસજ્જવત્તાદિનિસ્સિતા વા કથા ધમ્મો નામ. એવરૂપો ધમ્મો સયં વા ભાસિતબ્બો, પરો વા અજ્ઝેસિતબ્બો. યો ભિક્ખુ તથારૂપિં કથં કથેતું પહોતિ, સો વત્તબ્બો ‘‘આવુસો, સઙ્ઘમજ્ઝમ્હિ પઞ્હે ઉપ્પન્ને ત્વં કથેય્યાસી’’તિ. અરિયો વા તુણ્હીભાવો નાતિમઞ્ઞિતબ્બોતિ અરિયા તુણ્હી નિસીદન્તા ન બાલપુથુજ્જના વિય નિસીદન્તિ, અઞ્ઞતરં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ નિસીદન્તિ. ઇતિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન તુણ્હીભાવો અરિયો તુણ્હીભાવો નામ, સો નાતિમઞ્ઞિતબ્બો, ‘‘કિં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગેના’’તિ નાવજાનિતબ્બો, અત્તનો પતિરૂપં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ નિસીદિતબ્બન્તિ અત્થો.

ન ઉપજ્ઝાયો પુચ્છિતબ્બોતિ ‘‘કો નામ તુય્હં ઉપજ્ઝાયો’’તિ ન પુચ્છિતબ્બો. એસ નયો સબ્બત્થ. ન જાતીતિ ‘‘ખત્તિયજાતિયો ત્વં બ્રાહ્મણજાતિયો’’તિ એવં જાતિ ન પુચ્છિતબ્બા. ન આગમોતિ ‘‘દીઘભાણકો ત્વં મજ્ઝિમભાણકો’’તિ એવં આગમો ન પુચ્છિતબ્બો. કુલપદેસોપિ ખત્તિયકુલાદિવસેનેવ વેદિતબ્બો. અત્રસ્સ પેમં વા દોસો વાતિ તત્ર પુગ્ગલે એતેસં કારણાનં અઞ્ઞતરવસેન પેમં વા ભવેય્ય દોસો વા.

નો પરિસકપ્પિકેનાતિ પરિસકપ્પકેન પરિસાનુવિધાયકેન ન ભવિતબ્બં, યં પરિસાય રુચ્ચતિ, તદેવ ચેતેત્વા કપ્પેત્વા ન કથેતબ્બન્તિ અત્થો. ન હત્થમુદ્દા દસ્સેતબ્બાતિ કથેતબ્બે ચ અકથેતબ્બે ચ સઞ્ઞાજનનત્થં હત્થવિકારો ન કાતબ્બો.

અત્થં અનુવિધિયન્તેનાતિ વિનિચ્છયપટિવેધમેવ સલ્લક્ખેન્તેન, ‘‘ઇદં સુત્તં ઉપલબ્ભતિ, ઇમસ્મિં વિનિચ્છયે ઇદં વક્ખામી’’તિ એવં પરિતુલયન્તેન નિસીદિતબ્બન્તિ અત્થો. ન ચ આસના વુટ્ઠાતબ્બન્તિ ન આસના વુટ્ઠાય સન્નિપાતમણ્ડલે વિચરિતબ્બં. વિનયધરે હિ ઉટ્ઠિતે સબ્બા પરિસા વુટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ન વુટ્ઠાતબ્બં. ન વીતિહાતબ્બન્તિ ન વિનિચ્છયો હાપેતબ્બો. ન કુમ્મગ્ગો સેવિતબ્બોતિ ન આપત્તિ દીપેતબ્બા. અસાહસિકેન ભવિતબ્બન્તિ ન સહસા કારિના ભવિતબ્બં, ન સહસા દુરુત્તવચનં કથેતબ્બન્તિ અત્થો. વચનક્ખમેનાતિ દુરુત્તવાચં ખમનસીલેન. હિતપરિસક્કિનાતિ હિતેસિના હિતગવેસિના કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ ઉપટ્ઠાપેતબ્બોતિ અયં પદદ્વયેપિ અધિપ્પાયો. અનસુરુત્તેનાતિ ન અસુરુત્તેન, અસુરુત્તં વુચ્ચતિ વિગ્ગાહિકકથાસઙ્ખાતં અસુન્દરવચનં, તં ન કથેતબ્બન્તિ અત્થો. અત્તા પરિગ્ગહેતબ્બોતિ ‘‘વિનિચ્છિનિતું વૂપસમેતું સક્ખિસ્સામિ નુ ખો, નો’’તિ એવં અત્તા પરિગ્ગહેતબ્બો, અત્તનો પમાણં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. પરો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ ‘‘લજ્જિયા નુ ખો અયં પરિસા સક્કા સઞ્ઞાપેતું, ઉદાહુ નો’’તિ એવં પરો પરિગ્ગહેતબ્બો. ચોદકો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ ‘‘ધમ્મચોદકો નુ ખો, નો’’તિ એવં પરિગ્ગહેતબ્બો. ચુદિતકો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ ‘‘ધમ્મચુદિતકો નુ ખો, નો’’તિ એવં પરિગ્ગહેતબ્બો. અધમ્મચોદકો પરિગ્ગહેતબ્બોતિ તસ્સ પમાણં જાનિતબ્બં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

વુત્તં અહાપેન્તેનાતિ ચોદકચુદિતકેહિ વુત્તવચનં અહાપેન્તેન. અવુત્તં અપકાસેન્તેનાતિ અનોસટં વત્થું અપકાસેન્તેન. મન્દો હાસેતબ્બોતિ મન્દો મોમૂળ્હો પગ્ગણ્હિતબ્બો, ‘‘નનુ ત્વં કુલપુત્તો’’તિ ઉત્તેજેત્વા અનુયોગવત્તં કથાપેત્વા તસ્સ અનુયોગો ગણ્હિતબ્બો. ભીરુ અસ્સાસેતબ્બોતિ યસ્સ સઙ્ઘમજ્ઝં વા ગણમજ્ઝં વા અનોસટપુબ્બત્તા સારજ્જં ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસો ‘‘મા ભાયિ, વિસ્સત્થો કથયાહિ, મયં તે ઉપત્થમ્ભા ભવિસ્સામા’’તિ વત્વાપિ અનુયોગવત્તં કથાપેતબ્બો. ચણ્ડો નિસેધેતબ્બોતિ અપસારેતબ્બો તજ્જેતબ્બો. અસુચિ વિભાવેતબ્બોતિ અલજ્જિં પકાસેત્વા આપત્તિં દેસાપેતબ્બો. ઉજુમદ્દવેનાતિ યો ભિક્ખુ ઉજુ સીલવા કાયવઙ્કાદિરહિતો, સો મદ્દવેનેવ ઉપચરિતબ્બો. ધમ્મેસુ ચ પુગ્ગલેસુ ચાતિ એત્થ યો ધમ્મગરુકો હોતિ, ન પુગ્ગલગરુકો, અયમેવ ધમ્મેસુ ચ પુગ્ગલેસુ ચ મજ્ઝત્તોતિ વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ચોદનાદિવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

એકતિંસતિમો પરિચ્છેદો.