૨૯. કથિનત્થારવિનિચ્છયકથા

૨૨૬. એવં ચતુપચ્ચયભાજનવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ કથિનવિનિચ્છયં કથેતુમાહ ‘‘કથિનન્તિ એત્થ પના’’તિઆદિ. તત્થ કથિનન્તિ કતમં કથિનં? સમૂહપઞ્ઞત્તિ. ન હિ પરમત્થતો કથિનં નામ એકો ધમ્મો અત્થિ, પુરિમવસ્સંવુત્થા ભિક્ખૂ, અનૂનપઞ્ચવગ્ગસઙ્ઘો, ચીવરમાસો, ધમ્મેન સમેન ઉપ્પન્નચીવરન્તિઆદીસુ યેસુ નામરૂપેસુ સમુપ્પજ્જમાનેસુ તેસં નામરૂપધમ્માનં સમૂહસમવાયસઙ્ખાતં સમૂહપઞ્ઞત્તિમત્તમેવ કથિનં. અયમત્થો કથં જાનિતબ્બોતિ? ‘‘તેસઞ્ઞેવ ધમ્માનં સઙ્ગહો સમવાયો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો, યદિદં કથિન’’ન્તિ પરિવારપાળિયં (પરિ. ૪૧૨) આગતત્તા ચ, ‘‘તેસઞ્ઞેવ ધમ્માનન્તિ યેસુ રૂપાદિધમ્મેસુ સતિ કથિનં નામ હોતિ, તેસં સમોધાનં મિસ્સીભાવો. નામં નામકમ્મન્તિઆદિના પન ‘કથિન’ન્તિ ઇદં બહૂસુ ધમ્મેસુ નામમત્તં, ન પરમત્થતો એકો ધમ્મો અત્થીતિ દસ્સેતી’’તિ અટ્ઠકથાયં (પરિ. અટ્ઠ. ૪૧૨) આગતત્તા ચ, ‘‘યેસુ રૂપાદિધમ્મેસૂતિ પુરિમવસ્સંવુત્થા ભિક્ખૂ, પઞ્ચહિ અનૂનો સઙ્ઘો, ચીવરમાસો, ધમ્મેન સમેન સમુપ્પન્નં ચીવરન્તિ એવમાદીસુ યેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ. સતીતિ સન્તેસુ. મિસ્સીભાવોતિ સંસગ્ગતા સમૂહપઞ્ઞત્તિમત્તં. તેનાહ ન પરમત્થતો એકો ધમ્મો અત્થીતિ દસ્સેતી’’તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પરિવાર ૨.૪૧૨) આગતત્તા ચ જાનિતબ્બોતિ.

કેનટ્ઠેન કથિનન્તિ? થિરટ્ઠેન. કસ્મા થિરન્તિ? અનામન્તચારઅસમાદાનચારગણભોજનયાવદત્થચીવરયોચતત્થચીવરુપ્પાદસઙ્ખાતે પઞ્ચાનિસંસે અન્તોકરણસમત્થતાય. વુત્તઞ્હિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૦૬) ‘‘પઞ્ચાનિસંસે અન્તોકરણસમત્થતાય થિરન્તિ અત્થો’’તિ, તથા વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૦૬) વજિરબુદ્ધિટીકાયઞ્ચ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬). અથ વા કેનટ્ઠેન કથિનન્તિ? સઙ્ગણ્હનટ્ઠેન. કથં સઙ્ગણ્હાતીતિ? પઞ્ચાનિસંસે અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા સઙ્ગણ્હાતિ સઙ્ખિપિત્વા ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હિ વિનયત્થમઞ્જૂસાયં (કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘પઞ્ચાનિસંસે અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા સઙ્ગણ્હનટ્ઠેન કથિન’’ન્તિ.

કથિન-સદ્દો કાય ધાતુયા કેન પચ્ચયેન સિજ્ઝતીતિ? ટીકાચરિયા ધાતુપચ્ચયે અચિન્તેત્વા અનિપ્ફન્નપાટિપદિકવસેનેવ વણ્ણેન્તિ, તસ્મા અયં સદ્દો રુળ્હીસુદ્ધનામભૂતો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકસદ્દોતિ વુચ્ચતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? તીસુપિ વિનયટીકાસુ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૦૬; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૦૬; વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬; કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘થિરન્તિ અત્થો’’ ઇચ્ચેવ વણ્ણિતત્તા. પઞ્ચાનિસંસે અન્તોકરણસમત્થતાયાતિ પન થિરતા ચસ્સ હેતુપદમેવ. અથ વા કથિન-સદ્દો કથધાતુયા ઇનપચ્ચયેન સિજ્ઝતિ. કથં? કથ સઙ્ગહણેતિમસ્સ લદ્ધધાતુસઞ્ઞાદિસ્સ પઞ્ચાનિસંસે અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા સઙ્ગણ્હાતીતિ અત્થે ‘‘ઇન સબ્બત્થા’’તિ યોગવિભાગેન વા ‘‘સુપતો ચા’’તિ એત્થ ચ-સદ્દેન વા ઇનપચ્ચયં કત્વા પરક્ખરં નેત્વા કથિનસદ્દતો સ્યુપ્પત્તાદિમ્હિ કતે રૂપં. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘સઙ્ગણ્હનટ્ઠેના’’તિ વુત્તં કઙ્ખાવિતરણીટીકાપાઠં નિસ્સાય વિઞ્ઞાયતિ. અથ વા કઠ કિચ્છજીવનેતિ ધાતુતો ઇનપચ્ચયં કત્વા સિજ્ઝતિ. અયમત્થો ‘‘કઠ કિચ્છજીવને, મુદ્ધજદુતિયન્તો ધાતુ, ઇનો’’તિ અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયં વુત્તત્તા વિઞ્ઞાયતિ.

બહૂ પન પણ્ડિતા ઇમં પાઠંયેવ ગહેત્વા ‘‘કથિન-સદ્દો મુદ્ધજદુતિયન્તોયેવ હોતિ, ન દન્તજો’’તિ વદન્તિ ચેવ લિખન્તિ ચ, ન પનેવં એકન્તતો વત્તબ્બં. કસ્મા? અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયં કક્ખળપરિયાયં ગુણસદ્દભૂતં કઠિનસદ્દં સન્ધાય વુત્તં, ન સાસનવોહારતો નામસદ્દભૂતં. તેનેવાહ ‘‘પઞ્ચકં કક્ખળે’’તિ. અનેકેસુ પન પાળિઅટ્ઠકથાદિપોત્થકેસુ જિનસાસનવોહારતો નામસદ્દભૂતો કથિન-સદ્દો દન્તજોયેવ યેભુય્યેન પઞ્ઞાયતિ, તેનેવ ચ કારણેન અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયમ્પિ વણ્ણવિપરિયાયે કથિનન્તિપિ વુત્તં. અથ વા કત્થ સિલાઘાયન્તિ ધાતુતો ઇનપચ્ચયં કત્વા સસંયોગત્થકારં નિસંયોગં કત્વા સિજ્ઝતિ. અયમત્થો સિલાઘાદિસુત્તસ્સ વુત્તિયં ‘‘સિલાઘ કત્થને’’તિ વચનતો, સદ્દનીતિયઞ્ચ ‘‘કત્થનં પસંસન’’ન્તિ વણ્ણિતત્તા ચ વિઞ્ઞાયતિ. ઇદઞ્ચ વચનં ‘‘ઇદઞ્હિ કથિનવત્તં નામ બુદ્ધપ્પસત્થ’’ન્તિ અટ્ઠકથાવચનેન (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) સમેતિ. આચરિયા પન ‘‘કઠધાતુ ઇનપચ્ચયો’’તિ વિકપ્પેત્વા ‘‘કઠ સમત્થને’’તિ અત્થં વદન્તિ, તં ટીકાસુ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૦૬; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૦૬; વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬; કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘થિરન્તિ અત્થો’’તિ વચનં અનપેક્ખિત્વા ‘‘પઞ્ચાનિસંસે અન્તોકરણસમત્થતાયા’’તિ હેતુમેવ અત્થભાવેન ગહેત્વા વુત્તં સિયા, તં પન થિરભાવસ્સ હેતુયેવ.

કથં વિગ્ગહો કાતબ્બોતિ? અયં કથિન-સદ્દો ચતૂસુ પદેસુ નામપદં, પઞ્ચસુ નામેસુ સુદ્ધનામં, ચતૂસુ સુદ્ધનામેસુ રુળ્હીસુદ્ધનામં, દ્વીસુ પાટિપદિકસદ્દેસુ અનિપ્ફન્નપાટિપદિકસદ્દો, તસ્મા વિગ્ગહો ન કાતબ્બો. વુત્તઞ્હિ –

‘‘રુળ્હીખ્યાતં નિપાતઞ્ચુ-પસગ્ગાલપનં તથા;

સબ્બનામિકમેતેસુ, ન કતો વિગ્ગહો છસૂ’’તિ.

અયમત્થો ‘‘કથિનન્તિ…પે… થિરન્તિ અત્થો’’તિ ટીકાસુ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૦૬; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૦૬; વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬; કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વચનતો વિઞ્ઞાયતિ. અથ વા પઞ્ચાનિસંસે અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા કથતિ સઙ્ગણ્હાતીતિ કથિનં, અયં વચનત્થો યથાવુત્તવિનયત્થમઞ્જૂસાપાઠવસેન (કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વિઞ્ઞાયતિ. અથ વા કઠતિ કિચ્છેન જીવતીતિ કથિનો, રુક્ખો, તસ્સ એસોતિ કથિનો, થિરભાવો, સો એતસ્સ અત્થીતિ કથિનં, પઞ્ઞત્તિજાતં ઠ-કારસ્સ થ-કારં કત્વા કથિનન્તિ વુત્તં. અયં નયો ‘‘કઠ કિચ્છજીવને’’તિ ધાત્વત્થસંવણ્ણનાય ચ ‘‘પઞ્ચાનિસંસે અન્તોકરણસમત્થતાય થિરન્તિ અત્થો’’તિ ટીકાવચનેન (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૦૬; વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૦૬; વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬; કઙ્ખા. અભિ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ચ સમેતીતિ દટ્ઠબ્બો. અથ વા કથીયતે સિલાઘતે પસંસીયતે બુદ્ધાદીહીતિ કથિનં, અયં નયો ‘‘કત્થ સિલાઘાય’’ન્તિ ધાત્વત્થસંવણ્ણનાય ચ ‘‘ઇદઞ્હિ કથિનવત્તં નામ બુદ્ધપ્પસત્થ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) અટ્ઠકથાવચનેન ચ સમેતીતિ દટ્ઠબ્બો.

એત્થ પન સઙ્ખેપરુચિત્તા આચરિયસ્સ સદ્દલક્ખણં અવિચારેત્વા અત્થમેવ પુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જેતું ‘‘કથિનં અત્થરિતું કે લભન્તિ, કે ન લભન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કે લભન્તીતિ કે સાધેન્તીતિ અત્થો. પઞ્ચ જના લભન્તીતિ પઞ્ચ જના સાધેન્તિ. કથિનદુસ્સસ્સ હિ દાયકા પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો હોન્તિ, એકો પટિગ્ગાહકોતિ. ‘‘તત્ર, ભિક્ખવે, ય્વાયં ચતુવગ્ગો ભિક્ખુસઙ્ઘો ઠપેત્વા તીણિ કમ્માનિ ઉપસમ્પદં પવારણં અબ્ભાન’’ન્તિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૮૮) વુત્તત્તા ન પઞ્ચવગ્ગકરણીયન્તિ ગહેતબ્બં. પઠમપ્પવારણાય પવારિતાતિ ઇદં વસ્સચ્છેદં અકત્વા વસ્સંવુત્થભાવસન્દસ્સનત્થં વુત્તં અન્તરાયેન અપવારિતાનમ્પિ વુત્થવસ્સાનં કથિનત્થારસમ્ભવતો. તેનેવ ‘‘અપ્પવારિતા વા’’તિ અવત્વા ‘‘છિન્નવસ્સા વા પચ્છિમિકાય ઉપગતા વા ન લભન્તી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વુત્થવસ્સાપિ નલભન્તીતિ નાનાસીમાય અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વુત્થવસ્સા ઇમસ્મિં વિહારે કથિનત્થારં ન લભન્તીતિ અત્થો. સબ્બેતિ છિન્નવસ્સાદયો, અનુપગતાપિ તત્થેવ સઙ્ગહિતા. આનિસંસન્તિ કથિનાનિસંસચીવરં. એકં અત્થતચીવરંયેવ હિ કથિનચીવરં નામ હોતિ, અવસેસાનિ ચીવરાનિ વા સાટકા વા કથિનાનિસંસાયેવ નામ. વક્ખતિ હિ ‘‘અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાનિ વસ્સાવાસિકઠિતિકાય દાતબ્બાની’’તિ. (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૨૬) ઇતરેસન્તિ પુરિમિકાય ઉપગતાનં.

સો ચે પચ્છિમિકાય ઉપસમ્પજ્જતિ, ગણપૂરકો ચેવ હોતિ, આનિસંસઞ્ચ લભતીતિ ઇમિના સામણેરાનં વસ્સૂપગમનં અનુઞ્ઞાતં હોતિ. સો હિ પુરિમિકાય વસ્સૂપગતત્તા આનિસંસં લભતિ, પચ્છિમિકાય પન ઉપસમ્પજ્જિતત્તા ગણપૂરકો હોતીતિ. સચે પુરિમિકાય ઉપગતા કથિનત્થારકુસલા ન હોન્તીતિઆદિના ‘‘અટ્ઠધમ્મકોવિદો ભિક્ખુ, કથિનત્થારમરહતી’’તિ વિનયવિનિચ્છયે (વિ. વિ. ૨૭૦૪) આગતત્તા સયં ચે અટ્ઠધમ્મકુસલો, સયમેવ અત્થરિતબ્બં. નો ચે, અઞ્ઞે અટ્ઠધમ્મકુસલે પરિયેસિત્વા નેતબ્બા, એવં અકત્વા કથિનં અત્થરિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. કથિનં અત્થરાપેત્વાતિ સકારિતવચનેન તેહિ બાહિરતો આગતત્થેરેહિ સયં કથિનં ન અત્થરિતબ્બં, સબ્બપુબ્બકિચ્ચાદિકં સંવિદહિત્વા તે પુરિમિકાય વસ્સૂપગતા અન્તોસીમટ્ઠભિક્ખૂયેવ અત્થરાપેતબ્બાતિ દસ્સેતિ, અઞ્ઞથા અઞ્ઞો કથિનં અત્થરતિ, અઞ્ઞો આનિસંસં લભતીતિ આપજ્જતિ, ન પનેવં યુજ્જતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘આનિસંસો પન ઇતરેસંયેવ હોતી’’તિ. દાનઞ્ચ ભુઞ્જિત્વાતિ ખાદનીયભોજનીયભૂતં અન્નપાનાદિદાનં ભુઞ્જિત્વા. ન હિ તે વત્થુદાનં લભન્તિ.

કથિનચીવરં દેમાતિ દાતું વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘સઙ્ઘસ્સ કથિનચીવરં દેમા’’તિ વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ ‘‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૭) કમ્મવાચાય સમેતિ. અથ ચ પન પુબ્બે કતપરિચયત્તા ‘‘સઙ્ઘસ્સા’’તિ અવુત્તેપિ સમ્પદાનં પાકટન્તિ કત્વા અવુત્તં સિયાતિ. એત્થેકે આચરિયા વદન્તિ ‘‘સઙ્ઘસ્સાતિ અવુત્તેપિ કાલે દિન્નં સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ, તત્રેવં વત્તબ્બં ‘‘ન કાલે દિન્નં સબ્બં સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘યઞ્ચ કાલેપિ સઙ્ઘસ્સ વા ઇદં અકાલચીવરન્તિ, પુગ્ગલસ્સ વા ઇદં તુય્હં દમ્મીતિઆદિના નયેન દિન્નં, એતં અકાલચીવરં નામા’’તિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અકાલચિવરસિક્ખાપદવણ્ણના) આગતત્તા પુગ્ગલિકમ્પિ હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા પરમ્મુખાપિ નામં વત્વા સમ્મુખાપિ પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નં પુગ્ગલિકમેવ હોતિ, ન સઙ્ઘિકં. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘પુગ્ગલસ્સ દેતીતિ ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ એવં પરમ્મુખા વા, પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘ઇમં, ભન્તે, તુમ્હાકં દમ્મી’તિ એવં સમ્મુખા વા દેતી’’તિ. એવં પુગ્ગલિકે સતિ તં ચીવરં સઙ્ઘસ્સ ભાજેતબ્બં હોતિ વા ન હોતિ વાતિ? સો પુગ્ગલો અત્તનો સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકભૂતસ્સ સઙ્ઘસ્સ વા અઞ્ઞસ્સ સહધમ્મિકસઙ્ઘસ્સ વા ભાજેતુકામો ભાજેય્ય, અભાજેતુકામો ‘‘ભાજેતૂ’’તિ ન કેનચિ વચનીયો. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘ન હિ પુગ્ગલસ્સ આદિસ્સ દિન્નં કેનચિ ભાજનીયં હોતી’’તિ ટીકાસુ આગમનતો વિઞ્ઞાયતિ. અથેકે આચરિયા એવં વદન્તિ ‘‘કથિનસ્સ એકં મૂલં સઙ્ઘોતિ (પરિ. ૪૦૮) વુત્તત્તા પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ દિન્નેપિ સઙ્ઘાયત્તં સઙ્ઘિકં હોતિ. યથા કિં ‘સીમાય દમ્મિ, સેનાસનસ્સ દમ્મી’તિ વુત્તેપિ તં દાનં સઙ્ઘિકં હોતિ, યથા ચ ‘કથિનચીવરં દમ્મી’તિ વુત્તે સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ.

તત્રેવં વિચારેતબ્બં – ‘‘કથિનસ્સ એકં મૂલં સઙ્ઘો’’તિ વચનં (પરિ. ૪૦૮) કથિનસ્સ મૂલં કથિનસ્સ કારણં દસ્સેતિ. યથા હિ મૂલે વિજ્જમાને રુક્ખો તિટ્ઠતિ, અવિજ્જમાને ન તિટ્ઠતિ, તસ્મા મૂલં રુક્ખસ્સ કારણં હોતિ, પતિટ્ઠં હોતિ, એવં સઙ્ઘે વિજ્જમાને કથિનં હોતિ, નો અવિજ્જમાને, તસ્મા સઙ્ઘો કથિનસ્સ મૂલં કથિનસ્સ કારણં નામ હોતિ. કથં સઙ્ઘે વિજ્જમાને કથિનં હોતિ? સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતુવગ્ગભૂતેન સઙ્ઘેન અત્થારારહસ્સ ભિક્ખુનો ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય કથિનચીવરે દિન્નેયેવ તેન ચીવરેન અત્થતં કથિનં નામ હોતિ, નો અદિન્ને, તસ્મા ચતુવગ્ગસઙ્ઘે અલબ્ભમાને સહસ્સક્ખત્તું ‘‘કથિનં દમ્મી’’તિ વુત્તેપિ કથિનં નામ ન હોતિ, તસ્મા ઉપચારસીમાય પરિચ્છિન્ને વિહારે એકો વા દ્વે વા તયો વા ચત્તારો વા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તત્થ કથિનચીવરે ઉપ્પન્ને અઞ્ઞતો પરિયેસિત્વા ચતુવગ્ગસઙ્ઘો એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં ભિક્ખૂનં પૂરણે સતિ કથિનં અત્થરિતું લભતિ, નાસતિ, એવં સઙ્ઘે વિજ્જમાનેયેવ કથિનં નામ હોતિ, નો અવિજ્જમાને, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ કથિનસ્સ મૂલભૂતતં કારણભૂતતં સન્ધાય ‘‘કથિનસ્સ એકં મૂલં સઙ્ઘો’’તિ વુત્તં. ‘‘કથિન’’ન્તિ વુત્તે સઙ્ઘિકંયેવ હોતિ, નો પુગ્ગલિકન્તિ અધિપ્પાયો એતસ્મિં પાઠે ન લબ્ભતિ. યથા કિં ‘‘કિચ્ચાધિકરણસ્સ એકં મૂલં સઙ્ઘો’’તિ (ચૂળવ. ૨૧૯) એત્થ અપલોકનકમ્મઞત્તિકમ્મઞત્તિદુતિયકમ્મઞત્તિચતુત્થકમ્મસઙ્ખાતં કિચ્ચાધિકરણં ચતુવગ્ગાદિકે સઙ્ઘે વિજ્જમાનેયેવ હોતિ, નો અવિજ્જમાને, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચાધિકરણસ્સ મૂલભૂતતં કારણભૂતતં સન્ધાય ‘‘કિચ્ચાધિકરણસ્સ એકં મૂલં સઙ્ઘો’’તિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

યદિપિ વુત્તં ‘‘યથા ‘સીમાય દમ્મિ, સેનાસનસ્સ દમ્મી’તિઆદીસુ તં દાનં સઙ્ઘાયત્તમેવ હોતિ, તથા ‘કથિન દમ્મી’તિ વુત્તે પુગ્ગલં ઉદ્દિસ્સ દિન્નેપિ સઙ્ઘાયત્તમેવ સઙ્ઘિકમેવ હોતી’’તિ, તથાપિ એવં વિચારણા કાતબ્બા – ‘‘સીમાય દમ્મિ, સેનાસનસ્સ દમ્મી’’તિઆદીસુ સીમા ચ સેનાસનઞ્ચ દાનપટિગ્ગાહકા ન હોન્તિ, તસ્મા સીમટ્ઠસ્સ ચ સેનાસનટ્ઠસ્સ ચ સઙ્ઘસ્સ આયત્તં હોતિ, પુગ્ગલો પન દાનપટિગ્ગાહકોવ, તસ્મા ‘‘ઇમં કથિનચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દમ્મી’’તિ પરમ્મુખા વા તસ્સ ભિક્ખુનો પાદમૂલે ઠપેત્વા સમ્મુખા વા દિન્નં કથં સઙ્ઘાયત્તં સઙ્ઘસન્તકં ભવેય્ય, એવં સઙ્ઘસ્સ અપરિણતં પુગ્ગલિકચીવરં સઙ્ઘસ્સ પરિણામેય્ય, નવસુ અધમ્મિકદાનેસુ એકં ભવેય્ય, તસ્સ ચીવરસ્સ પટિગ્ગહોપિ નવસુ અધમ્મિકપટિગ્ગહેસુ એકો ભવેય્ય, તસ્સ ચીવરસ્સ પરિભોગોપિ નવસુ અધમ્મિકપરિભોગેસુ એકો ભવેય્ય. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? નવ અધમ્મિકાનિ દાનાનીતિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, ચેતિયસ્સ પરિણતં અઞ્ઞચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, પુગ્ગલસ્સ પરિણતં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતિ, ‘‘નવ અધમ્મિકા પરિભોગા’’તિ આગતં પરિવારપાળિઞ્ચ (પરિ. ૩૨૯) ‘‘નવ પટિગ્ગહપરિભોગાતિ એતેસંયેવ દાનાનં પટિગ્ગહા ચ પરિભોગા ચા’’તિ આગતં અટ્ઠકથઞ્ચ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૯) ઓલોકેત્વા વિઞ્ઞાયતીતિ.

અથાપિ એવં વદન્તિ – દાયકો સઙ્ઘત્થેરસ્સ વા ગન્થધુતઙ્ગવસેન અભિઞ્ઞાતસ્સ વા ભત્તુદ્દેસકસ્સ વા પહિણતિ ‘‘અમ્હાકં ભત્તગ્ગહણત્થાય અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગચ્છથા’’તિ, સચેપિ ઞાતિઉપટ્ઠાકેહિ પેસિતં હોતિ, ઇમે તયો જના પુચ્છિતું ન લભન્તિ. આરુળ્હાયેવ માતિકં, સઙ્ઘતો અટ્ઠ ભિક્ખૂ ઉદ્દિસાપેત્વા અત્તનવમેહિ ગન્તબ્બં. કસ્મા? ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ હિ એતે ભિક્ખૂ નિસ્સાય લાભો ઉપ્પજ્જતીતિ. ગન્થધુતઙ્ગાદીહિ પન અનભિઞ્ઞાતો આવાસિકભિક્ખુ પુચ્છિતું લભતિ, તસ્મા તેન ‘‘કિં સઙ્ઘતો ગણ્હામિ, ઉદાહુ યે જાનામિ, તેહિ સદ્ધિં આગચ્છામી’’તિ માતિકં આરોપેત્વા યથા દાયકા વદન્તિ, તથા પટિપજ્જિતબ્બન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૫), ઈદિસેસુ ઠાનેસુ ‘‘સઙ્ઘસ્સ લાભો પુગ્ગલં ઉપનિસ્સાય ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનં ઉપનિધાય ‘‘સઙ્ઘસ્સ લાભો પુગ્ગલં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ, પુગ્ગલસ્સ પત્તલાભો સઙ્ઘં આમસિત્વા દેન્તો સઙ્ઘાયત્તો હોતી’’તિ વિઞ્ઞાયતીતિ.

ઇમસ્મિમ્પિ વચને એવં વિચારણા કાતબ્બા – તસ્મિં તુ નિમન્તને ન પુગ્ગલંયેવ નિમન્તેતિ, અથ ખો સસઙ્ઘં પુગ્ગલં નિમન્તેતિ. તત્થ તુ ‘‘સઙ્ઘ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તત્તા ‘‘કિં સઙ્ઘતો ગણ્હામિ, ઉદાહુ યે જાનામિ, તેહિ સદ્ધિં આગચ્છામી’’તિ અનભિઞ્ઞાતો પુગ્ગલો પુચ્છિતું લભતિ. સઙ્ઘત્થેરસ્સ પન સઙ્ઘં પરિહરિત્વા વસિતત્તા ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તે સઙ્ઘં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં ગહણકારણં નત્થિ, ગન્થધુતઙ્ગવસેન અભિઞ્ઞાતપુગ્ગલોપિ સઙ્ઘસ્સ પુઞ્ઞનિસ્સિતત્તા ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તે સઙ્ઘતોયેવ ગણ્હાતિ, ભત્તુદ્દેસકસ્સપિ દેવસિકં સઙ્ઘસ્સેવ ભત્તવિચારણત્તા ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તે સઙ્ઘં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં ગહણકારણં નત્થિ. એવં ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગચ્છથા’’તિ સહ સઙ્ઘેન નિમન્તિતત્તા ‘‘ઇમે તયો જના પુચ્છિતું ન લભન્તી’’તિ વુત્તં, ન ‘‘ત્વં આગચ્છાહી’’તિ પુગ્ગલસ્સેવ નિમન્તને સતિપિ સઙ્ઘં ગહેત્વા આગન્તબ્બતોતિ. એવં ‘‘અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગચ્છથા’’તિ સસઙ્ઘસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ નિમન્તિતત્તા સઙ્ઘો ગહેતબ્બો હોતિ, ન ‘‘તુમ્હે આગચ્છથા’’તિ પુગ્ગલસ્સેવ નિમન્તિતત્તા, તસ્મા ‘‘પુગ્ગલસ્સ લાભો સઙ્ઘાયત્તો’’તિ ન સક્કા વત્તું, અટ્ઠકથાદીસુ પકરણેસુપિ ‘‘પુગ્ગલં નિસ્સાય સઙ્ઘસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તો, ન ‘‘પુગ્ગલસ્સ લાભો સઙ્ઘાયત્તો’’તિ. ચીવરલાભખેત્તભૂતાસુ અટ્ઠસુ માતિકાસુ ચ ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેતી’’તિ ચ વિસું, ‘‘પુગ્ગલસ્સ દેતી’’તિ ચ વિસું આગતં. પુગ્ગલસ્સ દેતીતિ ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ એવં પરમ્મુખા વા, પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘ઇમં ભન્તે તુમ્હાકં દમ્મી’’તિ એવં સમ્મુખા વા દેતીતિ.

ઇદાનિ પન ચીવરં દાતુકામા ઉપાસકા વા ઉપાસિકાયો વા સયં અનાગન્ત્વા પુત્તદાસાદયો આણાપેન્તાપિ ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ થેરસ્સ દેથા’’તિ વત્વા પુગ્ગલસ્સેવ દાપેન્તિ, સામં ગન્ત્વા દદન્તાપિ પાદમૂલે ઠપેત્વા વા હત્થે ઠપેત્વા વા હત્થેન ફુસાપેત્વા વા દદન્તિ ‘‘ઇમં, ભન્તે, ચીવરં તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ એત્તકં ધનં પરિચ્ચજિત્વા કતં, એવઞ્ચ એવઞ્ચ હત્થકમ્મં કત્વા સમ્પાદિતં, તસ્મા તુમ્હે નિવાસથ પારુપથ પરિભુઞ્જથા’’તિઆદીનિ વદન્તિ, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પરિભોગકરણમેવ ઇચ્છન્તિ, ન સઙ્ઘસ્સ દાનં. કેચિ અતુટ્ઠકથમ્પિ કથેન્તિ. એવં પુગ્ગલમેવ ઉદ્દિસ્સ દિન્નચીવરસ્સ સઙ્ઘેન આયત્તકારણં નત્થિ. ‘‘સચે પન ‘ઇદં તુમ્હાકઞ્ચ તુમ્હાકં અન્તેવાસિકાનઞ્ચ દમ્મી’તિ એવં વદતિ, થેરસ્સ ચ અન્તેવાસિકાનઞ્ચ પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) આગમનતો એવં વત્વા દેન્તે પન આચરિયન્તેવાસિકાનં પાપુણાતિ, અનન્તેવાસિકસ્સ પન ન પાપુણાતિ. ‘‘ઉદ્દેસં ગહેતું આગતો ગહેત્વા ગચ્છન્તો ચ અત્થિ, તસ્સપિ પાપુણાતી’’તિ આગમનતો બહિસીમટ્ઠસ્સ ધમ્મન્તેવાસિકસ્સપિ પાપુણાતિ. ‘‘તુમ્હેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધચારિકભિક્ખૂનં દમ્મીતિ વુત્તે ઉદ્દેસન્તેવાસિકાનં વત્તં કત્વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનિ ગહેત્વા વિચરન્તાનં સબ્બેસં પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) આગમનતો એવં વત્વા દેન્તે ધમ્મન્તેવાસિકાનં વત્તપટિપત્તિકારકાનઞ્ચ અન્તેવાસિકાનં પાપુણાતિ. એવં દાયકાનં વચનાનુરૂપમેવ દાનસ્સ પવત્તનતો ‘‘યથા દાયકા વદન્તિ, તથા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૫) અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ.

એવં ઇદાનિ દાયકા યેભુય્યેન પુગ્ગલસ્સેવ દેન્તિ, સતેસુ સહસ્સેસુ એકોયેવ પણ્ડિતો બહુસ્સુતો દાયકો સઙ્ઘસ્સ દદેય્ય, પુગ્ગલિકચીવરઞ્ચ સઙ્ઘિકભવનત્થાય અકરિયમાનં ન ઞત્તિયા કમ્મવાચાય ચ અરહં હોતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ઞત્તિકમ્મવાચાવિરોધતો. કથં વિરોધોતિ ચે? ઞત્તિયા કમ્મવાચાય ચ ‘‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ કથિનચીવરસ્સ સઙ્ઘિકભાવો વુત્તો, ઇદાનિ પન તં ચીવરં ‘‘પુગ્ગલસ્સ દિન્નં પુગ્ગલિક’’ન્તિ વચનત્થાનુરૂપતો પુગ્ગલિકં હોતિ, એવમ્પિ વિરોધો. ‘‘સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ એત્થ ચ સઙ્ઘોતિ ધાતુયા કત્તા હોતિ, ભિક્ખુનોતિ સમ્પદાનં, ઇધ પન સઙ્ઘસ્સ તસ્મિં કથિનચીવરે અનિસ્સરભાવતો સઙ્ઘો કત્તા ન હોતિ, ભિક્ખુ પટિગ્ગાહલક્ખણાભાવતો સમ્પદાનં ન હોતિ, એવમ્પિ વિરોધો. દાયકેન પન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તત્તા સઙ્ઘિકભૂતં કથિનચીવરં યસ્મિં કાલે સઙ્ઘો કથિનં અત્થરિતું અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ, તસ્મિં કાલે ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં ઇદાનિ મનુસ્સા ‘‘ઞત્તી’’તિ વોહરન્તિ, તઞ્ચ ચીવરં ‘‘ઞત્તિલદ્ધચીવર’’ન્તિ, તં ચીવરદાયકઞ્ચ ‘‘ઞત્તિલદ્ધદાયકો’’તિ, તસ્મા સઙ્ઘિકચીવરમેવ ઞત્તિલદ્ધં હોતિ, નો પુગ્ગલિકચીવરં. ઞત્તિલદ્ધકાલતો પન પટ્ઠાય તં ચીવરં પુગ્ગલિકં હોતિ. કસ્મા? અત્થારકપુગ્ગલસ્સ ચીવરભાવતોતિ.

અથાપિ વદન્તિ ‘‘દિન્નન્તિ પાઠઞ્ચ ‘સાધેન્તી’તિ પાઠઞ્ચ ‘આનિસંસં લભન્તી’તિ પાઠઞ્ચ ઉપનિધાય અયમત્થો વિઞ્ઞાયતી’’તિ, તત્થાયમાચરિયાનમધિપ્પાયો – ‘‘દિન્નં ઇદં સઙ્ઘેના’’તિ એત્થ દા-ધાતુયા સઙ્ઘેનાતિ કત્તા, ઇદન્તિ કમ્મં, ઇમસ્સ કથિનચીવરસ્સ સઙ્ઘિકત્તા સઙ્ઘેન દિન્નં હોતિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘કથિન’’ન્તિ વુત્તે સઙ્ઘિકં હોતીતિ. ‘‘કથિનત્થારં કે લભન્તીતિ એત્થ કે લભન્તીતિ કે સાધેન્તીતિ અત્થો. પઞ્ચ જના સાધેન્તી’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) વુત્તં. તત્થ પઞ્ચ જનાતિ સઙ્ઘો વુત્તો, ઇમિનાપિ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘કથિનન્તિ વુત્તે સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ. આનિસંસં લભન્તીતિ એત્થ ચ સઙ્ઘિકત્તા સબ્બે સીમટ્ઠકભિક્ખૂ આનિસંસં લભન્તિ, ઇમિનાપિ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘કથિનન્તિ વુત્તે સઙ્ઘિકં હોતી’’તિ.

તત્રાપ્યેવં વિચારણા કાતબ્બા – પુબ્બેદાયકા ચત્તારોપિ પચ્ચયે યેભુય્યેન સઙ્ઘસ્સેવ દેન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ ચતુપચ્ચયભાજનકથા અતિવિત્થારા હોતિ. અપ્પકતો પન પુગ્ગલસ્સ દેન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ દિન્નં કથિનચીવરં સઙ્ઘેન અત્થારકસ્સ પુગ્ગલસ્સ દિન્નં સન્ધાય વુત્તં. સાધેન્તીતિ ચ કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા ચત્તારો, પટિગ્ગાહકો એકોતિ પઞ્ચ જના કથિનદાનકમ્મં સાધેન્તીતિ વુત્તં. આનિસંસં લભન્તીતિ ઇદઞ્ચ અત્થારકસ્સ ચ અનુમોદનાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં આનિસંસલાભમેવ વુત્તં, ન એતેહિ પાઠેહિ ‘‘કથિન’’ન્તિ વુત્તે સઙ્ઘિકં હોતીતિ અત્થો વિઞ્ઞાતબ્બો હોતીતિ દટ્ઠબ્બો. સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નચીવરં સઙ્ઘેન અત્થારકસ્સ દિન્નભાવો કથં વિઞ્ઞાયતીતિ? ‘‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં, સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ વુત્તં પાળિપાઠઞ્ચ (મહાવ. ૩૦૭) ‘‘સઙ્ઘો અજ્જ કથિનદુસ્સં લભિત્વા પુનદિવસે દેતિ, અયં નિચયસન્નિધી’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાપાઠઞ્ચ દિસ્વા વિઞ્ઞાયતીતિ. સઙ્ઘસન્તકભૂતં ચીવરમેવ દાનકિરિયાય કમ્મં, સઙ્ઘો કત્તા, પુગ્ગલો સમ્પદાનં ભવિતું અરહભાવો ચ યથાવુત્તપાળિપાઠમેવ ઉપનિધાય વિઞ્ઞાયતીતિ.

એવં સન્તે પુગ્ગલસ્સ દિન્નં પુગ્ગલિકચીવરં સઙ્ઘિકં કાતું કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? સચે સો પટિગ્ગાહકપુગ્ગલો દાયકાનં એવં વદતિ ‘‘ઉપાસક દાનં નામ પુગ્ગલસ્સ દિન્નતો સઙ્ઘસ્સ દિન્નં મહપ્ફલતરં હોતિ, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ દેહિ, સઙ્ઘસ્સ દત્વા પુન સઙ્ઘેન અત્થારારહસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મવાચાય દત્વા તેન પુગ્ગલેન યથાવિનયં અત્થતેયેવ કથિનં નામ હોતિ, ન પુગ્ગલસ્સ દત્વા પુગ્ગલેન સામંયેવ અત્થતે, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ દેહી’’તિ ઉય્યોજેત્વા સઙ્ઘસ્સ દાપિતેપિ તં ચીવરં સઙ્ઘિકં હોતિ કથિનત્થારારહં. યદિ પન દાયકો અપ્પસ્સુતતાય ‘‘નાહં, ભન્તે, કિઞ્ચિ જાનામિ, ઇમં ચીવરં તુમ્હાકમેવ દમ્મી’’તિ વક્ખતિ, એવં સતિ પુગ્ગલિકવસેનેવ સમ્પટિચ્છિત્વા તેન પુગ્ગલેન તં ચીવરં સઙ્ઘસ્સ દિન્નમ્પિ સઙ્ઘિકં હોતિ.

યદિ એવં સમણેનેવ સમણસ્સ દિન્નં ચીવરં કથં કથિનત્થારારહં ભવેય્યાતિ? નો ન ભવેય્ય. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) ‘‘કથિનં કેન દિન્નં વટ્ટતિ? યેન કેનચિ દેવેન વા મનુસ્સેન વા પઞ્ચન્નં વા સહધમ્મિકાનં અઞ્ઞતરેન દિન્નં વટ્ટતી’’તિ. અથ કસ્મા પરમ્પરભૂતેહિ આચરિયેહિ ઞત્તિલદ્ધચીવરતો અવસેસાનિ ચીવરાનિ સઙ્ઘસ્સ ભાજેત્વા એવ પરિભુઞ્જિતાનીતિ? વુચ્ચતે – એકચ્ચે ભિક્ખૂ આચરિયપરમ્પરાગતઅનઉસારેનેવ પટિપજ્જન્તિ, કેચિ બહૂનં કિરિયં દિસ્વા દિટ્ઠાનુગતિવસેન પટિપજ્જન્તિ, બહુસ્સુતાપિ કેચિ થેરા અરુચ્ચન્તાપિ પવેણિભેદભયેન પટિપજ્જન્તિ, અપરે રુચિવસેન અત્થઞ્ચ અધિપ્પાયઞ્ચ પરિણામેત્વા ગણ્હન્તિ, પકરણમેવાનુગતભિક્ખૂ પન યથાપકરણાગતમેવ અત્થં ગહેત્વા સઙ્ઘિકઞ્ચ પુગ્ગલિકઞ્ચ અમિસ્સં કત્વા, કાલચીવરઞ્ચ અકાલચીવરઞ્ચ અમિસ્સં કત્વા ગણ્હન્તિ. ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે (પાચિ. ૭૩૮) ‘‘થૂલનન્દા ભિક્ખુની અકાલચીવરં ‘કાલચીવર’ન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભાજાપેસ્સતિ, અથ ભગવા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયાપત્તિં પઞ્ઞપેસી’’તિ આગતં, તસ્મા લજ્જીપેસલબહુસ્સુતસિક્ખાકામભૂતેન ભિક્ખુના અનેક-પાળિઅટ્ઠકથાદયો પકરણે ઓલોકેત્વા સંસન્દિત્વા પકરણમેવાનુગન્તબ્બં, ન અઞ્ઞેસં કિરિયં સદ્દહિતબ્બં, ન ચ અનુગન્તબ્બં. ભગવતો હિ ધરમાનકાલે વા તતો પચ્છા વા પુબ્બે દાયકા યેભુય્યેન ચત્તારો પચ્ચયે સઙ્ઘસ્સેવ દેન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘિકસેનાસનસ્સ સઙ્ઘિકચીવરસ્સ ચ બાહુલ્લતો પુબ્બાચરિયા સઙ્ઘસ્સ ભાજેત્વા એવ પરિભુઞ્જિંસુ.

ઇદાનિ પન દાયકા યેભુય્યેન ચત્તારો પચ્ચયે પુગ્ગલસ્સેવ દેન્તિ, તસ્મા સેનાસનમ્પિ અભિનવભૂતં પુગ્ગલિકમેવ બહુલં હોતિ, ચીવરમ્પિ પુગ્ગલિકમેવ બહુલં. દલિદ્દાપિ સુત્તકન્તનકાલતો પટ્ઠાય ‘‘ઇમં ચીવરં કથિનકાલે ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ચ તથેવ વત્વા ચ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોન્તિ, મહદ્ધના ચ સાટકસ્સ કીણિતકાલતો પટ્ઠાય તથેવ ચિન્તેત્વા કથેત્વા કરોન્તિ, દાનકાલે ચ ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેહી’’તિ પુત્તદાસાદયો વા પેસેન્તિ, સામં વા ગન્ત્વા ચીવરં તસ્સ ભિક્ખુસ્સ પાદમૂલે વા હત્થે વા ઠપેત્વા ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં દમ્મી’’તિ વત્વા વા ચિન્તેત્વા વા દેન્તિ, સતેસુ વા સહસ્સેસુ વા એકો પણ્ડિતપુરિસો ‘‘પુગ્ગલસ્સ દિન્નદાનતો સઙ્ઘસ્સ દિન્નં મહપ્ફલ’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘ઇમં કથિનચીવરં સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વત્વા વા ચિન્તેત્વા વા દેતિ, તસ્સ સા દક્ખિણા સઙ્ઘગતા હોતિ. સચે પન દાયકો પુગ્ગલસ્સ દાતુકામો હોતિ, પુગ્ગલો પન તસ્સ મહપ્ફલભાવમિચ્છન્તો દક્ખિણા-વિભઙ્ગસુત્તાદિધમ્મદેસનાય (મ. નિ. ૩.૩૭૬ આદયો) પુગ્ગલિકદાનતો સઙ્ઘિકદાનસ્સ મહપ્ફલભાવં જાનાપેત્વા ‘‘ઇમં તવ ચીવરં સઙ્ઘસ્સ દેહી’’તિ ઉય્યોજેતિ, દાયકોપિ તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘ઇમં કથિનચીવરં સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વત્વા વા ચિન્તેત્વા વા દેતિ, એવમ્પિ સા દક્ખિણા સઙ્ઘગતા હોતિ.

યદિ પન ભિક્ખુના ઉય્યોજિતોપિ દુપ્પઞ્ઞો દાયકો તસ્સ વચનં અનાદિયિત્વા પુગ્ગલસ્સેવ દેતિ, તસ્સ સા દક્ખિણા પુગ્ગલગતા હોતિ. અથ પન સો પુગ્ગલો સયં સમ્પટિચ્છિત્વા પુન સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચજતિ, એવમ્પિ તં ચીવરં સઙ્ઘિકં હોતિ, તં સઙ્ઘિકવસેન ભાજેતબ્બં. યદિ પન દાયકોપિ પુગ્ગલસ્સેવ દેતિ, પુગ્ગલોપિ સમ્પટિચ્છિત્વા ન પરિચ્ચજતિ, એવં સન્તે તં ચીવરં પુગ્ગલિકં હોતિ, ન કથિનકાલમત્તેન વા કથિનવચનમત્તેન વા સઙ્ઘિકં હોતિ. ઇદાનિ પન ઇમિના નયેન પુગ્ગલિકચીવરંયેવ બહુલં હોતિ. એવં સન્તેપિ આચરિયપરમ્પરા પવેણિં અભિન્દિતુકામા સઙ્ઘિકં વિય કત્વા ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિંસુ. યદિ મુખ્યતો સઙ્ઘિકં સિયા, સઙ્ઘેન દિન્નતો પરં એકસૂચિમત્તમ્પિ પુગ્ગલો અધિકં ગણ્હિતું ન લભેય્ય.

એકચ્ચે થેરા સઙ્ઘિકન્તિ પન વદન્તિ, ભાજનકાલે પન ઇસ્સરવતાય યથારુચિ વિચારેન્તિ, એકચ્ચે ભિક્ખૂ મુખ્યસઙ્ઘિકન્તિ મઞ્ઞમાના અભાજેતુકામમ્પિ પુગ્ગલં અભિભવિત્વા ભાજાપેન્તિ, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ માતા પિતા ઞાતકા ઉપાસકાદયો ‘‘અમ્હાકં પુત્તસ્સ દેમ, અમ્હાકં ઞાતકભિક્ખુસ્સ દેમ, અમ્હાકં કુલૂપકસ્સ દેમા’’તિ, અઞ્ઞેપિ સદ્ધા પસન્ના દાયકા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ પુગ્ગલસ્સ દેમા’’તિ વિચારેત્વા પરમ્મુખાપિ ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ વત્વા સમ્મુખાપિ પાદમૂલે વા હત્થે વા ઠપેત્વા દેન્તિ, એવરૂપં ચીવરં પુગ્ગલિકં હોતિ, સઙ્ઘં આમસિત્વા અવુત્તત્તા સઙ્ઘાયત્તં ન હોતિ, ‘‘કથિનં દસ્સામી’’તિ વા ‘‘કથિનં દાતું ગતો’’તિ વા ‘‘કથિનચીવર’’ન્તિ વા પુબ્બાપરકાલેસુ વચનં પન મુખ્યકથિનભૂતસ્સ સઙ્ઘિકચીવરસ્સ કાલે દિન્નત્તા તદુપચારતો વોહારમત્તં હોતિ. યથા કિં? ‘‘ઉપોસથિક’’ન્તિ વુત્તં ભત્તં ચુદ્દસસુ સઙ્ઘિકભત્તેસુ અન્તોગધં મુખ્યસઙ્ઘિકં હોતિ, સમાદિન્નઉપોસથા દાયકા સાયં ભુઞ્જિતબ્બભત્તભાગં સઙ્ઘસ્સ દેન્તિ, તં સઙ્ઘો સલાકભત્તં વિય ઠિતિકં કત્વા ભુઞ્જતિ, ઇતિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નત્તા સઙ્ઘિકં હોતિ. ઇદાનિ પન દાયકા અત્તનો અત્તનો કુલૂપકસ્સ વા ઞાતિભિક્ખુસ્સ વા ઉપોસથદિવસેસુ ભત્તં દેન્તિ, તં સઙ્ઘસ્સ અદિન્નત્તા સઙ્ઘિકં ન હોતિ. એવં સન્તેપિ ઉપોસથદિવસે દિન્નત્તા મુખ્યવસેન પવત્તઉપોસથભત્તં વિય તદુપચારેન ‘‘ઉપોસથભત્ત’’ન્તિ વોહરીયતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

એવં ઇમસ્મિં કાલે યેભુય્યેન પુગ્ગલસ્સેવ દિન્નત્તા પુગ્ગલિકભૂતં ચીવરં ઞત્તિકમ્મવાચારહં ન હોતિ, સઙ્ઘિકમેવ ઞત્તિકમ્મવાચારહં હોતિ, તદેવ ચ પઞ્ચાનિસંસકારણં હોતિ, તસ્મા પણ્ડિતેન પુગ્ગલેન ‘‘ઉપાસકા સઙ્ઘે દેથ, સઙ્ઘે દિન્નં મહપ્ફલં હોતી’’તિઆદિના નિયોજેત્વા દાપેતબ્બં, સયં વા સમ્પટિચ્છિત્વા સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચજિતબ્બં. એવં પરિચ્ચજિતત્તા સઙ્ઘિકભૂતં ચીવરં ઞત્તિકમ્મવાચારહઞ્ચ હોતિ પઞ્ચાનિસંસનિપ્ફાદકઞ્ચ. એવં નિયોજનઞ્ચ ‘‘સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ, સઙ્ઘે તે દિન્ને અહઞ્ચેવ પૂજિતો ભવિસ્સામિ સઙ્ઘો ચા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૬) ભગવતા વુત્તવચનં અનુગતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

પરિકમ્મં કરોન્તાનં ભિક્ખૂનં યાગુભત્તઞ્ચ દાતું વટ્ટતીતિ ઇદં પુચ્છિતત્તા દોસો નત્થીતિ કત્વા વુત્તં, અપુચ્છિતે પન એવં કથેતું ન વટ્ટતિ. ખલિમક્ખિતસાટકોતિ અહતવત્થં સન્ધાય વુત્તં. સુટ્ઠુ ધોવિત્વાતિઆદિના સપુબ્બકરણં અત્થારં દસ્સેતિ. ધોવનસિબ્બનરજનકપ્પકરણેન હિ વિચારણછેદનબન્ધનાનિપિ દસ્સિતાનિયેવ હોન્તિ, અત્થારદસ્સનેન પચ્ચુદ્ધારઅધિટ્ઠાનાનિપિ દસ્સેતિ. સૂચિઆદીનિ ચીવરકમ્મુપકરણાનિ સજ્જેત્વા બહૂહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિન્તિ ઇદં પન સિબ્બનસ્સ ઉપકરણનિદસ્સનં. તદહેવાતિ ઇદં પન કરણસન્નિધિમોચનત્થં વુત્તં. દાયકસ્સ હત્થતો સાટકં લદ્ધદિવસેયેવ સઙ્ઘેન અત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો દાતબ્બં, એવં અદેન્તે નિચયસન્નિધિ હોતિ. અત્થારકેનપિ સઙ્ઘતો લદ્ધદિવસેયેવ કથિનં અત્થરિતબ્બં, એવં અકરોન્તે કરણસન્નિધિ હોતિ.

અઞ્ઞાનિ ચ બહૂનિ આનિસંસવત્થાનિ દેતીતિ ઇમિના અત્થરિતબ્બસાટકોયેવ કથિનસાટકો નામ, તતો અઞ્ઞે સાટકા બહવોપિ કથિનાનિસંસાયેવ નામાતિ દસ્સેતિ. એતેન ચ ‘‘કથિનાનિસંસો’’તિ વત્થાનિયેવ વુત્તાનિ ન અગ્ઘોતિ દીપેતિ. યદિ અગ્ઘો વુત્તો સિયા, એવં સતિ ‘‘બહ્વાનિસંસાનિ કથિનવત્થાનિ દેતી’’તિ વત્તબ્બં, એવં પન અવત્વા ‘‘બહૂનિ કથિનાનિસંસવત્થાનિ દેતી’’તિ વુત્તં, તેન ઞાયતિ ‘‘ન અગ્ઘો વુત્તો’’તિ, તસ્મા બહ્વાનિસંસભાવો અગ્ઘવસેન ન ગહેતબ્બો, અથ ખો વત્થવસેનેવ ગહેતબ્બોતિ. ઇતરોતિ અઞ્ઞો દાયકો. તથા તથા ઓવદિત્વા સઞ્ઞાપેતબ્બોતિ ‘‘ઉપાસક દાનં નામ સઙ્ઘસ્સ દિન્નકાલતો પટ્ઠાય મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં, અત્થારો પન ભિક્ખૂનં ઉપકારત્થાય ભગવતા અનુઞ્ઞાતો, તસ્મા ઞત્તિલદ્ધમ્પિ અલદ્ધમ્પિ મહપ્ફલમેવા’’તિ વા ‘‘ઉપાસક અયમ્પિ દાયકો સઙ્ઘસ્સેવ દેતિ, ત્વમ્પિ સઙ્ઘસ્સેવ દેસિ, ભગવતા ચ –

‘યો સીલવા સીલવન્તેસુ દદાતિ દાનં;

ધમ્મેન લદ્ધં સુપસન્નચિત્તો;

અભિસદ્દહં કમ્મફલં ઉળારં;

તં વે દાનં વિપુલફલન્તિ બ્રૂમી’તિ. (મ. નિ. ૩.૩૮૨) –

વુત્તં, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ દિન્નકાલતો પટ્ઠાય મહપ્ફલમેવા’’તિ વા ઇતિઆદીનિ વત્વા સઞ્ઞાપેતબ્બો.

યસ્સ સઙ્ઘો કથિનચીવરં દેતિ, તેન ભિક્ખુના કથિનં અત્થરિતબ્બન્તિ યોજના. યો જિણ્ણચીવરો હોતિ ભિક્ખુ, તસ્સ દાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્મિં ઠાને ઇદાનિ ભિક્ખૂ –

‘‘પટિગ્ગહણઞ્ચ સપ્પાયં, ઞત્તિ ચ અનુસાવનં;

કપ્પબિન્દુ પચ્ચુદ્ધારો, અધિટ્ઠાનત્થરાનિ ચ;

નિયોજનાનુમોદા ચ, ઇચ્ચયં કથિને વિધી’’તિ. –

ઇમં ગાથં આહરિત્વા કથિનદાનકમ્મવાચાય પઠમં કથિનચીવરસ્સ પટિગ્ગહણઞ્ચ સપ્પાયપુચ્છનઞ્ચ કરોન્તિ, તદયુત્તં વિય દિસ્સતિ. કસ્માતિ ચે? ‘‘અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતું…પે… પુબ્બકરણં જાનાતિ, પચ્ચુદ્ધારં જાનાતિ, અધિટ્ઠાનં જાનાતિ, અત્થારં જાનાતિ, માતિકં જાનાતિ, પલિબોધં જાનાતિ, ઉદ્ધારં જાનાતિ, આનિસંસં જાનાતી’’તિ પરિવારપાળિયઞ્ચ (પરિ. ૪૦૯),

‘‘અટ્ઠધમ્મવિદો ભિક્ખુ, કથિનત્થારમરહતિ;

પુબ્બપચ્ચુદ્ધારાધિટ્ઠા-નત્થારો માતિકાતિ ચ;

પલિબોધો ચ ઉદ્ધારો, આનિસંસા પનટ્ઠિમે’’તિ. (વિ. વિ. ૨૭૦૪, ૨૭૦૬) –

વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણે ચ આગતેસુ અટ્ઠસુ અઙ્ગેસુ અનાગતત્તા ચ ‘‘પુબ્બકરણં સત્તહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતં ધોવનેન વિચારણેન છેદનેન બન્ધનેન સિબ્બનેન રજનેન કપ્પકરણેના’’તિ પરિવારપાળિયઞ્ચ (પરિ. ૪૦૮),

‘‘ધોવનઞ્ચ વિચારો ચ, છેદનં બન્ધનમ્પિ ચ;

સિબ્બનં રજનં કપ્પં, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (વિ. વિ. ૨૭૦૭) –

વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણે ચ વુત્તેસુ સત્તસુ પુબ્બકરણેસુ અનાગતત્તા ચ.

ન કેવલઞ્ચ પકરણેસુ અનાગતમેવ, અથ ખો યુત્તિપિ ન દિસ્સતિ. કથં? પટિગ્ગહણં નામ ‘‘યો પન ભિક્ખુ અદિન્નં મુખદ્વારં આહારં આહારેય્ય અઞ્ઞત્ર ઉદકદન્તપોના, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૬૫) યાવકાલિકાદીસુ અજ્ઝોહરિતબ્બેસુ ચતૂસુ કાલિકવત્થૂસુ ભગવતા વુત્તં, ન ચીવરે, તં પન પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નમ્પિ પરમ્મુખા દિન્નમ્પિ લબ્ભતેવ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મીતિ એવં પરમ્મુખા વા પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘ઇમં તુમ્હાક’ન્તિ એવં સમ્મુખા વા દેતી’’તિ, તસ્મા પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, દાયકેન ચીવરે દિન્ને સઙ્ઘસ્સ ચિત્તેન સમ્પટિચ્છનમત્તમેવ પમાણં હોતિ.

સપ્પાયપુચ્છનઞ્ચ એવં કરોન્તિ – એકેન ભિક્ખુના ‘‘ભોન્તો સઙ્ઘા સઙ્ઘસ્સ કથિને સમ્પત્તે કસ્સ પુગ્ગલસ્સ સપ્પાયારહં હોતી’’તિ પુચ્છિતે એકો ભિક્ખુ નામં વત્વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ થેરસ્સ સપ્પાયારહં હોતી’’તિ વદતિ, સપ્પાયઇતિ ચ નિવાસનપારુપનત્થં ગહેત્વા વદન્તિ. એતસ્મિં વચને સદ્દતો ચ અત્થતો ચ અધિપ્પાયતો ચ યુત્તિ ગવેસિતબ્બા હોતિ. કથં? સદ્દતો વગ્ગભેદે સતિયેવ બહુવચનં કત્તબ્બં, ન અભેદે, એવં સદ્દતો. સપ્પાયઇતિવચનઞ્ચ અનુરૂપત્થેયેવ વત્તબ્બં, ન નિવાસનપારુપનત્થે, એવં અત્થતો. ઇદઞ્ચ ચીવરં સઙ્ઘો કથિનં અત્થરિતું પુગ્ગલસ્સ દેતિ, ન નિવાસનપારુપનત્થં. વુત્તઞ્હિ પાળિયં (મહાવ. ૩૦૭) ‘‘સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેતિ કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ, તસ્મા યુત્તિ ગવેસિતબ્બા હોતિ. ‘‘પટિગ્ગહણઞ્ચ સપ્પાય’’ન્તિઆદિગાથાપિ કત્થચિ પાળિયં અટ્ઠકથાટીકાદીસુ ચ ન દિસ્સતિ, તસ્મા ઇધ વુત્તનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બં.

સચે બહૂ જિણ્ણચીવરા, વુડ્ઢસ્સ દાતબ્બન્તિ ઇદં કથિનચીવરસ્સ સઙ્ઘિકત્તા ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘિકં યથાવુડ્ઢં પટિબાહિતબ્બં, યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમિના પાળિનયેન (ચૂળવ. ૩૧૧) વુત્તં. એતેનેવ નયેન સબ્બેસુ બલવચીવરેસુ સન્તેસુપિ વુડ્ઢસ્સેવ દાતબ્બન્તિ સિદ્ધં. વુડ્ઢેસુ…પે… દાતબ્બન્તિ કરણસન્નિધિમોચનત્થં વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘સચે વુડ્ઢો’’ત્યાદિ. નવકતરેનપિ હિ કરણસન્નિધિં મોચેત્વા કથિને અત્થતે અનુમોદનં કરોન્તસ્સ સઙ્ઘસ્સ પઞ્ચાનિસંસલાભો હોતીતિ. અપિચાતિઆદિના સઙ્ઘેન કત્તબ્બવત્તં દસ્સેતિ. વચનક્કમો પન એવં કાતબ્બો – કથિનદુસ્સં લભિત્વા સઙ્ઘે સીમાય સન્નિપતિતે એકેન ભિક્ખુના ‘‘ભન્તે, સઙ્ઘસ્સ ઇદં કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં, સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં કથન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ વુત્તે અઞ્ઞેન ‘‘યો જિણ્ણચીવરો, તસ્સા’’તિ વત્તબ્બં, તતો પુરિમેન ‘‘બહૂ જિણ્ણચીવરા’’તિ વા ‘‘નત્થિ ઇધ જિણ્ણચીવરા’’તિ વા વુત્તે અપરેન ‘‘તેન હિ વુડ્ઢસ્સા’’તિ વત્તબ્બં, પુન પુરિમેન ‘‘કો એત્થ વુડ્ઢો’’તિ વુત્તે ઇતરેન ‘‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખૂ’’તિ વત્તબ્બં, પુન પુરિમેન ‘‘સો ભિક્ખુ તદહેવ ચીવરં કત્વા અત્થરિતું સક્કોતી’’તિ વુત્તે ઇતરેન ‘‘સો સક્કોતી’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘો મહાથેરસ્સ સઙ્ગહં કરિસ્સતી’’તિ વા વત્તબ્બં, પુન પુરિમેન ‘‘સો મહાથેરો અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો’’તિ વુત્તે ઇતરેન ‘‘આમ સમન્નાગતો’’તિ વત્તબ્બં, તતો ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ તસ્સ દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાતબ્બો.

એત્થ ચ ‘‘ભન્તે, સઙ્ઘસ્સા’’તિઆદિવચનં ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં કથિનદુસ્સં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્ય કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિ ઇમાય ઞત્તિપાળિયા સમેતિ. ‘‘યો જિણ્ણચીવરો, તસ્સા’’તિઆદિ ‘‘સઙ્ઘેન કસ્સા’’તિઆદિ ‘‘સઙ્ઘેન કસ્સ દાતબ્બં, યો જિણ્ણચીવરો હોતી’’તિઆદિના અટ્ઠકથાવચનેન (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) સમેતિ. ‘‘સો મહાથેરો અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો’’તિઆદિ ‘‘અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભબ્બો કથિનં અત્થરિતુ’’ન્તિઆદિકાય પરિવારપાળિયા (પરિ. ૪૦૯) સમેતીતિ દટ્ઠબ્બં. યસ્સ પન દીયતિ, તસ્સ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય દાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ઇમસ્સ કથિનદાનકમ્મસ્સ ગરુકત્તા ન અપલોકનમત્તેન દાતબ્બન્તિ ઇમમત્થં પકાસેતિ. ગરુકલહુકાનં ભેદો કમ્માકમ્મવિનિચ્છયકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ.

એવં દિન્ને પન કથિને પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા અધિટ્ઠાતબ્બા વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સચે તં કથિનદુસ્સં નિટ્ઠિતપરિકમ્મમેવ હોતીતિ ઇમિના કથિનદુસ્સં નામ ન કેવલં પકતિસાટકમેવ હોતિ, અથ ખો પરિનિટ્ઠિતસત્તવિધપુબ્બકિચ્ચચીવરમ્પિ હોતીતિ દસ્સેતિ, તસ્મા નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં દિન્ને સત્તવિધપુબ્બકિચ્ચકરણેન અત્થો નત્થિ, કેવલં પચ્ચુદ્ધરણાદીનિયેવ કાતબ્બાનિ. સચે પન કિઞ્ચિ અપરિનિટ્ઠિતં હોતિ, અન્તમસો કપ્પબિન્દુમત્તમ્પિ, તં નિટ્ઠાપેત્વાયેવ પચ્ચુદ્ધરણાદીનિ કાતબ્બાનિ. ગણ્ઠિકપટ્ટપાસકપટ્ટાનિ પન સિબ્બનન્તોગધાનિ, તાનિપિ નિટ્ઠાપેત્વાયેવ કાતબ્બાનિ. અનિટ્ઠાપેન્તો અનિટ્ઠિતસિબ્બનકિચ્ચમેવ હોતિ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૨-૪૬૩) ‘‘તત્થ કતન્તિ સૂચિકમ્મપરિયોસાનેન કતં, સૂચિકમ્મપરિયોસાનં નામ યં કિઞ્ચિ સૂચિયા કત્તબ્બં. પાસકપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનં કત્વા સૂચિયા પટિસામન’’ન્તિ. ઇદઞ્હિ કથિનવત્તં નામ બુદ્ધપ્પસત્થન્તિ ‘‘અત્થતકથિનાનં વો ભિક્ખવે પઞ્ચ કપ્પિસ્સન્તી’’તિઆદિના પસત્થં.

કતપરિયોસિતં પન કથિનં ગહેત્વાતિ –

‘‘ધોવનઞ્ચ વિચારો ચ, છેદનં બન્ધનમ્પિ ચ;

સિબ્બનં રજનં કપ્પં, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (વિ. વિ. ૨૭૦૭) –

વુત્તાનિ સત્તવિધપુબ્બકરણાનિ કત્વા પરિયોસાપિતં કથિનચીવરં ગહેત્વા. અત્થારકેન ભિક્ખુના પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા અધિટ્ઠાતબ્બા વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરિતુકામો ભિક્ખુ પુબ્બે તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતં પોરાણિકં સઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વત્વા પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, તતો અનધિટ્ઠિતં નવં સઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો અત્થરણકાલે તમેવ અધિટ્ઠિતસઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ અત્થો. એસ નયો ઇતરેસુ. એતેન કથિનત્થારણં નામ વચીભેદકરણમેવ હોતિ, ન કિઞ્ચિ કાયવિકારકરણન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. તથા હિ વુત્તં વિનયત્થમઞ્જૂસાયં (કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘અત્થરિતબ્બન્તિ અત્થરણં કાતબ્બં, તઞ્ચ ખો તથાવચીભેદકરણમેવાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

તત્થ પચ્ચુદ્ધારો તિવિધો ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ સઙ્ઘાટિયા પચ્ચુદ્ધારો, ‘‘ઇમં ઉત્તરાસઙ્ગં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ પચ્ચુદ્ધારો, ‘‘ઇમં અન્તરવાસકં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ અન્તરવાસકસ્સ પચ્ચુદ્ધારોતિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૮) ‘‘પચ્ચુદ્ધારો તીહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતો સઙ્ઘાટિયા ઉત્તરાસઙ્ગેન અન્તરવાસકેના’’તિ. અધિટ્ઠાનં તિવિધં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ સઙ્ઘાટિયા અધિટ્ઠાનં, ‘‘ઇમં ઉત્તરાસઙ્ગં અધિટ્ઠામી’’તિ ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ અધિટ્ઠાનં, ‘‘ઇમં અન્તરવાસકં અધિટ્ઠામી’’તિ અન્તરવાસકસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૮) ‘‘અધિટ્ઠાનં તીહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતં સઙ્ઘાટિયા ઉત્તરાસઙ્ગેન અન્તરવાસકેના’’તિ.

અથ વા અધિટ્ઠાનં દુવિધં કાયેન અધિટ્ઠાનં, વાચાય અધિટ્ઠાનન્તિ. તત્થ પોરાણિકં સઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા નવં સઙ્ઘાટિં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારકરણેન કાયેન વા અધિટ્ઠાતબ્બં, વચીભેદં કત્વા વાચાય વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તત્થ યસ્મા દ્વે ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાનાનિ કાયેન વા અધિટ્ઠેતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠેતીતિ વુત્તં, તસ્મા…પે… અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ. અથ વા અધિટ્ઠાનં દુવિધં સમ્મુખાધિટ્ઠાનપરમ્મુખાધિટ્ઠાનવસેન. તત્થ યદિ ચીવરં હત્થપાસે ઠિતં હોતિ, ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વચીભેદં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં, અથ અન્તોગબ્ભે વા સામન્તવિહારે વા હોતિ, ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વચીભેદં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘તત્ર દુવિધં અધિટ્ઠાનં સચે હત્થપાસે હોતી’’તિઆદિ, વિનયત્થમઞ્જૂસાયઞ્ચ (કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘દુવિધન્તિ સમ્મુખાપરમ્મુખાભેદેન દુવિધ’’ન્તિ.

અત્થારો કતિવિધો? અત્થારો એકવિધો. વચીભેદકરણેનેવ હિ અત્થારો સમ્પજ્જતિ, ન કાયવિકારકરણેન. અયમત્થો યથાવુત્ત-પરિવારપાળિયા ચ ‘‘અત્થરિતબ્બન્તિ અત્થરણં કાતબ્બં, તઞ્ચ ખો તથાવચીભેદકરણમેવાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વિનયત્થમઞ્જૂસાવચનેન ચ વિઞ્ઞાયતિ. અથ વા અત્થારો તિવિધો વત્થુપ્પભેદેન. તત્થ યદિ સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરિતુકામો હોતિ, પોરાણિકા સઙ્ઘાટિ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, નવા સઙ્ઘાટિ અધિટ્ઠાતબ્બા, ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. અથ ઉત્તરાસઙ્ગેન કથિનં અત્થરિતુકામો હોતિ, પોરાણકો ઉત્તરાસઙ્ગો પચ્ચુદ્ધરિતબ્બો, નવો ઉત્તરાસઙ્ગો અધિટ્ઠાતબ્બો, ‘‘ઇમિના ઉત્તરાસઙ્ગેન કથિનં અત્થરામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. અથ અન્તરવાસકેન કથિનં અત્થરિતુકામો હોતિ, પોરાણકો અન્તરવાસકો પચ્ચુદ્ધરિતબ્બો, નવો અન્તરવાસકો અધિટ્ઠાતબ્બો, ‘‘ઇમિના અન્તરવાસકેન કથિનં અત્થરામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૧૩) ‘‘સચે સઙ્ઘાટિયા’’તિઆદિ.

એત્થ સિયા – કિં પન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વિસેસં કત્વાવ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, ઉદાહુ ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ સામઞ્ઞતોપિ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બાતિ? પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતં ચીવરં ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ સામઞ્ઞતો પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં, ન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વિસેસતો પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં. કસ્મા? પુબ્બે અલદ્ધનામત્તા. તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતં પન ચીવરં વિસેસતોયેવ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બં, ન સામઞ્ઞતો. કસ્મા? પટિલદ્ધવિસેસનામત્તા. ઇધ પન કથિનાધિકારે પુબ્બેવ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતત્તા વિસેસતોયેવ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૮) કથિનાધિકારે ‘‘પચ્ચુદ્ધારો તીહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતો સઙ્ઘાટિયા ઉત્તરાસઙ્ગેન અન્તરવાસકેના’’તિ. કિં પન નિચ્ચતેચીવરિકોયેવ કથિનં અત્થરિતું લભતિ, ઉદાહુ અવત્થાતેચીવરિકોપીતિ? તેચીવરિકો દુવિધો ધુતઙ્ગતેચીવરિકવિનયતેચીવરિકવસેન. તત્થ ધુતઙ્ગતેચીવરિકો ‘‘અતિરેકચીવરં પટિક્ખિપામિ, તેચીવરિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ધારણતો સબ્બકાલમેવ ધારેતિ. વિનયતેચીવરિકો પન યદા તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠહિત્વા ધારેતુકામો હોતિ, તદા તથા અધિટ્ઠહિત્વા ધારેતિ. યદા પન પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠહિત્વા ધારેતુકામો હોતિ, તદા તથા અધિટ્ઠહિત્વા ધારેતિ, તસ્મા તિચીવરાધિટ્ઠાનસ્સ દુપ્પરિહારત્તા સબ્બદા ધારેતું અસક્કોન્તો હુત્વા પરિક્ખારચોળવસેન ધારેન્તોપિ તં પચ્ચુદ્ધરિત્વા આસન્ને કાલે તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠહન્તોપિ કથિનં અત્થરિતું લભતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

કચ્ચિ નુ ભો કથિનદાનકમ્મવાચાભણનસીમાયમેવ કથિનં અત્થરિતબ્બં, ઉદાહુ અઞ્ઞસીમાયાતિ? યદિ કથિનદાનકમ્મવાચાભણનબદ્ધસીમા વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતઉપચારસીમાય અન્તો ઠિતા, એવં સતિ તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે અત્થરણં કાતબ્બં. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘પરિનિટ્ઠિતપુબ્બકરણમેવ ચે દાયકો સઙ્ઘસ્સ દેતિ, સમ્પટિચ્છિત્વા કમ્મવાચાય દાતબ્બં. તેન ચ તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે અધિટ્ઠહિત્વા અત્થરિત્વા સઙ્ઘો અનુમોદાપેતબ્બો’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૮) આગતત્તા વિઞ્ઞાયતીતિ. યદિ એવં ‘‘તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે’’ઇચ્ચેવ ટીકાયં વુત્તત્તા ‘‘યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ સીમમણ્ડલે કમ્મવાચં ભણિત્વા તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બં, ન ‘‘કથિનદાનકમ્મવાચાભણનબદ્ધસીમા વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતઉપચારસીમાય અન્તો ઠિતા’’તિ વિસેસં કત્વા વત્તબ્બન્તિ? ન ન વત્તબ્બં. કમ્મવાચાભણનસીમા હિ બદ્ધસીમાભૂતા, કથિનત્થારસીમા પન ઉપચારસીમાભૂતા, ઉપચારસીમા ચ નામ બદ્ધસીમં અવત્થરિત્વાપિ ગચ્છતિ, તસ્મા સા સીમા બદ્ધસીમા ચ હોતિ ઉપચારસીમા ચાતિ તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે કથિનદાનકમ્મવાચં ભણિત્વા તત્થેવ અત્થરણં કાતબ્બં, ન યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ સીમમણ્ડલે કમ્મવાચં ભણિત્વા તત્થેવ અત્થરણં કત્તબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવમ્પિ ‘‘ઉપચારસીમાય’’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં, ન ‘‘વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતઉપચારસીમાયા’’તિ, તમ્પિ વત્તબ્બમેવ. તેસં ભિક્ખૂનં વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતાય એવ ઉપચારસીમાય કથિનત્થારં કાતું લભતિ, ન અઞ્ઞઉપચારસીમાય. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) ‘‘અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વુત્થવસ્સાપિ ન લભન્તીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્ત’’ન્તિ.

યથિચ્છસિ, તથા ભવતુ, અપિ તુ ખલુ ‘‘કમ્મવાચાભણનસીમા બદ્ધસીમાભૂતા, કથિનત્થારસીમા ઉપચારસીમાભૂતા’’તિ તુમ્હેહિ વુત્તં, તથાભૂતભાવો કથં જાનિતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – કથિનત્થારસીમાયં તાવ ઉપચારસીમાભૂતભાવો ‘‘સચે પન એકસીમાય બહૂ વિહારા હોન્તિ, સબ્બે ભિક્ખૂ સન્નિપાતેત્વા એકત્થ કથિનં અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) અત્થં સંવણ્ણેતું ‘‘એકસીમાયાતિ એકઉપચારસીમાયાતિ અત્થો યુજ્જતી’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) આગતત્તા વિઞ્ઞાયતિ. કમ્મવાચાભણનસીમાય બદ્ધસીમાભૂતભાવો પન ‘‘તે ચ ખો હત્થપાસં અવિજહિત્વા એકસીમાયં ઠિતા. સીમા ચ નામેસા બદ્ધસીમા અબદ્ધસીમાતિ દુવિધા હોતી’’તિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) આગતત્તા ચ ‘‘સીમા ચ નામેસા કતમા, યત્થ હત્થપાસં અવિજહિત્વા ઠિતા કમ્મપ્પત્તા નામ હોન્તીતિ અનુયોગં સન્ધાય સીમં દસ્સેન્તો વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનમુખેનેવ હોતીતિ ‘સીમા ચ નામેસા’તિઆદિમાહા’’તિ વિનયત્થમઞ્જૂસાયં (કઙ્ખા. અભિ. ટી. નિદાનવણ્ણના) આગતત્તા ચ વિઞ્ઞાયતિ.

તત્થ કતિવિધા બદ્ધસીમા, કતિવિધા અબદ્ધસીમાતિ? તિવિધા બદ્ધસીમા ખણ્ડસીમાસમાનસંવાસસીમાઅવિપ્પવાસસીમાવસેન. તિવિધા અબદ્ધસીમા ગામસીમાઉદકુક્ખેપસીમાસત્તબ્ભન્તરસીમાવસેનાતિ દટ્ઠબ્બા. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘એવં એકાદસ વિપત્તિસીમાયો અતિક્કમિત્વા તિવિધસમ્પત્તિયુત્તા નિમિત્તેન નિમિત્તં સમ્બન્ધિત્વા સમ્મતા સીમા બદ્ધસીમાતિ વેદિતબ્બા. ખણ્ડસીમા સમાનસંવાસસીમા અવિપ્પવાસસીમાતિ તસ્સાયેવ ભેદો. અબદ્ધસીમા પન ગામસીમા સત્તબ્ભન્તરસીમા ઉદકુક્ખેપસીમાતિ તિવિધા’’તિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) આગતત્તા વિઞ્ઞાયતિ. એવં તીસુ બદ્ધસીમાસુ, તીસુ અબદ્ધસીમાસૂતિ છસુયેવ સીમાસુ કમ્મપ્પત્તસઙ્ઘસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયાદિકમ્મસ્સ કત્તબ્બભાવવચનતો સુદ્ધાય ઉપચારસીમાય કમ્મવાચાય અભણિતબ્બભાવો વિઞ્ઞાયતિ. અન્તોઉપચારસીમાય બદ્ધસીમાય સતિ તં બદ્ધસીમં અવત્થરિત્વાપિ ઉપચારસીમાય ગમનતો સા બદ્ધસીમા કમ્મવાચાભણનારહા ચ હોતિ કથિનત્થારારહા ચાતિ વેદિતબ્બં.

નનુ ચ પન્નરસવિધા સીમા અટ્ઠકથાસુ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. અકાલચીવરસિક્ખાપદવણ્ણના) આગતા, અથ કસ્મા છળેવ વુત્તાતિ? સચ્ચં, તાસુ પન પન્નરસસુ સીમાસુ ઉપચારસીમા સઙ્ઘલાભવિભજનાદિટ્ઠાનમેવ હોતિ, લાભસીમા તત્રુપ્પાદગહણટ્ઠાનમેવ હોતીતિ ઇમા દ્વે સીમાયો સઙ્ઘકમ્મકરણટ્ઠાનં ન હોન્તિ, નિગમસીમા નગરસીમા જનપદસીમા રટ્ઠસીમા રજ્જસીમા દીપસીમા ચક્કવાળસીમાતિ ઇમા પન સીમાયો ગામસીમાય સમાનગતિકા ગામસીમાયમેવ અન્તોગધાતિ ન વિસું વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ ઉપચારસીમાય બદ્ધસીમં અવત્થરિત્વા ગતભાવો કથં જાનિતબ્બોતિ? ‘‘ઉપચારસીમા પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપેન, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્ના’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તત્તા પરિક્ખેપપરિક્ખેપારહટ્ઠાનાનં અન્તો બદ્ધસીમાય વિજ્જમાનાય તં અવત્થરિત્વા ઉપચારસીમા ગતા. તથા હિ ‘‘ઇમિસ્સા ઉપચારસીમાય ‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’તિ દિન્નં પન ખણ્ડસીમસીમન્તરિકાસુ ઠિતાનમ્પિ પાપુણાતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વુત્તં. તેન ઞાયતિ ‘‘ઉપચારસીમાય અન્તો ઠિતા બદ્ધસીમા ઉપચારસીમાપિ નામ હોતી’’તિ. હોતુ, એવં સતિ અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમાય સતિ તત્થેવ કથિનદાનકમ્મવાચં વાચાપેત્વા તત્થેવ કથિનં અત્થરિતબ્બં ભવેય્ય, અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમાય અવિજ્જમાનાય કથં કરિસ્સન્તીતિ? અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમાય અવિજ્જમાનાય બહિઉપચારસીમાયં વિજ્જમાનબદ્ધસીમં વા ઉદકુક્ખેપલભનટ્ઠાનં વા ગન્ત્વા કમ્મવાચં વાચાપેત્વા પુન વિહારં આગન્ત્વા વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતાય ઉપચારસીમાયં ઠત્વા કથિનં અત્થરિતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નનુ ચ ભો એવં સન્તે અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ, અઞ્ઞિસ્સા અત્થારો હોતિ, એવં સન્તે ‘‘પરિનિટ્ઠિતપુબ્બકરણમેવ ચે દાયકો સઙ્ઘસ્સ દેતિ, સમ્પટિચ્છિત્વા કમ્મવાચાય દાતબ્બં. તેન ચ તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે અધિટ્ઠહિત્વા અત્થરિત્વા સઙ્ઘો અનુમોદાપેતબ્બો’’તિ વુત્તેન વજિરબુદ્ધિટીકાવચનેન (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૮) વિરુજ્ઝતીતિ? નનુ અવોચુમ્હ ‘‘કમ્મવાચાભણનસીમા બદ્ધસીમાભૂતા, કથિનત્થારસીમા ઉપચારસીમાભૂતા’’તિ. તસ્મા વજિરબુદ્ધિટીકાવચનેન ન વિરુજ્ઝતિ. તત્થ પુબ્બે યેભુય્યેન બદ્ધસીમવિહારત્તા સમગ્ગં સઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા કમ્મવાચં વાચાપેત્વા ઉપચારસીમબદ્ધસીમભૂતે તસ્મિંયેવ વિહારે અત્થરણં સન્ધાય વુત્તં. બદ્ધસીમવિહારે અહોન્તેપિ અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમાય વિજ્જમાનાય તત્થેવ સીમમણ્ડલે કમ્મવાચં વાચાપેત્વા તત્થેવ અત્થરિતબ્બભાવો અમ્હેહિપિ વુત્તોયેવ. યદિ પન ન ચેવ બદ્ધસીમવિહારો હોતિ, ન ચ અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમા અત્થિ, એવરૂપે વિહારે કમ્મવાચં વાચાપેતું ન લભતિ, અઞ્ઞં બદ્ધસીમં વા ઉદકુક્ખેપં વા ગન્ત્વા કમ્મવાચં વાચાપેત્વા અત્તનો વિહારં આગન્ત્વા વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતાય ઉપચારસીમાય ઠત્વા કથિનં અત્થરિતબ્બં. એવમેવ પરમ્પરભૂતા બહવો આચરિયવરા કરોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

અપરે પન આચરિયા ‘‘બદ્ધસીમવિરહાય સુદ્ધઉપચારસીમાય સતિ તસ્સંયેવ ઉપચારસીમાયં ઞત્તિકમ્મવાચાપિ વાચેતબ્બા, કથિનં અત્થરિતબ્બં, ન અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ, અઞ્ઞિસ્સા અત્થરણં કાતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. અયં પન નેસમધિપ્પાયો – ‘‘કથિનત્થતસીમાયન્તિ ઉપચારસીમં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) કથિનત્થારટ્ઠાનભૂતાય સીમાય ઉપચારસીમાભાવો વુત્તો, તસ્સંયેવ ટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૮) પુબ્બે નિદ્દિટ્ઠપાઠે ‘‘તસ્મિંયેવ સીમમણ્ડલે અધિટ્ઠહિત્વા અત્થરિત્વા સઙ્ઘો અનુમોદાપેતબ્બો’’તિ કમ્મવાચાભણનસીમાયમેવ અત્થરિતબ્બભાવો ચ વુત્તો, તસ્મા અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ, અઞ્ઞિસ્સા અત્થરણં ન કાતબ્બં, તસ્સંયેવ ઉપચારસીમાયં કમ્મવાચં સાવેત્વા તસ્મિંયેવ અત્થારો કાતબ્બો, ઉપચારસીમતો બહિ ઠિતં બદ્ધસીમં ગન્ત્વા અત્થરણકિચ્ચં નત્થીતિ.

તત્રેવં વિચારણા કાતબ્બા – ઇદં ભાસન્તરેસુ ‘‘ઞત્તી’’તિ કથિતં કથિનદાનકમ્મં ચતૂસુ સઙ્ઘકમ્મેસુ ઞત્તિદુતિયકમ્મં હોતિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મસ્સ નવસુ ઠાનેસુ કથિનદાનં, ગરુકલહુકેસુ ગરુકં, યદિ ‘‘ઉપચારસીમાયં ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ કાતબ્બાની’’તિ પકરણેસુ આગતં અભવિસ્સા, એવં સન્તે તેસં આચરિયાનં વચનાનુરૂપતો ઉપચારસીમાયં કથિનદાનઞત્તિકમ્મવાચં વાચેતબ્બં અભવિસ્સા, ન પન પકરણેસુ ‘‘ઉપચારસીમાયં ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ કાતબ્બાની’’તિ આગતં, અથ ખો ‘‘સઙ્ઘલાભવિભજનં, આગન્તુકવત્તં કત્વા આરામપ્પવિસનં, ગમિકસ્સ ભિક્ખુનો સેનાસનઆપુચ્છનં, નિસ્સયપઅપ્પસ્સમ્ભનં, પારિવાસિકમાનત્તચારિકભિક્ખૂનં અરુણુટ્ઠાપનં, ભિક્ખુનીનં આરામપ્પવિસનઆપુચ્છનં ઇચ્ચેવમાદીનિ એવ ઉપચારસીમાય કત્તબ્બાની’’તિ આગતં, તસ્મા કથિનદાનઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા કેવલાયં ઉપચારસીમાયં ન વાચેતબ્બાતિ સિદ્ધા. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અવિપ્પવાસસીમા નામ તિયોજનાપિ હોતિ, એવં સન્તે તિયોજને ઠિતા લાભં ગણ્હિસ્સન્તિ, તિયોજને ઠત્વા આગન્તુકવત્તં પૂરેત્વા આરામં પવિસિતબ્બં ભવિસ્સતિ, ગમિકો તિયોજનં ગન્ત્વા સેનાસનં આપુચ્છિસ્સતિ, નિસ્સયપટિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો તિયોજનાતિક્કમે નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભિસ્સતિ, પારિવાસિકેન તિયોજનં અતિક્કમિત્વા અરુણં ઉટ્ઠપેતબ્બં ભવિસ્સતિ, ભિક્ખુનિયા તિયોજને ઠત્વા આરામપ્પવિસનં આપુચ્છિતબ્બં ભવિસ્સતિ, સબ્બમ્પેતં ઉપચારસીમાય પરિચ્છેદવસેનેવ કાતું વટ્ટતિ, તસ્મા ઉપચારસીમાયમેવ ભાજેતબ્બ’’ન્તિ એવમાદિઅટ્ઠકથાપાઠતો (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વિઞ્ઞાયતીતિ.

અથેવં વદેય્યું – ‘‘ઉપચારસીમા ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય ઠાનં ન હોતી’’તિ તુમ્હેહિ વુત્તં, અથ ચ પન કતપુબ્બં અત્થિ. તથા હિ ચીવરપટિગ્ગાહકસમ્મુતિચીવરનિદહકસમ્મુતિચીવરભાજકસમ્મુતીનં ‘‘સુણાતુ મે…પે… ધારયામીતિ ઇમાય કમ્મવાચાય વા અપલોકનેન વા અન્તોવિહારે સબ્બસઙ્ઘમજ્ઝેપિ ખણ્ડસીમાયપિ સમ્મન્નિતું વટ્ટતિયેવા’’તિ ઉપચારસીમાયં ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય નિપ્ફાદેતબ્બભાવો અટ્ઠકથાયં (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૯૪) આગતો. ભણ્ડાગારસ્સ પન ‘‘ઇમં પન ભણ્ડાગારં ખણ્ડસીમં ગન્ત્વા ખણ્ડસીમાય નિસિન્નેહિ સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ, વિહારમજ્ઝેયેવ ‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં વિહારં ભણ્ડાગારં સમ્મન્નેય્યા’તિઆદિના નયેન કમ્મવાચાય વા અપલોકનેન વા સમ્મન્નિતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૯૭) ઉપચારસીમાયમેવ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મન્નિતબ્બભાવો આગતોતિ.

તે એવં વત્તબ્બા – સચેપિ અટ્ઠકથાયં આગતં ‘‘અન્તોવિહારે’’તિ પાઠો ‘‘વિહારમજ્ઝે’’તિ પાઠો ચ ઉપચારસીમં સન્ધાય વુત્તોતિ મઞ્ઞમાના તુમ્હે આયસ્મન્તો એવં અવચુત્થ, તે પન પાઠા ઉપચારસીમં સન્ધાય અટ્ઠકથાચરિયેહિ ન વુત્તા, અથ ખો અવિપ્પવાસસીમાસઙ્ખાતં મહાસીમં સન્ધાય વુત્તા. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ખણ્ડસીમાય વક્ખમાનત્તા. ખણ્ડસીમાય હિ મહાસીમા એવ પટિયોગી હોતિ. ઉપચારસીમાતિ અયમત્થો કથં જાનિતબ્બોતિ ચે? ‘‘ઇમં પન સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નન્તેહિ પબ્બજ્જૂપસમ્પદાદીનં સઙ્ઘકમ્માનં સુખકરણત્થં પઠમં ખણ્ડસીમા સમ્મન્નિતબ્બા…પે… એવં બદ્ધાસુ પન સીમાસુ ખણ્ડસીમાય ઠિતા ભિક્ખૂ મહાસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં ન કોપેન્તિ, મહાસીમાય વા ઠિતા ખણ્ડસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં. સીમન્તરિકાય પન ઠિતા ઉભિન્નમ્પિ ન કોપેન્તી’’તિ વુત્તઅટ્ઠકથાપાઠવસેન (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) જાનિતબ્બોતિ. અથ વા તેહિ આયસ્મન્તેહિ આભતભણ્ડાગારસમ્મુતિપાઠવસેનપિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. કથં? ચીવરપટિગ્ગાહકાદિપુગ્ગલસમ્મુતિયો પન અન્તોવિહારે સબ્બસઙ્ઘમજ્ઝેપિ ખણ્ડસીમાયમ્પિ સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ, ભણ્ડાગારસઙ્ખાતવિહારસમ્મુતિ પન વિહારમજ્ઝેયેવાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તત્થ વિસેસકારણં પરિયેસિતબ્બં.

તત્રેવં વિસેસકારણં પઞ્ઞાયતિ – ‘‘અઞ્ઞિસ્સા સીમાય વત્થુ અઞ્ઞિસ્સા કમ્મવાચા’’તિ વત્તબ્બદોસપરિહારત્થં વુત્તં. પુગ્ગલસમ્મુતિયો હિ પુગ્ગલસ્સ વત્થુત્તા યદિ મહાસીમભૂતે અન્તોવિહારે કત્તુકામા હોન્તિ, સબ્બસઙ્ઘમજ્ઝે તં વત્થુભૂતં પુગ્ગલં હત્થપાસે કત્વા કરેય્યું. યદિ ખણ્ડસીમાય કત્તુકામા, તં વત્થુભૂતં પુગ્ગલં ખણ્ડસીમં આનેત્વા તત્થ સન્નિપતિતકમ્મપ્પત્તસઙ્ઘસ્સ હત્થપાસે કત્વા કરેય્યું. ઉભયથાપિ યથાવુત્તદોસો નત્થિ, ભણ્ડાગારસમ્મુતિ પન ભણ્ડાગારસ્સ વિહારત્તા ખણ્ડસીમં આનેતું ન સક્કા, તસ્મા યદિ તં સમ્મુતિં ખણ્ડસીમાયં ઠત્વા કરેય્યું, વત્થુ મહાસીમાયં હોતિ, કમ્મવાચા ખણ્ડસીમાયન્તિ યથાવુત્તદોસો હોતિ, તસ્મિઞ્ચ દોસે સતિ વત્થુવિપન્નત્તા કમ્મં વિપજ્જતિ, તસ્મા મહાસીમભૂતવિહારમજ્ઝેયેવ સા સમ્મુતિ કાતબ્બાતિ અટ્ઠકથાચરિયાનં મતિ, ન ઉપચારસીમાય ઞત્તિદુતિયકમ્મં કાતબ્બન્તિ.

અથાપિ એવં વદેય્યું ‘‘વિહારસદ્દેન અવિપ્પવાસસીમભૂતા મહાસીમાવ વુત્તા, ન ઉપચારસીમા’’તિ ઇદં વચનં કથં પચ્ચેતબ્બન્તિ? ઇમિનાયેવ અટ્ઠકથાવચનેન. યદિ હિ ઉપચારસીમા વુત્તા ભવેય્ય, ઉપચારસીમા નામ બદ્ધસીમં અવત્થરિત્વાપિ પવત્તા આવાસેસુ વા ભિક્ખૂસુ વા વડ્ઢન્તેસુ અનિયમવસેન વડ્ઢતિ, તસ્મા ખણ્ડસીમં અવત્થરિત્વા પવત્તનતો વિહારેન સહ ખણ્ડસીમા એકસીમાયેવ હોતિ, એવં સતિ વિહારે ઠિતં ભણ્ડાગારં ખણ્ડસીમાય ઠત્વા સમ્મન્નિતું સક્કા ભવેય્ય, ન પન સક્કા ‘‘ખણ્ડસીમાય નિસિન્નેહિ સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૩) પટિસિદ્ધત્તા. તેન ઞાયતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને વિહારસદ્દેન અવિપ્પવાસસીમભૂતા મહાસીમા વુત્તા, ન ઉપચારસીમા’’તિ. ઉપચારસીમાય અનિયમવસેન વડ્ઢનભાવો કથં જાનિતબ્બોતિ? ‘‘ઉપચારસીમા પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપેન, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનેન પરિચ્છિન્ના હોતિ. અપિચ ભિક્ખૂનં ધુવસન્નિપાતટ્ઠાનતો વા પરિયન્તે ઠિતભોજનસાલતો વા નિબદ્ધવસનકઆવાસતો વા થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં અન્તો ઉપચારસીમા વેદિતબ્બા, સા પન આવાસેસુ વડ્ઢન્તેસુ વડ્ઢતિ, પરિહાયન્તેસુ પરિહાયતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘ભિક્ખૂસુપિ વડ્ઢન્તેસુ વડ્ઢતી’તિ વુત્તં, તસ્મા સચે વિહારે સન્નિપતિતભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધા હુત્વા યોજનસતમ્પિ પૂરેત્વા નિસીદન્તિ, યોજનસતમ્પિ ઉપચારસીમાવ હોતિ, સબ્બેસં લાભો પાપુણાતી’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) વચનતોતિ.

યદિ એવં ઉપચારસીમાય કથિનત્થતભાવો કસ્મા વુત્તોતિ? કથિનત્થરણં નામ ન સઙ્ઘકમ્મં, પુગ્ગલકમ્મમેવ હોતિ, તસ્મા વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતાય ઉપચારસીમાય કાતબ્બા હોતિ. ઞત્તિકમ્મવાચા પન સઙ્ઘકમ્મભૂતા, તસ્મા ઉપચારસીમાય કાતું ન વટ્ટતિ, સુવિસોધિતપરિસાય બદ્ધાબદ્ધસીમાયમેવ વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ ભો ‘‘કથિનં અત્થરિતું કે લભન્તિ, કે ન લભન્તિ? ગણનવસેન તાવ પચ્છિમકોટિયા પઞ્ચ જના લભન્તિ, ઉદ્ધં સતસહસ્સમ્પિ, પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન લભન્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, અથ કસ્મા ‘‘કથિનત્થરણં નામ ન સઙ્ઘકમ્મં, પુગ્ગલકમ્મમેવ હોતી’’તિ વુત્તન્તિ? ‘‘ન સઙ્ઘો કથિનં અત્થરતિ, ન ગણો કથિનં અત્થરતિ, પુગ્ગલો કથિનં અત્થરતી’’તિ પરિવારે (પરિ. ૪૧૪) વુત્તત્તા ચ અપલોકનકમ્માદીનં ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં ઠાનેસુ અપવિટ્ઠત્તા ચ. અટ્ઠકથાયં પન કથિનત્થારસ્સ ઉપચારભૂતં કથિનદાનકમ્મવાચાભણનકાલં સન્ધાય વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ કાલે કથિનદાયકા ચત્તારો, પટિગ્ગાહકો એકોતિ પચ્છિમકોટિયા પઞ્ચ હોન્તિ, તતો હેટ્ઠા ન લભતીતિ. ઞત્તિકમ્મવાચાય સઙ્ઘકમ્મભાવો કથં જાનિતબ્બોતિ? ‘‘ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં ઞત્તિદુતિયકમ્મસ્સ નવસુ ઠાનેસુ કથિનદાન’’ન્તિ આગતત્તા, ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇદં સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના વુત્તત્તા ચાતિ.

અપરે પન આચરિયા ‘‘ભાસન્તરેસુ ઞત્તીતિ વુત્તા કથિનદાનકમ્મવાચા અત્થારકિરિયાય પવિસતિ, અત્થારકિરિયા ચ ઉપચારસીમાયં કાતબ્બા, તસ્મા કથિનદાનકમ્મવાચાપિ ઉપચારસીમાયં કાતબ્બાયેવા’’તિ વદન્તિ, તેસં અયમધિપ્પાયો – મહાવગ્ગપાળિયં (મહાવ. ૩૦૬) ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કથિનં અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ આરભિત્વા ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો…પે… એવં ખો, ભિક્ખવે, અત્થતં હોતિ કથિન’’ન્તિ કથિનદાનઞત્તિકમ્મવાચાતો પટ્ઠાય યાવ અનુમોદના પાઠો આગતો, પરિવારપાળિયઞ્ચ (પરિ. ૪૧૨) ‘‘કથિનત્થારો જાનિતબ્બો’’તિ ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસે ‘‘સચે સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સં ઉપ્પન્નં હોતિ, સઙ્ઘેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં, અત્થારકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બં, અનુમોદકેન કથં પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છં નીહરિત્વા ‘‘સઙ્ઘેન ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન કથિનત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો દાતબ્બં…પે… અનુમોદામા’’તિ ઞત્તિતો પટ્ઠાય યાવ અનુમોદના પાઠો આગતો, તસ્મા ઞત્તિતો પટ્ઠાય યાવ અનુમોદના સબ્બો વિધિ કથિનત્થારકિરિયાયં પવિસતિ, તતો કથિનત્થારકિરિયાય ઉપચારસીમાયં કત્તબ્બાય સતિ ઞત્તિસઙ્ખાતકથિનદાનકમ્મવાચાપિ ઉપચારસીમાયં કત્તબ્બાયેવાતિ.

તત્રેવં વિચારણા કાતબ્બા – અત્થારકિરિયાય વિસું અનાગતાય સતિ ‘‘સબ્બો વિધિ અત્થારકિરિયાયં પવિસતી’’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, અથ ચ પન મહાવગ્ગપાળિયઞ્ચ પરિવારપાળિયઞ્ચ અત્થારકિરિયા વિસું આગતાયેવ, તસ્મા ઞત્તિસઙ્ખાતા કથિનદાનકમ્મવાચા અત્થારકિરિયાયં ન પવિસતિ, કેવલં અત્થારકિરિયાય ઉપચારભૂતત્તા પન તતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન વુત્તં. યથા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ સીમાસમ્મુતિં અનુજાનિત્વા ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમ્મન્નિતબ્બા’’તિ સીમાસમ્મુતિવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘પઠમં નિમિત્તા કિત્તેતબ્બા…પે… એવમેતં ધારયામી’’તિ નિમિત્તકિત્તનેન સહ સીમાસમ્મુતિકમ્મવાચા દેસિતા, તત્થ નિમિત્તકિત્તનં સીમાસમ્મુતિકમ્મં ન હોતિ, કમ્મવાચાયેવ સીમાસમ્મુતિકમ્મં હોતિ, તથાપિ સીમાસમ્મુતિકમ્મવાચાય ઉપચારભાવતો સહ નિમિત્તકિત્તનેન સીમાસમ્મુતિકમ્મવાચા દેસિતા. યથા ચ ઉપસમ્પદાકમ્મવિધિં દેસેન્તો ‘‘પઠમં ઉપજ્ઝં ગાહાપેતબ્બો…પે… એવમેતં ધારયામી’’તિ ઉપજ્ઝાયગાહાપનાદિના સહ ઉપસમ્પદાકમ્મં દેસિતં, તત્થ ઉપજ્ઝાયગાહાપનાદિ ઉપસમ્પદાકમ્મં ન હોતિ, ઞત્તિચતુત્થકમ્મવાચાયેવ ઉપસમ્પદાકમ્મં હોતિ, તથાપિ ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ સમીપે ભૂતત્તા ઉપજ્ઝાયગાહાપનાદિના સહ ઞત્તિચતુત્થકમ્મવાચા દેસિતા, એવમેત્થ કથિનદાનકમ્મવાચા અત્થારકિરિયા ન હોતિ, તથાપિ અત્થારકિરિયાય ઉપચારભૂતત્તા કથિનદાનઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સહ કથિનત્થારકિરિયા દેસિતા, તસ્મા કથિનદાનકમ્મવાચા અત્થારકિરિયાયં ન પવિસતીતિ દટ્ઠબ્બં.

અથ વા ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા ચ અત્થારો ચાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા અતુલ્યકિરિયા અતુલ્યકત્તારો અતુલ્યકમ્મા અતુલ્યકાલા ચ હોન્તિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ભાસન્તરેસુ ઞત્તીતિ વુત્તા ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા અત્થારકિરિયાયં ન પવિસતી’’તિ. તત્થ કથં અતુલ્યકિરિયા હોન્તિ? કમ્મવાચા દાનકિરિયા હોતિ, અત્થારો પન્નરસધમ્માનં કારણભૂતા અત્થારકિરિયા, એવં અતુલ્યકિરિયા. કથં અતુલ્યકત્તારોતિ? કમ્મવાચાય કત્તા સઙ્ઘો હોતિ, અત્થારસ્સ કત્તા પુગ્ગલો, એવં અતુલ્યકત્તારો હોન્તિ. કથં અતુલ્યકમ્મા હોન્તિ? કમ્મવાચાય કમ્મં કથિનદુસ્સં હોતિ, અત્થારસ્સ કમ્મં કથિનસઙ્ખાતા સમૂહપઞ્ઞત્તિ, એવં અતુલ્યકમ્મા હોન્તિ. કથં અતુલ્યકાલા હોન્તિ? કથિનદાનકમ્મવાચા પુબ્બકરણપચ્ચુદ્ધારઅધિટ્ઠાનાનં પુબ્બે હોતિ, અત્થારો તેસં પચ્છા, એવં અતુલ્યકાલા હોન્તીતિ. અથ વા અત્થારો ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિના વચીભેદસઙ્ખાતેન એકેન ધમ્મેન સઙ્ગહિતો, ન ઞત્તિઅનુસ્સાવનાદિના અનેકેહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહિતો. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૮) ‘‘અત્થારો એકેન ધમ્મેન સઙ્ગહિતો વચીભેદેના’’તિ. ઇમિનાપિ કારણેન જાનિતબ્બં ‘‘ન ઞત્તિ અત્થારે પવિટ્ઠા’’તિ.

અઞ્ઞે પન આચરિયા એવં વદન્તિ – ‘‘કથિનત્થારં કે લભન્તિ, કે ન લભન્તીતિ? ગણનવસેન તાવ પચ્છિમકોટિયા પઞ્ચ જના લભન્તિ, ઉદ્ધં સતસહસ્સમ્પિ, પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન લભન્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) આગતત્તા ‘‘હેટ્ઠિમન્તતો પઞ્ચ ભિક્ખૂ કથિનત્થારં લભન્તિ, તતો અપ્પકતરા ન લભન્તી’’તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતીતિ પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ કઙ્ખાવિતરણીટીકાયં (કઙ્ખા. અભિ. ટી. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) આગતત્તા તસ્મિં વાક્યે ‘‘વટ્ટતી’’તિ કિરિયાય કત્તા ‘‘સો કથિનત્થારો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા અત્થારોતિ ઇમિના ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિ વુત્તઅત્થરણકિરિયા ન અધિપ્પેતા, ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ અત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો ઞત્તિયા દાનં અધિપ્પેતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘કથિનત્થારં કે લભન્તિ…પે… ઉદ્ધં સતસહસ્સન્તિ ઇદં અત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સદાનકમ્મં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વિનયવિનિચ્છયટીકાયં વુત્તં. તસ્મિમ્પિ પાઠે ઞત્તિયા દિન્નંયેવ સન્ધાય ‘‘પઞ્ચ જના અત્થારં લભન્તી’’તિ ઇદં વચનં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તં, ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિ પુગ્ગલસ્સ અત્થરણં સન્ધાય ન વુત્તન્તિ ટીકાચરિયસ્સ અધિપ્પાયો. એવં કઙ્ખાવિતરણીટીકા-વિનયવિનિચ્છયટીકાકારકેહિ આચરિયેહિ ‘‘ઞત્તિદુતિયકમ્મં અત્થારો નામા’’તિ વિનિચ્છિતત્તા ઉપચારસીમાયં કથિનદાનઞત્તિકમ્મવાચાકરણં યુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ વદન્તિ.

તત્રેવં વિચારણા કાતબ્બા – ‘‘ઞત્તિદુતિયકમ્મંયેવ અત્થારો નામા’’તિ ટીકાચરિયા ન વદેય્યું. વદેય્યું ચે, અટ્ઠકથાય વિરુદ્ધો સિયા. કથં વિરુદ્ધોતિ ચે? ‘‘છિન્નવસ્સા વા પચ્છિમિકાય ઉપગતા વા ન લભન્તિ, અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વુત્થવસ્સાપિ ન લભન્તીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) આગતત્તા ‘‘તે છિન્નવસ્સાદયો કથિનત્થારં ન લભન્તી’’તિ વિઞ્ઞાયતિ. યદિ ઞત્તિદુતિયકમ્મં અત્થારો નામ સિયા, એવં સતિ તે ભિક્ખૂ ઞત્તિદુતિયકમ્મેપિ ગણપૂરકભાવેન અપ્પવિટ્ઠા સિયું. અથ ચ પન ‘‘પુરિમિકાય ઉપગતાનં પન સબ્બે ગણપૂરકા હોન્તી’’તિ અટ્ઠકથાય (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) વુત્તત્તા તે ઞત્તિદુતિયકમ્મે પવિટ્ઠાવ હોન્તિ, તસ્મા અટ્ઠકથાચરિયો પઞ્ચાનિસંસહેતુભૂતં ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિકં વચીભેદંયેવ ‘‘અત્થારો’’તિ વદતિ, ન ઞત્તિદુતિયકમ્મં, તસ્મા તે છિન્નવસ્સાદયો પઞ્ચાનિસંસહેતુભૂતં કથિનત્થારં ન લભન્તિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મે પન ચતુવગ્ગસઙ્ઘપૂરકભાવં લભન્તીતિ વિઞ્ઞાયતિ. પુનપિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે પુરિમિકાય ઉપગતા ચત્તારો વા હોન્તિ તયો વા દ્વે વા એકો વા, ઇતરે ગણપૂરકે કત્વા કથિનં અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ. એવં અલબ્ભમાનકથિનત્થારેયેવ છિન્નવસ્સાદયો ગણપૂરકે કત્વા ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય કથિનદુસ્સં દાપેત્વા પુરિમિકાય ઉપગતેહિ કથિનસ્સ અત્થરિતબ્બભાવતો ‘‘ઞત્તિદુતિયકમ્મંયેવ અત્થારો નામાતિ ટીકાચરિયા ન વદેય્યુ’’ન્તિ અવચિમ્હાતિ.

નનુ ચ ભો ઇમસ્મિમ્પિ અટ્ઠકથાવચને ‘‘ઇતરે ગણપૂરકે કત્વા કથિનં અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ વચનેન ચતુવગ્ગસઙ્ઘેન કત્તબ્બં ઞત્તિદુતિયકમ્મંયેવ ‘‘અત્થારો’’તિ વુત્તન્તિ? ન, પુબ્બાપરવિરોધતો. પુબ્બે હિ છિન્નવસ્સાદીનં કથિનં અત્થરિતું અલબ્ભમાનભાવો વુત્તો, ઇધ ‘‘ઞત્તિદુતિયકમ્મં અત્થારો’’તિ વુત્તે તેસમ્પિ લબ્ભમાનભાવો વુત્તો ભવેય્ય, ન અટ્ઠકથાચરિયા પુબ્બાપરવિરુદ્ધં કથેય્યું, તસ્મા ‘‘કત્વા’’તિ પદં ‘‘અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ પદેન સમ્બજ્ઝન્તેન સમાનકાલવિસેસનં અકત્વા પુબ્બકાલવિસેસનમેવ કત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, એવં સતિ પુબ્બવચનેનાપરવચનં ગઙ્ગોદકેન યમુનોદકં વિય સંસન્દતિ, પચ્છાપિ ચ ‘‘કમ્મવાચં સાવેત્વા કથિનં અત્થરાપેત્વા દાનઞ્ચ ભુઞ્જિત્વા ગમિસ્સન્તી’’તિ વિસું કમ્મવાચાસાવનં વિસું કથિનત્થરણં પુબ્બાપરાનુક્કમતો વુત્તં, તસ્મા ઞત્તિદુતિયકમ્મં અત્થારો નામ ન હોતિ, કેવલં અત્થારસ્સ કારણમેવ ઉપચારમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘ન સઙ્ઘો કથિનં અત્થરતિ, ન ગણો કથિનં અત્થરતિ, પુગ્ગલો કથિનં અત્થરતી’’તિ પરિવારવચનેન (પરિ. ૪૧૪) અયમત્થો જાનિતબ્બોતિ.

યદિ એવં કઙ્ખાવિતરણીટીકા-વિનયવિનિચ્છયટીકાસુ આગતપાઠાનં અધિપ્પાયો કથં ભાસિતબ્બો ભવેય્ય. નનુ કઙ્ખાવિતરણીટીકાયં ‘‘વટ્ટતી’’તિ ઇમિસ્સા કિરિયાય કત્તા ‘‘સો કથિનત્થારો’’તિ વુત્તો, વિનયવિનિચ્છયટીકાયઞ્ચ ‘‘કથિનદુસ્સદાનકમ્મ’’ન્તિ પદં ‘‘સન્ધાયા’’તિ કિરિયાય કમ્મં, કથિનત્થારો…પે… ઇદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ કિરિયાય કમ્મં હોતિ. એવં ટીકાસુ નીતત્થતો આગતપાઠેસુ સન્તેસુ ‘‘ઞત્તિદુતિયકમ્મંયેવ અત્થારો નામાતિ ટીકાચરિયા ન વદેય્યુ’’ન્તિ ન વત્તબ્બન્તિ? યેનાકારેન અટ્ઠકથાવચનેન ટીકાવચનઞ્ચ પુબ્બાપરઅટ્ઠકથાવચનઞ્ચ અવિરુદ્ધં ભવેય્ય, તેનાકારેન ટીકાપાઠાનં અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. કથં? કઙ્ખાવિતરણીઅટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘સો સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ આગતો, તસ્મિં અટ્ઠકથાવચને ચોદકેન ચોદેતબ્બસ્સ અત્થિતાય તં પરિહરિતું ‘‘પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતીતિ પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ પાઠો ટીકાચરિયેન વુત્તો, કથં ચોદેતબ્બં અત્થીતિ? ભો અટ્ઠકથાચરિય ‘‘સો સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ વુત્તો, એવં સતિ પઞ્ચન્નં કથિનત્થારકાનં એવ સો કથિનત્થારો વટ્ટતિ, ન એકદ્વિતિચતુપુગ્ગલાનન્તિ અત્થો આપજ્જતિ, એવં સતિ ‘‘ન સઙ્ઘો કથિનં અત્થરતિ, ન ગણો કથિનં અત્થરતિ, પુગ્ગલો કથિનં અત્થરતી’’તિ આગતપાળિયા વિરુજ્ઝનતો આગમવિરોધો આપજ્જતિ, તં ચોદનં પરિહરન્તો ‘‘પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતીતિ પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ પાઠો ટીકાચરિયેન વુત્તો. તત્થાયમધિપ્પાયો – ભો ચોદકાચરિય અટ્ઠકથાચરિયેન કથિનત્થારકાલે પઞ્ચન્નં અત્થારકાનં ભિક્ખૂનં વસેન ‘‘સો સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ પાઠો ન વુત્તો, અથ ખો સઙ્ઘેન અત્થારકસ્સ કથિનદુસ્સદાનકાલે પચ્છિમકોટિયા ચત્તારો કથિનદુસ્સસ્સ દાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચન્નં દાયકપટિગ્ગાહકપુગ્ગલાનં અત્થિતાય સો પચ્છા કત્તબ્બો અત્થારો વટ્ટતિ, કારણસમ્પત્તિયા ફલસમ્પત્તિ હોતિ, તસ્મા તસ્મિં અટ્ઠકથાવચને આગમવિરોધો નાપજ્જતીતિ.

વિનયવિનિચ્છયટીકાયમ્પિ ‘‘કથિનત્થારં કે લભન્તિ, કે ન લભન્તીતિ? ગણનવસેન તાવ પચ્છિમકોટિયા પઞ્ચ જના લભન્તિ, ઉદ્ધં સતસહસ્સમ્પિ, પઞ્ચન્નં હેટ્ઠા ન લભન્તી’’તિ અટ્ઠકથાવચને પરેહિ પુચ્છિતબ્બસ્સ અત્થિતાય તં પુચ્છં વિસ્સજ્જેતું ‘‘ઇદં અત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘસ્સ કથિનદુસ્સદાનકમ્મં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ પાઠો ટીકાચરિયેન વુત્તો. કથં પુચ્છિતબ્બન્તિ ચે? ભો અટ્ઠકથાચરિય ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ ઇદં વચનં કિં પઞ્ચાનિસંસસ્સ કારણભૂતં ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિઅત્થારકિરિયં સન્ધાય વુત્તં, ઉદાહુ અત્થારસ્સ કારણભૂતં કથિનદુસ્સદાનકમ્મન્તિ. કથં વિસ્સજ્જનાતિ? ભો ભદ્રમુખ ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા પઞ્ચન્નં જનાનં વટ્ટતી’’તિ ઇદં પઞ્ચાનિસંસસ્સ કારણભૂતં ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિકં અત્થારકિરિયં સન્ધાય અટ્ઠકથાચરિયેન ન વુત્તં, અથ ખો અત્થારસ્સ કારણભૂતં કથિનદાનકમ્મં સન્ધાય વુત્તન્તિ. તત્રાયમધિપ્પાયો – સઙ્ઘેન અત્થારકસ્સ દિન્નદુસ્સેન એવ કથિનત્થારો સમ્ભવતિ, ન ઠિતિકાય લદ્ધચીવરેન વા પુગ્ગલિકચીવરેન વા સમ્ભવતિ, તઞ્ચ કથિનદુસ્સદાનકમ્મં ચત્તારો કથિનદુસ્સદાયકા, એકો પટિગ્ગાહકોતિ પઞ્ચસુ ભિક્ખૂસુ વિજ્જમાનેસુયેવ સમ્પજ્જતિ, ન તતો ઊનેસૂતિ પચ્છિમકોટિયા પઞ્ચન્નં વટ્ટતિ, કારણસિદ્ધિયા ફલસિદ્ધિ હોતિ, તેનેવ ચ કારણેન ‘‘કથિનદુસ્સદાનકમ્મં વુત્ત’’ન્તિ મુખ્યવસેન અવત્વા ‘‘સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ઉપચારવસેનાહ. એવં વુત્તેયેવ અટ્ઠકથાવચનસ્સ પુબ્બાપરવિરોધો નત્થિ, અટ્ઠકથાવચનેન ચ ટીકાવચનં વિરુદ્ધં ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં, ‘‘અપલોકનાદિસઙ્ઘકમ્મકરણત્થં બદ્ધસીમા ભગવતા અનુઞ્ઞાતા’’તિ ઇમિના વિનયલક્ખણેન ચ સમેતિ.

‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિકા પન અત્થારકિરિયા અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ સઙ્ઘકમ્મેસુ અપ્પવિટ્ઠા, અધિટ્ઠાનાદયો વિય પઞ્ચાનિસંસલાભકારણભૂતા પુગ્ગલકિરિયાવ હોતીતિ વસ્સૂપનાયિકખેત્તભૂતાય અન્તોઉપચારસીમાય કાતબ્બા, તસ્મા અન્તોઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમાય અવિજ્જમાનાય બહિઉપચારસીમાયં બદ્ધસીમં વા ઉદકુક્ખેપસત્તબ્ભન્તરલભમાનટ્ઠાનં વા ગન્ત્વા ઞત્તિદુતિયકમ્મેન કથિનદુસ્સં દાપેત્વા પુન વિહારં આગન્ત્વા અન્તોઉપચારસીમાયમેવ કથિનત્થરણં પુબ્બાચરિયેહિ કતં, તં સુકતમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવં અગ્ગહેત્વા સુદ્ધઉપચારસીમાયમેવ ઞત્તિદુતિયકમ્મં કાતબ્બન્તિ ગય્હમાને સતિ તેસં આયસ્મન્તાનં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જમાના સિસ્સાનુસિસ્સા ધુવવાસત્થાય વિહારદાનાદિઅપલોકનકમ્મં વા ઉપોસથપવારણાદિઞત્તિકમ્મં વા સીમાસમ્મન્નનાદિઞત્તિદુતિયકમ્મં વા ઉપસમ્પદાદિઞત્તિચતુત્થકમ્મં વા ઉપચારસીમાયમેવ કરેય્યું, એવં કરોન્તા ભગવતો સાસને મહન્તં જટં મહન્તં ગુમ્બં મહન્તં વિસમં કરેય્યું, તસ્મા તમકરણત્થં યુત્તિતો ચ આગમતો ચ અનેકાનિ કારણાનિ આહરિત્વા કથયિમ્હાતિ.

સાસને ગારવં કત્વા, સદ્ધમ્મસ્સાનુલોમતો;

મયા કતં વિનિચ્છયં, સમ્મા ચિન્તેન્તુ સાધવો.

પુનપ્પુનં વિચિન્તેત્વા, યુત્તં ચે હોતિ ગણ્હન્તુ;

નો ચે યુત્તં મા ગણ્હન્તુ, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકાતિ.

ઇતો પરાનિપિ કારણસાધકાનિ આહરન્તિ આચરિયા, તેસં પટિવચનેન અતિવિત્થારો ભવિસ્સતિ, ઉપચારસીમાય ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં કતટ્ઠાનભાવો પુબ્બે વુત્તોવ, તસ્મા તં વચનં મનસિ કત્વા સંસયં અકત્વા ધારેતબ્બોતિ.

‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ કિં એત્તકેન વચીભેદેન કથિનં અત્થતં હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞો કોચિ કાયવિકારો કાતબ્બો? ન કાતબ્બો. એત્તકેનેવ હિ વચીભેદેન અત્થતં હોતિ, કથિનં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૮) ‘‘અત્થારો એકેન ધમ્મેન સઙ્ગહિતો વચીભેદેના’’તિ.

એવં કથિનત્થારં દસ્સેત્વા અનુમોદાપનઅનુમોદને દસ્સેન્તો ‘‘તેન કથિનત્થારકેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ યેન ભિક્ખુના ‘‘ઇમાય સઙ્ઘાટિયા કથિનં અત્થરામી’’તિઆદિના વચીભેદેન કથિનં અત્થતં, તેન ‘‘કથિનસ્સ અત્થારા પન્નરસ ધમ્મા જાયન્તી’’તિ પરિવારે (પરિ. ૪૦૩) આગતત્તા કથિનત્થારેન સહેવ પઞ્ચ આનિસંસા આગતા, અથ કસ્મા સઙ્ઘં અનુમોદાપેતીતિ? કિઞ્ચાપિ અત્થારકસ્સ ભિક્ખુનો પઞ્ચ આનિસંસા આગતા, સઙ્ઘસ્સ પન અનાગતા, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ ચ આગમનત્થં સઙ્ઘં અનુમોદાપેતિ, સઙ્ઘો ચ અનુમોદનં કરોતિ, એવં કતે ઉભિન્નમ્પિ આનિસંસા આગતા હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૪૦૩) ‘‘દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં અત્થતં હોતિ કથિનં અત્થારકસ્સ ચ અનુમોદકસ્સ ચા’’તિ. એત્થ ચ કથિનત્થારકભિક્ખુતો વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ તસ્મિં સઙ્ઘે અત્થિ, ઇધ વુત્તનયેન અત્થારકેન ‘‘ભન્તે’’તિ વત્તબ્બં, અનુમોદકેન ‘‘આવુસો’’તિ. યદિ પન કથિનત્થારકો ભિક્ખુ સબ્બેસં વુડ્ઢતરો હોતિ, તેન ‘‘આવુસો’’તિ વત્તબ્બં, ઇતરેહિ ‘‘ભન્તે’’તિ, એવં સેસનયદ્વયેપિ. એવં સબ્બેસં અત્થતં હોતિ કથિનન્તિ. ઇમેસુ પન સઙ્ઘપુગ્ગલેસુ યે તસ્મિં વિહારે પુરિમિકાય વસ્સં ઉપગન્ત્વા પઠમપવારણાય પવારિતા, તેયેવ અનુમોદિતું લભન્તિ, છિન્નવસ્સા વા પચ્છિમિકાય ઉપગતા વા અઞ્ઞસ્મિં વિહારે વુત્થવસ્સા વા ન લભન્તિ, અનનુમોદન્તાપિ આનિસંસં ન લભન્તિ.

એવં કથિનત્થારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચીવરવિભાગં દસ્સેતું ‘‘એવં અત્થતે પન કથિને’’તિઆદિમાહ. તત્થ સચે કથિનચીવરેન સદ્ધિં આભતં આનિસંસન્તિ ઇમિના એકં અત્થતચીવરમેવ કથિનચીવરં નામ, તતો અઞ્ઞં તેન સદ્ધિં આભતં સબ્બં ચીવરં કથિનાનિસંસચીવરં નામાતિ દસ્સેતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાની’’તિઆદિ. તેન ઞાયતિ ‘‘વત્થમેવ ઇધ આનિસંસો નામ, ન અગ્ઘો, કથિનસાટકેન સદ્ધિં આભતાનં અઞ્ઞસાટકાનં બહુલવસેન અત્થરિતબ્બં, ન કથિનસાટકસ્સ મહગ્ઘવસેના’’તિ. ભિક્ખુસઙ્ઘો અનિસ્સરો, અત્થતકથિનો ભિક્ખુયેવ ઇસ્સરો. કસ્મા? દાયકેહિ વિચારિતત્તા. ભિક્ખુસઙ્ઘો ઇસ્સરો, કસ્મા? દાયકેહિ અવિચારિતત્તા, મૂલકથિનસ્સ ચ સઙ્ઘે દિન્નત્તા. અવસેસકથિનાનિસંસેતિ તસ્સ દિન્નવત્થેહિ અવસેસકથિનાનિસંસવત્થે. બલવવત્થાનીતિ અત્થરિતબ્બકથિનસાટકંયેવ અહતં વા અહતકપ્પં વા દાતું વટ્ટતિ, આનિસંસચીવરં પન યથાસત્તિ યથાબલં પુરાણં વા અભિનવં વા દુબ્બલં વા બલવં વા દાતું વટ્ટતિ, તસ્મા તેસુ દુબ્બલવત્થે ઠિતિકાય દિન્ને લદ્ધભિક્ખુસ્સ ઉપકારકં ન હોતિ, તસ્મા ઉપકારણયોગ્ગાનિ બલવવત્થાનિ દાતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. વસ્સાવાસિકઠિતિકાય દાતબ્બાનીતિ યત્તકા ભિક્ખૂ વસ્સાવાસિકચીવરં લભિંસુ, તે ઠપેત્વા તેસં હેટ્ઠતો પટ્ઠાય યથાક્કમં દાતબ્બાનિ. થેરાસનતો પટ્ઠાયાતિ યત્તકા ભિક્ખૂ તિસ્સં કથિનત્થતસીમાયં સન્તિ, તેસુ જેટ્ઠકભિક્ખુતો પટ્ઠાય દાતબ્બાનિ. આસનગ્ગહણં પન યથાવુડ્ઢં નિસિન્ને સન્ધાય કતં. એતેન વસ્સાવાસિકકથિનાનિસંસાનં સમાનગતિકતં દીપેતિ. ગરુભણ્ડં ન ભાજેતબ્બન્તિ કથિનસાટકેન સદ્ધિં આભતેસુ મઞ્ચપીઠાદિકં ગરુભણ્ડં ન ભાજેતબ્બં, સઙ્ઘિકવસેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. તત્થ ગરુભણ્ડવિનિચ્છયો અનન્તરકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને વત્તબ્બં અત્થિ. કથં? ઇદાનિ ભિક્ખૂ કથિનાનિસંસચીવરં કુસપાતં કત્વા વિભજન્તિ, તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતીતિ. કસ્માતિ ચે? ‘‘અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાનિ વસ્સાવાસિકઠિતિકાય દાતબ્બાનિ, ઠિતિકાય અભાવે થેરાસનતો પટ્ઠાય દાતબ્બાની’’તિ વચનતોતિ. એવં સન્તે કત્થ કુસપાતો કાતબ્બોતિ? ભણ્ડાગારે ઠપિતચીવરેતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘ઉસ્સન્નં હોતીતિ બહુ રાસિકતં હોતિ, ભણ્ડાગારં ન ગણ્હાતિ. સમ્મુખીભૂતેનાતિ અન્તોઉપચારસીમાયં ઠિતેન. ભાજેતુન્તિ કાલં ઘોસાપેત્વા પટિપાટિયા ભાજેતું…પે… એવં ઠપિતેસુ ચીવરપટિવીસેસુ કુસો પાતેતબ્બો’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૩) વુત્તત્તા, તસ્મા ઇમિસ્સં અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ભાજેતબ્બન્તિ અમ્હાકં ખન્તિ.

એકચ્ચે પન ભિક્ખૂ એકેકસ્સ એકેકસ્મિં ચીવરે અપ્પહોન્તે ચીવરં પરિવત્તેત્વા અકપ્પિયવત્થું ગહેત્વા ભાજેન્તિ, તં અતિઓળારિકમેવ. અઞ્ઞેપિ એકચ્ચાનં ચીવરાનં મહગ્ઘતાય એકચ્ચાનં અપ્પગ્ઘતાય સમગ્ઘં કાતું ન સક્કાતિ તથેવ કરોન્તિ, તમ્પિ ઓળારિકમેવ. તત્થ હિ અકપ્પિયવત્થુના પરિવત્તનેપિ તસ્સ વિચારણેપિ ભાગગ્ગહણેપિ આપત્તિયેવ હોતિ. એકે ‘‘કથિનં નામ દુબ્બિચારણીય’’ન્તિ વત્વા અત્થરણં ન કરોન્તિ, પુગ્ગલિકવસેનેવ યથાજ્ઝાસયં વિચારેન્તિ, તં પન યદિ દાયકેહિ પુગ્ગલસ્સેવ દિન્નં, પુગ્ગલેન ચ સઙ્ઘસ્સ અપરિચ્ચજિતં, એવં સતિ અત્તનો સન્તકત્તા યુત્તં વિય દિસ્સતિ. યદિ પન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા દિન્નં, પુગ્ગલસ્સ દિન્નેપિ સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પરિચ્ચજિતં, એવં સન્તે સઙ્ઘગણાનં સન્તકત્તા અયુત્તં ભવેય્ય. અપરે પન કથિનવસેન પટિગ્ગહિતે વિચારેતું દુક્કરન્તિ મઞ્ઞમાના ‘‘ન મયં કથિનવસેન પટિગ્ગણ્હામ, વસ્સાવાસિકભાવેનેવ પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વત્વા યથારુચિ વિચારેન્તિ, તમ્પિ અયુત્તં. વસ્સાવાસિકમ્પિ હિ સઙ્ઘસ્સ દિન્નં સઙ્ઘિકં હોતિયેવ, પુગ્ગલસ્સ દિન્નં પુગ્ગલિકં. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘સચે પન તેસં સેનાસને પંસુકૂલિકો વસતિ, આગતઞ્ચ તં દિસ્વા ‘તુમ્હાકં વસ્સાવાસિકં દેમા’તિ વદન્તિ, તેન સઙ્ઘસ્સ આચિક્ખિતબ્બં. સચે તાનિ કુલાનિ સઙ્ઘસ્સ દાતું ન ઇચ્છન્તિ, ‘તુમ્હાકંયેવ દેમા’તિ વદન્તિ, સભાગો ભિક્ખુ ‘વત્તં કત્વા ગણ્હાહી’તિ વત્તબ્બો, પંસુકૂલિકસ્સ પનેતં ન વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૧૯) વુત્તત્તા.

વસ્સાવાસિકં દુવિધં સદ્ધાદેય્યતત્રુપ્પાદવસેન. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) ‘‘ઇતિ સદ્ધાદેય્યે દાયકમનુસ્સા પુચ્છિતબ્બા, તત્રુપ્પાદે પન કપ્પિયકારકા પુચ્છિતબ્બા’’તિ. સદ્ધાદેય્યવસ્સાવાસિકમ્પિ સવિહારાવિહારવસેન દુવિધં. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) ‘‘મહાપદુમત્થેરો પનાહ ન એવં કાતબ્બં. મનુસ્સા હિ અત્તનો આવાસપટિજગ્ગનત્થાય પચ્ચયં દેન્તિ, તસ્મા અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ તત્થ પવિસિતબ્બ’’ન્તિ, ‘‘યેસં પન સેનાસનં નત્થિ, કેવલં પચ્ચયમેવ દેન્તિ, તેસં પચ્ચયં અવસ્સાવાસિકે સેનાસને ગાહેતું વટ્ટતી’’તિ ચ. તત્રુપ્પાદવસ્સાવાસિકં નામ કપ્પિયકારકાનં હત્થે કપ્પિયવત્થુપઅભુઞ્જનત્થાય દિન્નવત્થુતો નિબ્બત્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં અટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) ‘‘કપ્પિયકારકાનઞ્હિ હત્થે ‘કપ્પિયભણ્ડં પરિભુઞ્જથા’તિ દિન્નવત્થુતો યં યં કપ્પિયં, તં સબ્બં પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ. એવં વસ્સાવાસિકચીવરમ્પિ પુબ્બે યેભુય્યેન સઙ્ઘસ્સેવ દેન્તિ, તસ્મા ‘‘કથિનચીવરં દેમા’’તિ વુત્તે કથિનચીવરભાવેન પટિગ્ગહેતબ્બં, ‘‘વસ્સાવાસિકં દેમા’’તિ વુત્તે વસ્સાવાસિકચીવરભાવેનેવ પટિગ્ગહેતબ્બં. કસ્મા? ‘‘યથા દાયકા વદન્તિ, તથા પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૫) વચનતો.

કિઞ્ચિ અવત્વા હત્થે વા પાદમૂલે વા ઠપેત્વા ગતે કિં કાતબ્બન્તિ? તત્થ સચે ‘‘ઇદં વત્થુ ચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પરપુગ્ગલસ્સ વા અત્થાય પરિણત’’ન્તિ જાનેય્ય, તેસં અત્થાય પટિગ્ગહેતબ્બં. અથ ‘‘મમત્થાય પરિણત’’ન્તિ જાનેય્ય, અત્તનો અત્થાય પટિગ્ગહેતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે (પરિ. ૩૨૯) ‘‘નવ અધમ્મિકદાનાની’’તિઆદિ. અથ ન કિઞ્ચિ જાનેય્ય, અત્તનો હત્થે વા પાદમૂલે વા કિઞ્ચિ અવત્વા ઠપિતં તસ્સેવ પુગ્ગલિકં હોતિ. ન હિ ચેતિયાદીનં અત્થાય પરિણતં કિઞ્ચિ અવત્વા ભિક્ખુસ્સ હત્થે વા પાદમૂલે વા ઠપેતીતિ. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૯) ‘‘પુગ્ગલસ્સ દેતીતિ ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ એવં પરમ્મુખા વા પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘ઇમં, ભન્તે, તુમ્હાકં દમ્મી’તિ એવં સમ્મુખા વા દેતી’’તિઆદિ.

‘‘ઇમિસ્સં અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ભાજેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, કથં ભાજેતબ્બન્તિ? ‘‘અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાનિ વસ્સાવાસિકઠિતિકાય દાતબ્બાની’’તિ વુત્તત્તા યે ભિક્ખૂ ઇમસ્મિં વસ્સે વસ્સાવાસિકં ન લભિંસુ, તેસં હેટ્ઠતો પટ્ઠાય એકેકં ચીવરં વા સાટકં વા દાતબ્બં. અથ ચીવરાનં વા સાટકાનં વા અવસિટ્ઠેસુ સન્તેસુ પુન થેરાસનતો પટ્ઠાય દુતિયભાગો દાતબ્બો. તતો ચીવરેસુ વા સાટકેસુ વા ખીણેસુ યે લભન્તિ, તેસુ પચ્છિમસ્સ વસ્સાદીનિ સલ્લક્ખેતબ્બાનિ. ન કેવલં તસ્મિં કથિનત્થતદિવસે દિન્નદુસ્સાનિ એવ કથિનાનિસંસાનિ નામ હોન્તિ, અથ ખો યાવ કથિનસ્સ ઉબ્ભારા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નચીવરાનિપિ સઙ્ઘિકેન તત્રુપ્પાદેન આરામિકેહિ આભતચીવરાનિપિ કથિનાનિસંસાનિયેવ હોન્તિ. તસ્મા તાદિસેસુ ચીવરેસુ ઉપ્પજ્જમાનેસુ યથાવુત્તસલ્લક્ખિતવસ્સસ્સ ભિક્ખુનો હેટ્ઠતો પટ્ઠાય પુનપ્પુનં ગાહેતબ્બં. ‘‘ઠિતિકાય અભાવે થેરાસનતો પટ્ઠાય દાતબ્બાની’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) વચનતો તસ્મિં વસ્સે વસ્સાવાસિકચીવરાનં અનુપ્પજ્જનતો વા ઉપ્પજ્જમાનેસુપિ ઠિતિકાય અગાહાપનતો વા વસ્સાવાસિકઠિતિકાય અભાવે સતિ લદ્ધબ્બકથિનાનિસંસે તસ્સં ઉપચારસીમાયં સબ્બે ભિક્ખૂ પટિપાટિયા નિસીદાપેત્વા થેરાસનતો પટ્ઠાય ઠિતિકં કત્વા એકેકસ્સ ભિક્ખુનો એકેકં ચીવરં વા સાટકં વા દાતબ્બં. સઙ્ઘનવકસ્સ દાનકાલેપિ મહાથેરા આગચ્છન્તિ, ‘‘ભન્તે, વીસતિવસ્સાનં દીયતિ, તુમ્હાકં ઠિતિકા અતિક્કન્તા’’તિ ન વત્તબ્બા, ઠિતિકં ઠપેત્વા તેસં દત્વા પચ્છા ઠિતિકાય દાતબ્બં. દુતિયભાગે પન થેરાસનં આરુળ્હે પચ્છા આગતાનં પઠમભાગો ન પાપુણાતિ, દુતિયભાગતો વસ્સગ્ગેન દાતબ્બો. અયં ઠિતિકાવિચારો ચતુપચ્ચયભાજનકથાતો (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૦૨) ગહેતબ્બોતિ.

નનુ ચ ભો એકચ્ચાનિ કથિનાનિસંસચીવરાનિ મહગ્ઘાનિ, એકચ્ચાનિ અપ્પગ્ઘાનિ હોન્તિ, કથં એકેકસ્સ એકેકસ્મિં દિન્ને અગ્ઘસમત્તં ભવેય્યાતિ? વુચ્ચતે – ભણ્ડાગારચીવરભાજને અગ્ઘસમત્તં ઇચ્છિતબ્બં. તથા હિ વુત્તં ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૪૩) ‘‘તેન ખો પન સમયેન સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડાગારે ચીવરં ઉસ્સન્નં હોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સમ્મુખીભૂતેન સઙ્ઘેન ભાજેતું…પે… અથ ખો ચીવરભાજકાનં ભિક્ખૂનં એતદહોસિ ‘કથં નુ ખો ચીવરં ભાજેતબ્બ’ન્તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઠમં ઉચ્ચિનિત્વા તુલયિત્વા વણ્ણાવણ્ણં કત્વા ભિક્ખૂ ગણેત્વા વગ્ગં બન્ધિત્વા ચીવરપટિવીસં ઠપેતુ’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયઞ્ચ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૩) ‘‘ઉચ્ચિનિત્વાતિ ‘ઇદં થૂલં, ઇદં સણ્હં, ઇદં ઘનં, ઇદં તનુકં, ઇદં પરિભુત્તં, ઇદં અપરિભુત્તં, ઇદં દીઘતો એત્તકં, પુથુલતો એત્તક’ન્તિ એવં વત્થાનિ વિચિનિત્વા. તુલયિત્વાતિ ‘ઇદં એત્તકં અગ્ઘતિ, ઇદં એત્તક’ન્તિ એવં અગ્ઘપરિચ્છેદં કત્વા. વણ્ણાવણ્ણં કત્વાતિ સચે સબ્બેસં એકેકમેવ દસદસઅગ્ઘનકં પાપુણાતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે પાપુણાતિ, યં નવ વા અટ્ઠ વા અગ્ઘતિ, તં અઞ્ઞેન એકઅગ્ઘનકેન ચ દ્વિઅગ્ઘનકેન ચ સદ્ધિં બન્ધિત્વા એતેન ઉપાયેન સમે પટિવીસે ઠપેત્વાતિ અત્થો. ભિક્ખૂ ગણેત્વા વગ્ગં બન્ધિત્વાતિ સચે એકેકસ્સ દીયમાને દિવસો ન પહોતિ, દસ દસ ભિક્ખૂ ગણેત્વા દસ દસ ચીવરપટિવીસે એકવગ્ગં બન્ધિત્વા એકં ભણ્ડિકં કત્વા એવં ચીવરપટિવીસં ઠપેતું અનુજાનામીતિ અત્થો. એવં ઠપિતેસુ ચીવરપટિવીસેસુ કુસો પાતેતબ્બો’’તિ વુત્તં. તેન ઞાયતિ ‘‘ભણ્ડાગારચીવરભાજને અગ્ઘસમત્તં ઇચ્છિતબ્બં, કુસપાતો ચ કાતબ્બો’’તિ.

ઇમસ્મિં પન કથિનાનિસંસચીવરભાજને અગ્ઘસમત્તં ન ઇચ્છિતબ્બં, કુસપાતો ચ ન કાતબ્બો. તથા હિ વુત્તં કથિનક્ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) ‘‘એવં અત્થતે પન કથિને સચે કથિનચીવરેન સદ્ધિં આભતં આનિસંસં દાયકા ‘યેન અમ્હાકં કથિનં ગહિતં, તસ્સેવ દેમા’તિ દેન્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘો અનિસ્સરો. અથ અવિચારેત્વાવ દત્વા ગચ્છન્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘો ઇસ્સરો, તસ્મા સચે કથિનત્થારકસ્સ સેસચીવરાનિપિ દુબ્બલાનિ હોન્તિ, સઙ્ઘેન અપલોકેત્વા તેસમ્પિ અત્થાય વત્થાનિ દાતબ્બાનિ, કમ્મવાચા પન એકાયેવ વટ્ટતિ. અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાનિ વસ્સાવાસિકઠિતિકાય દાતબ્બાનિ. ઠિતિકાય અભાવે થેરાસનતો પટ્ઠાય દાતબ્બાનિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘અગ્ઘપરિચ્છેદં કત્વા’’તિ વા ‘‘કુસપાતો કાતબ્બો’’તિ વા. તેન ઞાયતિ ‘‘કથિનાનિસંસચીવરાનિ વસ્સાવાસિકઠિતિકાય વા વુડ્ઢતરતો વા પટ્ઠાયેવ દાતબ્બાનિ, નેવ અગ્ઘસમત્તં કાતબ્બં, ન કુસો પાતેતબ્બો’’તિ.

ઇદાનિ પન વસ્સાવાસિકભાવેન અદિન્નત્તા વસ્સાવાસિકઠિતિકાય અકતત્તા ચ કથિનત્થતચીવરતો ચ કથિનત્થારકસ્સ અવસેસચીવરત્થાય દિન્નવત્થતો ચ અવસેસકથિનાનિસંસે બલવવત્થાનિ વુડ્ઢતરતો પટ્ઠાય એકસ્સ ભિક્ખુસ્સ એકં વત્થં દાતબ્બં, તેસુ પન વરં વરં વુડ્ઢસ્સ દાતબ્બં. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘પચ્છિમવસ્સૂપનાયિકદિવસે પન સચે કાલં ઘોસેત્વા સન્નિપતિતે સઙ્ઘે કોચિ દસહત્થં વત્થં આહરિત્વા વસ્સાવાસિકં દેતિ, આગન્તુકો સચે ભિક્ખુસઙ્ઘત્થેરો હોતિ, તસ્સ દાતબ્બં. નવકો ચે હોતિ, સમ્મતેન ભિક્ખુના સઙ્ઘત્થેરો વત્તબ્બો ‘સચે, ભન્તે, ઇચ્છથ, પઠમભાગં મુઞ્ચિત્વા ઇદં વત્થં ગણ્હથા’તિ. અમુઞ્ચન્તસ્સ ન દાતબ્બં. સચે પન પુબ્બે ગાહિતં મુઞ્ચિત્વા ગણ્હાતિ, દાતબ્બં. એતેનેવ ઉપાયેન દુતિયત્થેરતો પટ્ઠાય પરિવત્તેત્વા પત્તટ્ઠાને આગન્તુકસ્સ દાતબ્બં. સચે પઠમવસ્સૂપગતા દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ વા વત્થાનિ અલત્થું, લદ્ધં લદ્ધં એતેનેવ ઉપાયેન વિસ્સજ્જાપેત્વા યાવ આગન્તુકસ્સ સમકં હોતિ, તાવ દાતબ્બં. તેન પન સમકે લદ્ધે અવસિટ્ઠો અનુભાગો થેરાસને દાતબ્બો’’તિ સેનાસનક્ખન્ધકટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૧૮) વચનતો તંસંવણ્ણનાભૂતાયં વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૩૧૮) ‘‘આગન્તુકો સચે ભિક્ખૂતિ ચીવરે ગાહિતે પચ્છા આગતો આગન્તુકો ભિક્ખુ. પત્તટ્ઠાનેતિ વસ્સગ્ગેન પત્તટ્ઠાને. પઠમવસ્સૂપગતાતિ આગન્તુકસ્સ આગમનતો પુરેતરમેવ પચ્છિમિકાય વસ્સૂપનાયિકાય વસ્સૂપગતા. લદ્ધં લદ્ધન્તિ દાયકાનં સન્તિકા આગતાગતસાટક’’ન્તિ વચનતો, વજિરબુદ્ધિટીકાયઞ્ચ (વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩૧૮) ‘‘પઠમભાગં મુઞ્ચિત્વાતિ ઇદં ચે પઠમગાહિતવત્થુતો મહગ્ઘં હોતીતિ લિખિત’’ન્તિ વચનતો ચ વિઞ્ઞાયતિ. એવં અટ્ઠકથાયં ટીકાસુ ચ વસ્સાવાસિકદાને પચ્છા આભતં મહગ્ઘવત્થં મહાથેરતો પટ્ઠાય પરિવત્તેત્વા તેહિ અનિચ્છિતંયેવ વસ્સગ્ગેન પત્તસ્સ પચ્છા આગતસ્સ ભિક્ખુનો દાતબ્બભાવસ્સ વુત્તત્તા વરં વરં વુડ્ઢસ્સ દાતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

‘‘સચે પઠમવસ્સૂપગતા દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ વા વત્થાનિ અલત્થુ’’ન્તિ વત્થગણનાય એવ વુત્તત્તા, અગ્ઘગણનાય અવુત્તત્તા ચ કથિનાનિસંસવત્થસ્સ ચ વસ્સાવાસિકગતિકભાવસ્સ વચનતો કથિનાનિસંસવત્થાનિ વત્થગણનાવસેનેવ ભાજેતબ્બાનિ, ન અગ્ઘસમભાવેનાતિ ચ દટ્ઠબ્બાનિ, તેનેવ ચ કારણેન ‘‘યો બહૂનિ કથિનાનિસંસવત્થાનિ દેતિ, તસ્સ સન્તકેનેવ અત્થરિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) વુત્તં. બહૂનિ હિ કથિનાનિસંસવત્થાનિ વિભજનકાલે સઙ્ઘસ્સ ઉપકારકાનિ હોન્તીતિ.

પાળિઅટ્ઠકથાદીહિ, નેત્વા વુત્તં વિનિચ્છયં;

કથિને ચીવરે મય્હં, ચિન્તયન્તુ વિચક્ખણા.

ચિન્તયિત્વા પુનપ્પુનં, યુત્તં ચે ધારયન્તુ તં;

અયુત્તઞ્ચે ઇતો અઞ્ઞં, પરિયેસન્તુ કારણન્તિ.

‘‘યો ચ તત્થ ચીવરુપ્પાદો, સો નેસં ભવિસ્સતી’’તિ ચીવરસ્સેવ અત્થતકથિનાનં ભિક્ખૂનં સન્તકભાવસ્સ ભગવતા વુત્તત્તા ચીવરતો અઞ્ઞાનિ સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નાનિ પિણ્ડપાતાદીનિ વત્થૂનિ ઉપચારસીમં પવિટ્ઠસ્સ આગતાગતસ્સ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં હોન્તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) ‘‘કથિનં અત્થરાપેત્વા દાનઞ્ચ ભુઞ્જિત્વા ગમિસ્સન્તિ, આનિસંસો પન ઇતરેસંયેવ હોતી’’તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામણેરાનં ઉપડ્ઢપટિવીસં દાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૩) પાઠં ઉપનિસ્સાય કથિનાનિસંસચીવરમ્પિ સામણેરાનં ઉપડ્ઢપટિવીસંયેવ દેન્તિ, ન પનેવં કાતબ્બં. ભણ્ડાગારે ઠપિતઞ્હિ અકાલચીવરમેવ સામણેરાનં ઉપડ્ઢપટિવીસં કત્વા દાતબ્બં. વસ્સાવાસિકકથિનાનિસંસાદિકાલચીવરં પન સમકમેવ દાતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ચીવરક્ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૩) ‘‘સામણેરાનં ઉપડ્ઢપટિવીસન્તિ એત્થ યે સામણેરા અત્તિસ્સરા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કત્તબ્બકમ્મં ન કરોન્તિ, ઉદ્દેસપરિપુચ્છાસુ યુત્તા આચરિયુપજ્ઝાયાનંયેવ વત્તપટિપત્તિં કરોન્તિ, અઞ્ઞેસં ન કરોન્તિ, એતેસંયેવ ઉપડ્ઢભાગો દાતબ્બો. યે પન પુરેભત્તઞ્ચ પચ્છાભત્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સેવ કત્તબ્બકિચ્ચં કરોન્તિ, તેસં સમકો દાતબ્બો. ઇદઞ્ચ પિટ્ઠિસમયે ઉપ્પન્નેન ભણ્ડાગારે ઠપિતેન અકાલચીવરેનેવ કથિતં, કાલચીવરં પન સમકમેવ દાતબ્બ’’ન્તિ.

કચ્ચિ નુ ખો સામણેરા વસ્સં ઉપગતા, યેન આનિસંસં લભેય્યુન્તિ? આમ ઉપગતાતિ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ? ‘‘અથ ચત્તારો ભિક્ખૂ ઉપગતા, એકો પરિપુણ્ણવસ્સો સામણેરો, સો ચે પચ્છિમિકાય ઉપસમ્પજ્જતિ, ગણપૂરકો ચેવ હોતિ, આનિસંસઞ્ચ લભતી’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૬) વચનતો વજિરબુદ્ધિટીકાયઞ્ચ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) ‘‘પચ્છિમિકાય ઉપસમ્પન્નો પઠમપવારણાય પવારેતુમ્પિ લભતિ, વસ્સિકો ચ હોતિ, આનિસંસઞ્ચ લભતીતિ સામણેરાનં વસ્સૂપગમનં અનુઞ્ઞાતં હોતિ. સામણેરા કથિનાનિસંસં લભન્તીતિ વદન્તી’’તિ વચનતોતિ.

તત્રુપ્પાદેસુ કથિનાનિસંસેસુ યદિ આરામિકા તણ્ડુલાદીહિ વત્થાનિ ચેતાપેન્તિ, વત્થેહિપિ તણ્ડુલાદીનિ ચેતાપેન્તિ, તત્થ કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ? વિભજનકાલે વિજ્જમાનવત્થુવસેન કાતબ્બં. તથા હિ વુત્તં વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) ‘‘તત્રુપ્પાદેન તણ્ડુલાદિના વત્થૂસુ ચેતાપિતેસુ અત્થતકથિનાનમેવ તાનિ વત્થાનિ પાપુણન્તિ. વત્થેહિ પન તણ્ડુલાદીસુ ચેતાપિતેસુ સબ્બેસં તાનિ પાપુણન્તીતિ વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘સચે પન એકસીમાયં બહૂ વિહારા હોન્તી’’તિ એત્થ કતરસીમા અધિપ્પેતાતિ? ઉપચારસીમા. ઉપચારસીમાયંયેવ હિ સઙ્ઘલાભવિભજનાદિકં સિજ્ઝતિ. વુત્તઞ્હેતં વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૦૬) ‘‘કથિનત્થતસીમાયન્તિ ઉપચારસીમં સન્ધાય વુત્તં, ઉપચારસીમટ્ઠસ્સ મતકચીવરાદિભાગિયતાય બદ્ધસીમાય તત્રુપ્પાદાભાવતો વિઞ્ઞેય્યમેતં ‘ઉપચારસીમાવ અધિપ્પેતા’તિ’’.

એવં કથિનત્થારં દસ્સેત્વા સઙ્ઘે રુચિતાય માતિકાપલિબોધઉબ્ભારે અદસ્સેત્વાવ અન્તે આનિસંસં દસ્સેતું ‘‘અત્થતકથિનાનં વો ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અટ્ઠવિધા માતિકા પક્કમનન્તિકા, નિટ્ઠાનન્તિકા, સન્નિટ્ઠાનન્તિકા, નાસનન્તિકા, સવનન્તિકા, આસાવચ્છેદિકા, સીમાતિક્કન્તિકા, સહુબ્ભારાતિ. તત્થ અત્થતકથિનો ભિક્ખુ કતપરિયોસિતં ચીવરં આદાય ‘‘ઇમં વિહારં ન પચ્ચેસ્સામી’’તિ પક્કમતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપચારસીમાતિક્કમેનેવ કથિનુબ્ભારો ભવતિ, પઞ્ચાનિસંસાનિ અલભનેય્યો હોતિ. અયં કથિનુબ્ભારો પક્કમનમેવસ્સ અન્તભૂતત્તા પક્કમનન્તિકો નામ હોતિ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ અનિટ્ઠિતમેવ અત્તનો ભાગભૂતં ચીવરં આદાય અઞ્ઞં વિહારં ગતો, તસ્સ બહિઉપચારસીમગતસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇમસ્મિંયેવ વિહારે ઇમં ચીવરં કારેસ્સામિ, ન પુરાણવિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ, સો બહિસીમાયમેવ તં ચીવરં કારેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો તસ્મિં ચીવરે નિટ્ઠિતે કથિનુબ્ભારો હોતિ. અયં કથિનુબ્ભારો ચીવરનિટ્ઠાનમેવસ્સ અન્તોતિ નિટ્ઠાનન્તિકો નામ.

ભિક્ખુ અત્થતકથિનો અકતચીવરમાદાય પક્કમતિ, તસ્સ બહિઉપચારસીમગતસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇમં ચીવરં નેવ કારેસ્સામિ, પોરાણવિહારઞ્ચ ન પચ્ચેસ્સામી’’તિ, તસ્સ ભિક્ખુનો તેન સન્નિટ્ઠાનેન કથિનુબ્ભારો હોતિ. અયં કથિનુબ્ભારો સન્નિટ્ઠાનમેવસ્સ અન્તોતિ સન્નિટ્ઠાનન્તિકો નામ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ અકતમેવ ચીવરં આદાય પક્કમતિ, બહિસીમગતસ્સ તસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇધેવિમં ચીવરં કારેસ્સામિ, ન ચ પોરાણવિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ, તસ્સ ચીવરં કુરુમાનં ચોરાદીહિ નસ્સતિ, અગ્યાદીહિ વિનસ્સતિ, કથિનુબ્ભારો હોતિ. અયં કથિનુબ્ભારો નાસનમેવસ્સ અન્તોતિ નાસનન્તિકો નામ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ અકતચીવરમાદાય ‘‘ઇમં વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમતિ, તસ્સ બહિસીમગતસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇધેવિમં ચીવરં કારેસ્સામી’’તિ, સો કતચીવરો સુણાતિ ‘‘વિહારે કિર સઙ્ઘેન કથિનં ઉબ્ભત’’ન્તિ, તેન સવનમત્તેનસ્સ કથિનં ઉબ્ભતં હોતિ. અયં કથિનબ્ભારો સવનમેવસ્સ અન્તોતિ સવનન્તિકો નામ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ અઞ્ઞત્થ પચ્ચાસાચીવરકારણા પક્કમતિ, તસ્સ બહિસીમગતસ્સ એવં હોતિ ‘‘ઇધ બહિસીમાયમેવ ચીવરપચ્ચાસં પયિરુપાસામિ, ન વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ, સો તત્થેવ તં ચીવરપચ્ચાસં પયિરુપાસતિ, સો તં ચીવરપચ્ચાસં અલભમાનો ચીવરાસા પચ્છિજ્જતિ, તેનેવ તસ્સ ભિક્ખુનો કથિનુબ્ભારો ભવતિ. અયં કથિનુબ્ભારો આસાવચ્છેદસહિતત્તા આસાવચ્છેદિકો નામ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ અકતચીવરં આદાય ‘‘ઇમં વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમતિ, સો બહિસીમગતો તં ચીવરં કારેતિ, સો કતચીવરો ‘‘વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો બહિઉપચારસીમાયમેવ કથિનુબ્ભારકાલં વીતિનામેતિ, તસ્સ કથિનુબ્ભારો ભવતિ. અયં કથિનુબ્ભારો ચીવરકાલસ્સ અન્તિમદિવસસઙ્ખાતાય સીમાય અતિક્કન્તત્તા સીમાતિક્કન્તિકો નામ.

અત્થતકથિનો ભિક્ખુ ચીવરં આદાય ‘‘ઇમં વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પક્કમતિ, સો કતચીવરો ‘‘વિહારં પચ્ચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તો પચ્ચાગન્ત્વા વિહારે કથિનુબ્ભારં પપ્પોતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો વિહારે ભિક્ખૂહિ સહ કથિનુબ્ભારો ભવતિ. અયં કથિનુબ્ભારો વિહારે ભિક્ખૂહિ સહ કતત્તા સહુબ્ભારો નામ. અયં અટ્ઠવિધો કથિનુબ્ભારો અટ્ઠ માતિકા નામ. વુત્તઞ્હેતં કથિનક્ખન્ધકપાળિયં (મહાવ. ૩૧૦) ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા કથિનસ્સ ઉબ્ભારાય પક્કમનન્તિકા નિટ્ઠાનન્તિકા સન્નિટ્ઠાનન્તિકા નાસનન્તિકા સવનન્તિકા આસાવચ્છેદિકા સીમાતિક્કન્તિકા સહુબ્ભારાતિ. ભિક્ખુ અત્થતકથિનો કતચીવરમાદાય પક્કમતિ ‘ન પચ્ચેસ્સ’ન્તિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પક્કમનન્તિકો કથિનુબ્ભારો’’તિઆદિ, વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણે ચ –

‘‘પક્કમનઞ્ચ નિટ્ઠાનં, સન્નિટ્ઠાનઞ્ચ નાસનં;

સવનમાસા ચ સીમા ચ, સહુબ્ભારોતિ અટ્ઠિમા’’તિ. (વિ. વિ. ૨૭૦૯);

પલિબોધો દુવિધો આવાસપલિબોધો, ચીવરપલિબોધોતિ. તત્થ ‘‘યસ્મિં વિહારે કથિનં અત્થતં હોતિ, તસ્મિં વસિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોપિ ‘‘પુન તં વિહારં આગચ્છિસ્સામી’’તિ સાપેક્ખો હોતિ. અયં આવાસપલિબોધો નામ. તસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં અકતં વા હોતિ અપરિયોસિતં વા, ‘‘અઞ્ઞતો ચીવરં લચ્છામી’’તિ આસા વા અનુપચ્છિન્ના હોતિ. અયં ચીવરપલિબોધો નામ. વુત્તઞ્હેતં કથિનક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૨૫) ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, દ્વે કથિનસ્સ પલિબોધા? આવાસપલિબોધો ચ ચીવરપલિબોધો ચ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, આવાસપલિબોધો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વસતિ વા તસ્મિં આવાસે, સાપેક્ખો વા પક્કમતિ ‘પચ્ચેસ્સ’ન્તિ, એવં ખો, ભિક્ખવે, આવાસપલિબોધો હોતિ. કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ચીવરપલિબોધો હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ચીવરં અકતં વા હોતિ વિપ્પકતં વા, ચીવરાસા વા અનુપચ્છિન્ના, એવં ખો, ભિક્ખવે, ચીવરપલિબોધો હોતી’’તિ.

ઉબ્ભારો દુવિધો અટ્ઠમાતિકાઉબ્ભારઅન્તરુબ્ભારવસેન. તત્થ બહિઉપચારસીમગતાનં ભિક્ખૂનં વસેન વુત્તા સત્ત કથિનુબ્ભારા ચ બહિઉપચારસીમં ગન્ત્વા નિવત્તેત્વા કથિનત્થતવિહારે અન્તરુબ્ભારં પત્વા ભિક્ખૂહિ સહ અન્તરુબ્ભારસ્સ કતત્તા સહુબ્ભારસઙ્ખાતો એકો કથિનુબ્ભારો ચાતિ ઇમે અટ્ઠ કથિનુબ્ભારા અટ્ઠમાતિકાય પવિટ્ઠત્તા અટ્ઠમાતિકાઉબ્ભારો નામ. બહિસીમં અગન્ત્વા તસ્મિંયેવ વિહારે નિસીદિત્વા કથિનુબ્ભારં ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય કથિનુબ્ભારો અટ્ઠમાતિકાય અપ્પવિટ્ઠો હુત્વા કાલપરિચ્છેદં અપ્પત્વા અન્તરાયેવ કતત્તા અન્તરુબ્ભારો નામ.

અન્તરુબ્ભારસહુબ્ભારા ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાયેવ કતા, એવં સન્તે કો તેસં વિસેસોતિ? અન્તરુબ્ભારો બહિસીમં અગન્ત્વા અન્તોસીમાયમેવ ઠિતેહિ ભિક્ખૂહિ કતો. સહુબ્ભારો બહિસીમં ગતેન ભિક્ખુના પચ્ચાગન્ત્વા તં અન્તરુબ્ભારં પત્વા તેહિ અન્તોસીમટ્ઠેહિ ભિક્ખૂહિ સહ કતોતિ અયમેતેસં વિસેસો. પક્કમનન્તિકાદયો સત્ત કથિનુબ્ભારા ન કમ્મવાચાય કતા, કેવલં દ્વિન્નં પલિબોધાનં ઉપચ્છેદેન પઞ્ચહિ આનિસંસેહિ વિગતત્તા કથિનુબ્ભારા નામ હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન વિનયવિનિચ્છયે –

‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાનં વા, અન્તરુબ્ભારતોપિ વા;

ઉબ્ભારાપિ દુવે વુત્તા, કથિનસ્સ મહેસિના’’તિ.

તટ્ટીકાયમ્પિ ‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાનન્તિ બહિસીમગતાનં વસેન વુત્તા. પક્કમનન્તિકાદયો સત્ત માતિકા બહિસીમં ગન્ત્વા અન્તરુબ્ભારં સમ્પત્તસ્સ વસેન વુત્તા, સહુબ્ભારો ઇમાસં અટ્ઠન્નં માતિકાનં વસેન ચ. અન્તરુબ્ભારતોપિ વાતિ બહિસીમં અગન્ત્વા તત્થેવ વસિત્વા કથિનુબ્ભારકમ્મેન ઉબ્ભતકથિનાનં વસેન લબ્ભનતો અન્તરુબ્ભારોતિ મહેસિના કથિનસ્સ ઉબ્ભારા દુવે વુત્તાતિ યોજના. બહિસીમં ગન્ત્વા આગતસ્સ વસેન સઉબ્ભારો, બહિસીમં અગતાનં વસેન અન્તરુબ્ભારોતિ એકોયેવ ઉબ્ભારો દ્વિધા વુત્તો’’તિ વુત્તં.

કસ્મા પન અન્તરુબ્ભારવસેન કમ્મવાચાય કથિનં ઉબ્ભતન્તિ? મહાદાનં દાતુકામેહિ ઉપાસકેહિ આગતસ્સ સઙ્ઘસ્સ અકાલચીવરં દાતુકામેહિ યાચિતત્તા. વુત્તઞ્હિ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગપાળિયં (પાચિ. ૯૨૫) ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરેન ઉપાસકેન સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ વિહારો કારાપિતો હોતિ, સો તસ્સ વિહારસ્સ મહે ઉભતોસઙ્ઘસ્સ અકાલચીવરં દાતુકામો હોતિ. તેન ખો પન સમયેન ઉભતોસઙ્ઘસ્સ કથિનં અત્થતં હોતિ. અથ ખો સો ઉપાસકો સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા કથિનુદ્ધારં યાચી’’તિઆદિ. કથં પન કમ્મવાચા કાતબ્બાતિ? ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરેય્ય, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરતિ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ કથિનસ્સ ઉદ્ધારો, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. ઉબ્ભતં સઙ્ઘેન કથિનં, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ એવં કાતબ્બાતિ. વુત્તઞ્હિ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કથિનં ઉદ્ધરિતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કથિનં ઉદ્ધરિતબ્બં. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો – સુણાતુ મે…પે… ધારયામી’’તિ.

એતેન ચ કથિનુબ્ભારેન પુબ્બે કતં કથિનદુસ્સદાનઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં ઉબ્ભતન્તિ વદન્તિ, ન પન કથિનદુસ્સદાનઞત્તિદુતિયકમ્મં ઉબ્ભતં, અથ ખો અત્થારકમ્મમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ હિ કથિનદુસ્સદાનઞત્તિદુતિયકમ્મં ઉબ્ભતં ભવેય્ય, તાય કમ્મવાચાય કથિનદુસ્સદાનસ્સ સિજ્ઝનતો ઇમાય કથિનુબ્ભારકમ્મવાચાય તં પુબ્બે દિન્નદુસ્સં પુન આહરાપેતબ્બં સિયા, ન પઞ્ચાનિસંસવિગમનં. યસ્મા પન ઇમાય કથિનુબ્ભારકમ્મવાચાય પઞ્ચાનિસંસવિગમનમેવ હોતિ, ન પુબ્બે દિન્નકથિનદુસ્સસ્સ પુન આહરાપનં. તેન વિઞ્ઞાયતિ ‘‘પઞ્ચાનિસંસલાભકારણં અત્થરણકમ્મમેવ ઇમાય કથિનબ્ભારકમ્મવાચાય ઉદ્ધરીયતિ, ન કથિનદુસ્સદાનઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાતિ, તસ્મા કથિનુબ્ભારકમ્મવાચાકરણતો પચ્છા સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નં ચીવરં અકાલચીવરં હોતિ, સઙ્ઘો પઞ્ચાનિસંસે ન લભતિ, ચીવરં સબ્બસઙ્ઘિકં હુત્વા આગતાગતસ્સ સઙ્ઘસ્સ ભાજનીયં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. અયમત્થો કથિનદુસ્સદાનઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય ચ કથિનુબ્ભારકમ્મવાચાય ચ અત્થઞ્ચ અધિપ્પાયઞ્ચ સુટ્ઠુ વિનિચ્છિનિત્વા પુબ્બાપરં સંસન્દિત્વા પચ્ચેતબ્બોતિ.

એત્થ સિયા – કથિનુબ્ભારં યાચન્તાનં સબ્બેસં કથિનુબ્ભારો દાતબ્બો, ઉદાહુ એકચ્ચાનન્તિ, કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સબ્બેસં દાતબ્બો, કથિનુબ્ભારકમ્મેન પઞ્ચાનિસંસવિગમનતો સઙ્ઘસ્સ લાભન્તરાયો ભવેય્ય, અથ એકચ્ચાનં મુખોલોકનં વિય સિયાતિ? યદિ કથિનત્થારમૂલકલાભતો કથિનુબ્ભારમૂલકલાભો મહન્તો ભવેય્ય, તેસં યાચન્તાનં કથિનુબ્ભારો દાતબ્બો. યદિ અપ્પકો, ન દાતબ્બો. યદિ સમો, કુલપ્પસાદત્થાય દાતબ્બોતિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૨૭) ‘‘કીદિસો કથિનુદ્ધારો દાતબ્બો, કીદિસો ન દાતબ્બોતિ? યસ્સ અત્થારમૂલકો આનિસંસો મહા, ઉબ્ભારમૂલકો અપ્પો, એવરૂપો ન દાતબ્બો. યસ્સ પન અત્થારમૂલકો આનિસંસો અપ્પો, ઉબ્ભારમૂલકો મહા, એવરૂપો દાતબ્બો. સમાનિસંસોપિ સદ્ધાપરિપાલનત્થં દાતબ્બોવા’’તિ. ઇમિનાપિ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘પઞ્ચાનિસંસાનં કારણભૂતં અત્થારકમ્મમેવ ઉદ્ધરીયતિ, ન કથિનદુસ્સદાનભૂતં ઞત્તિદુતિયકમ્મ’’ન્તિ.

આનિસંસકથાયં પઞ્ચાતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાના અનામન્તચારાદયો પઞ્ચ કિરિયા. કપ્પિસ્સન્તીતિ કપ્પા ભવિસ્સન્તિ, અનાપત્તિકારણા ભવિસ્સન્તીતિ અત્થો. અનામન્તચારોતિ અનામન્તેત્વા ચરણં. યો હિ દાયકેહિ ભત્તેન નિમન્તિતો હુત્વા સભત્તો સમાનો વિહારે સન્તં ભિક્ખું અનામન્તેત્વા કુલેસુ ચારિત્તં આપજ્જતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો ચારિત્તસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયાપત્તિ હોતિ, સા આપત્તિ અત્થતકથિનસ્સ ન હોતીતિ અત્થો. તત્થ ચારિત્તસિક્ખાપદં નામ ‘‘યો પન ભિક્ખુ નિમન્તિતો સભત્તો સમાનો સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા પુરેભત્તં વા પચ્છાભત્તં વા કુલેસુ ચારિત્તં આપજ્જેય્ય અઞ્ઞત્ર સમયા, પાચિત્તિયં. તત્થાયં સમયો ચીવરદાનસમયો ચીવરકારસમયો, અયં તત્થ સમયો’’તિ અચેલકવગ્ગે પઞ્ચમસિક્ખાપદં (પાચિ. ૨૯૯-૩૦૦). ચીવરવિપ્પવાસોતિ તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરેન વા સબ્બેન વા વિના હત્થપાસે અકત્વા અરુણુટ્ઠાપનં, એવં કરોતોપિ દુતિયકથિનસિક્ખાપદેન આપત્તિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થ ચ દુતિયકથિનસિક્ખાપદં નામ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં પન ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને એકરત્તમ્પિ ચે ભિક્ખુ તિચીવરેન વિપ્પવસેય્ય અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ આગતં નિસ્સગ્ગિયેસુ દુતિયસિક્ખાપદં (પારા. ૪૭૨).

ગણભોજનન્તિ એતેન ગણભોજનસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ગણભોજનં નામ ‘‘અમ્હાકં ભત્તં દેથા’’તિ ભિક્ખૂનં વિઞ્ઞત્તિયા વા ‘‘અમ્હાકં ભત્તં ગણ્હથા’’તિ દાયકાનં નિમન્તનેન વા અકપ્પિયવોહારેન ચત્તારો વા અતિરેકા વા ભિક્ખૂ એકતો પટિગ્ગણ્હિત્વા એકતો ભુઞ્જનં. ગણભોજનસિક્ખાપદં નામ ‘‘ગણભોજને અઞ્ઞત્ર સમયા પાચિત્તિયં. તત્થાયં સમયો ગિલાનસમયો ચીવરદાનસમયો ચીવરકારસમયો અદ્ધાનગમનસમયો નાવાભિરુહનસમયો મહાસમયો સમણભત્તસમયો, અયં તત્થ સમયો’’તિ આગતં ભોજનવગ્ગે દુતિયસિક્ખાપદં (પાચિ. ૨૧૫). અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં વટ્ટતીતિ પઠમકથિનસિક્ખાપદેન આપત્તિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તત્થ પઠમકથિનસિક્ખાપદં નામ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં પન ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિં કથિને દસાહપરમં અતિરેકચીવરં ધારેતબ્બં, તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ આગતં નિસ્સગ્ગિયેસુ પઠમસિક્ખાપદં (પારા. ૪૭૨). કથિનત્થતસીમાયાતિ ઉપચારસીમં સન્ધાય વુત્તં. મતકચીવરન્તિ મતસ્સ ચીવરં. તત્રુપ્પાદેનાતિ સઙ્ઘસન્તકેન આરામુય્યાનખેત્તવત્થુઆદિના. યં સઙ્ઘિકં ચીવરં ઉપ્પજ્જતિ, તં તેસં ભવિસ્સતીતિ ઇમિના ચીવરમેવ કથિનત્થારકાનં ભિક્ખૂનં સન્તકં હોતિ, તતો અઞ્ઞં પિણ્ડપાતભેસજ્જાદિકં આગતાગતસ્સ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં હોતીતિ દસ્સેતિ.

એવં અટ્ઠઙ્ગસમ્પન્નો, લજ્જી ભિક્ખુ સુપેસલો;

કરેય્ય કથિનત્થારં, ઉબ્ભારઞ્ચાપિ સાધુકન્તિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

કથિનત્થારવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

એકૂનતિંસતિમો પરિચ્છેદો.