૧. અમ્બપાલિસુત્તવણ્ણના

૩૬૭. એકાયન્વાયન્તિ સન્ધિવસેન વુત્તં ઓ-કારસ્સ વ-કારં અ-કારસ્સ દીઘં કત્વા. અયં કિર સંયુત્તાભિલાપો, તત્થ અયન-સદ્દો મગ્ગપરિયાયો. ન કેવલં અયમેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ મગ્ગપરિયાયાતિ પદુદ્ધારં કરોન્તો ‘‘મગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિં વત્વા યદિ મગ્ગપરિયાયો આયન-સદ્દો, કસ્મા પુન મગ્ગોતિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ એકમગ્ગોતિ એકોવ મગ્ગો. ન હિ નિબ્બાનગામિમગ્ગો અઞ્ઞો અત્થીતિ. નનુ સતિપટ્ઠાનં ઇધ મગ્ગોતિ અધિપ્પેતં, તદઞ્ઞેપિ બહૂ મગ્ગધમ્મા અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, તે પન સતિપટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ ગહિતા તદવિનાભાવતો. તથા હિ ઞાણવીરિયાદયો નિદ્દેસે ગહિતા, ઉદ્દેસે સતિયા એવ ગહણં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં, સતિયા મગ્ગભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. ન દ્વેધાપથભૂતોતિ ઇમિના ઇમસ્સ દ્વયભાવાભાવં વિય અનિબ્બાનગામિભાવાભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. નિબ્બાનગમનટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનં ગચ્છતિ એતેનાતિ નિબ્બાનગમનં, સો એવ અવિપરીતભાવનાય અત્થો, તેન નિબ્બાનગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનાધિગમૂપાયતાયાતિ અત્થો. મગ્ગનીયટ્ઠેનાતિ ગવેસિતબ્બતાય.

રાગાદીહીતિ ‘‘રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪) એવં વુત્તેહિ રાગાદીહિ મલેહિ. સા પનાયં સંકિલિટ્ઠચિત્તાનં વિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપ્પાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો. ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોકાધિકતાજનિતો ‘‘કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિના પરિદેવનવસેન વાચાવિપ્પલાપો પરિદેવનં પરિદેવો. તસ્સ આયતિં અનુપ્પજ્જનં ઇધ સમતિક્કમોતિ આહ ‘‘પહાનાયા’’તિ. દુક્ખદોમનસ્સાનન્તિ એત્થ ચેતસિકદુક્ખતાય દોમનસ્સસ્સપિ દુક્ખસદ્દેનેવ ગહણે સિદ્ધે સદ્દેન અનિવત્તનતો સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસવચનં સેટ્ઠન્તિ ‘‘દોમનસ્સાન’’ન્તેવ વુત્તં. ચેતસિકદોમનસ્સસ્સાતિ ભૂતકથનં દટ્ઠબ્બં. ઞાયતિ એતેન યાથાવતો પટિવિજ્ઝીયતિ ચતુસચ્ચન્તિ ઞાયો વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો. નનુ અયમ્પિ મગ્ગો, કિં મગ્ગો એવ મગ્ગસ્સ અધિગમાય હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ – ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. તણ્હાવ કમ્મકિલેસવિપાકાનં વિનનટ્ઠેન સંસિબ્બનટ્ઠેન વાનં. તેન તણ્હાવાનેન વિરહિતત્તા તસ્સ અભાવાતિ અત્થો. અત્તપચ્ચક્ખાયાતિ અત્તપચ્ચક્ખત્થાય.

વણ્ણભાસનન્તિ પસંસાવચનં. વિસુદ્ધિન્તિ વિસુજ્ઝનં કિલેસપ્પહાનં. ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ એત્થ વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. પરિચયકરણં પરિપુચ્છામૂલકત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ન તતો હેટ્ઠાતિ ઇધ અધિપ્પેતકાયાદીનં વેદનાદિસભાવત્તાભાવા કાયવેદનાચિત્તવિમુત્તસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ વિસું વિપલ્લાસવત્થન્તરભાવેન ગહિતત્તા ચ હેટ્ઠા ગહણેસુ વિપલ્લાસવત્થૂનં અનિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. પઞ્ચમસ્સ પન વિપલ્લાસવત્થુનો અભાવેન ‘‘ન ઉદ્ધ’’ન્તિ આહ. આરમ્મણવિભાગેન હેત્થ સતિપટ્ઠાનવિભાગોતિ. તયો સતિપટ્ઠાનાતિ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારદસ્સનં, ન ઇધ પાળિયં વુત્તસ્સ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનં. આદીસુ હીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો, નામરૂપસમુદયા ચિત્તસ્સ સમુદયો, મનસિકારસમુદયા ધમ્માનં સમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) સતિપટ્ઠાનાતિ વુત્તાનં સતિગોચરાનં પકાસકે સુત્તપદેસે સઙ્ગણ્હાતિ. એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયમ્પિ અવસેસપાળિપદેસદસ્સનત્થો આદિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. સતિયા પટ્ઠાનન્તિ સતિયા પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં.

અરિયોતિ આરકત્તાદિના અરિયં સમ્માસમ્બુદ્ધમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૧૧). તત્થ હિ –

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો…પે… મરહતીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇધ, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય – ‘ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં સતિપટ્ઠાનં. યદરિયો સેવતિ…પે... મરહતિ. પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સત્થા …પે… ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ એકચ્ચે સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ…પે… એકચ્ચે સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… ન ચ વોક્કમ્મ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, ન ચેવ અત્તમનો હોતિ, ન ચ અત્તમનતં પટિસંવેદેતિ. અનત્તમનતઞ્ચ અત્તમનતઞ્ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં સતિપટ્ઠાનં…પે… મરહતિ. પુન ચપરં, ભિક્ખવે,…પે… સુખાયાતિ, તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો અત્તમનો ચેવ હોતિ, અત્તમનતઞ્ચ પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ –

એવં પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતતા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતાય તદુભયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. બુદ્ધાનંયેવ હિ નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા હોતિ આવેણિકધમ્મભાવતો, ન પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં. પ-સદ્દો આરમ્ભં જોતેતિ, આરમ્ભો ચ પવત્તીતિ કત્વા આહ ‘‘પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો’’તિ. સતિયા કરણભૂતાય પટ્ઠાનં પટ્ઠપેતબ્બં સતિપટ્ઠાનં. અન-સદ્દો હિ બહુલવચનેન કમ્મત્થોપિ હોતીતિ.

તથાસ્સ કત્તુઅત્થોપિ લબ્ભતીતિ ‘‘પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપટ્ઠાતીતિ એત્થ ઉપ-સદ્દો ભુસત્થવિસિટ્ઠં પક્ખન્દનં દીપેતીતિ ‘‘ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. પુન ભાવત્થં સતિસદ્દં પટ્ઠાનસદ્દઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તેન પુરિમવિકપ્પે સતિ-સદ્દો પટ્ઠાન-સદ્દો ચ કત્તુઅત્થોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સરણટ્ઠેનાતિ ચિરકતસ્સ ચિરભાસિતસ્સ ચ અનુસ્સરણટ્ઠેન. ઇદન્તિ યં ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇદં ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તપદેસે અધિપ્પેતં.

યદિ એવન્તિ યદિ સતિ એવ સતિપટ્ઠાનં, સતિ નામ એકો ધમ્મો, એવં સન્તે કસ્મા સતિપટ્ઠાનાતિ બહુવચનન્તિ આહ ‘‘સતીનં બહુત્તા’’તિઆદિ. યદિ બહુકા તા સતિયો, અથ કસ્મા મગ્ગોતિ એકવચનન્તિ યોજના. મગ્ગનટ્ઠેનાતિ નિય્યાનટ્ઠેન. નિય્યાનિકો હિ મગ્ગધમ્મો, તેનેવ નિય્યાનિકભાવેન એકત્તુપગતો એકન્તતો નિબ્બાનં ગચ્છતિ, અત્થિકેહિ ચ તદત્થં મગ્ગીયતીતિ આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ચતસ્સોપિ ચેતાતિ કાયાનુપસ્સનાદિવસેન ચતુબ્બિધાપિ ચ એતા સતિયો. અપરભાગેતિ અરિયમગ્ગક્ખણે. કિચ્ચં સાધયમાનાતિ પુબ્બભાગે કાયાદીસુ આરમ્મણેસુ સુભસઞ્ઞાદિવિધમનવસેન વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે સકિંયેવ તત્થ ચતુબ્બિધસ્સપિ વિપલ્લાસસ્સ સમુચ્છેદવસેન પહાનકિચ્ચં સાધયમાના આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તિ, તમેવસ્સ ચતુકિચ્ચસાધનતં ઉપાદાય બહુવચનનિદ્દેસો, તથાપિ અત્થતો ભેદાભાવતો મગ્ગોતિ એકવચનેન વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘તસ્મા ચતસ્સોપિ એકો મગ્ગોતિ વુત્તા’’તિ.

કથેતુકમ્યતાપુચ્છા ઇતરાસં પુચ્છાનં ઇધ અસમ્ભવતો નિદ્દેસાદિવસેન દેસેતુકામતાય ચ તથા વુત્તત્તા. ‘‘અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭, ૨૯૭; પારા. ૧૧) ખન્ધપઞ્ચકં, ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિઆદીસુ વેદનાદયો તયો અરૂપક્ખન્ધા, ‘‘યા તસ્મિં સમયે કાયસ્સ પસ્સદ્ધિ પટિપ્પસ્સદ્ધી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૦) વેદનાદયો તયો ચેતસિકા ખન્ધા ‘‘કાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘કાયેતિ રૂપકાયે’’તિ આહ. કાયાનુપસ્સીતિ એત્થ તસ્સીલત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કાયં અનુપસ્સનસીલો’’તિ આહ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સતિ, એવં પસ્સન્તો એવ ચસ્સ અનિચ્ચાકારમ્પિ અનુપસ્સતીતિ વુચ્ચતિ, તથાભૂતસ્સ ચસ્સ નિચ્ચગાહસ્સ વિસેસોપિ ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ. તથા હેસ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૮) વુત્તો. એત્થ ચ અનિચ્ચતો એવ અનુપસ્સતીતિ એવકારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ તેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ દુક્ખાનુપસ્સનાદિનિવત્તનમાસઙ્કિતબ્બં પટિયોગિનિવત્તનપરત્તા એવ-કારસ્સ, ઉપરિ દેસનાઆરુળ્હત્તા ચ તાસં. દુક્ખતો અનુપસ્સતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા તમેવ કાયં દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, દુક્ખસ્સ અનત્તત્તા અનત્તતો અનુપસ્સતીતિ.

યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, ન તં અભિનન્દિતબ્બં, યઞ્ચ ન અભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રજ્જિતબ્બં, તસ્મા વુત્તં ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો, દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો, અનત્તતો અનુપસ્સતિ, નો અત્તતો, નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ, વિરજ્જતિ, નો રજ્જતી’’તિ. સો એવં અરજ્જન્તો રાગં નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ, સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો. એવં પટિપન્નો ચ પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. અયઞ્હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં કાયતન્નિસ્સયખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો સઙ્ખતદોસદસ્સનેન તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો ‘‘પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચા’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ વુત્તનયેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ, તથાભૂતો ચ પરિચ્ચજનવસેન કિલેસે ન આદિયતિ, નાપિ અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં. તેન વુત્તં ‘‘પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતી’’તિ. ઇદાનિ નિસ્સિતાહિ અનુપસ્સનાહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ સઙ્ખારા નિચ્ચાતિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં. દિટ્ઠિચિત્તવિપલ્લાસપહાનમુખેનેવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનન્તિ સઞ્ઞાગહણં, સઞ્ઞાસીસેન વા તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. સેસં વુત્તનયમેવ.

વિહરતીતિ ઇમિના કાયાનુપસ્સનાસમઙ્ગિનો ઇરિયાપથવિહારો વુત્તોતિ આહ – ‘‘ઇરિયતી’’તિ, ઇરિયાપથં પવત્તેતીતિ અત્થો. આરમ્મણકરણવસેન અભિબ્યાપનતો ‘‘તીસુ ભવેસૂ’’તિ વુત્તં, ઉપ્પજ્જનવસેન પન કિલેસા પરિત્તભૂમકા એવાતિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનન્તિ તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતપ્પ-સદ્દોવિય પન આતાપ-સદ્દોપિ વીરિયે એવ નિરુળ્હોતિ વુત્તં ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. અથ વા પટિપક્ખપ્પહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞે ધમ્મા.

આતાપીતિ ચાયમીકારો પસંસાય, અતિસયસ્સ વા દીપકોતિ આતાપીગહણેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ. સમ્મા સમન્તતો સામઞ્ચ પજાનન્તો સમ્પજાનો, અસમ્મિસ્સતો વવત્થાને અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સિતાભાવેન સમ્મા અવિપરીતં, સબ્બાકારપજાનનેન સમન્તતો, ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન પવત્તિયા સામં પજાનન્તોતિ અત્થો. યદિ પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, કથં સતિપટ્ઠાનતાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તસ્મા સતિયા લદ્ધુપકારાય એવ પઞ્ઞાય એત્થ યથાવુત્તે કાયે કમ્મટ્ઠાનિકો ભિક્ખુ અનુપસ્સકો, તસ્મા ‘‘કાયાનુપસ્સી’’તિ વુચ્ચતિ. અન્તોસઙ્ખેપો અન્તોલીનતા, કોસજ્જન્તિ અત્થો. ઉપાયપરિગ્ગહોતિ એત્થ સીલવિસોધનાદિ ગણનાદિ ઉગ્ગહકોસલ્લાદિ ચ ઉપાયો, તબ્બિપરિયાયતો અનુપાયો વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ ઉપટ્ઠિતસ્સતી યથાવુત્તં ઉપાયં ન પરિચ્ચજતિ, અનુપાયઞ્ચ ન ઉપાદિયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સતિ…પે… અસમત્થો હોતી’’તિ. તેનાતિ ઉપાયાનુપાયાનં પરિગ્ગહપરિવજ્જનેસુ અપરિચ્ચાગાપરિગ્ગહેસુ ચ અસમત્થભાવેન. અસ્સ યોગિનો.

યસ્મા સતિયેવેત્થ સતિપટ્ઠાનં વુત્તા, તસ્માસ્સ સમ્પયુત્તધમ્મા વીરિયાદયો અઙ્ગન્તિ આહ – ‘‘સમ્પયોગઙ્ગઞ્ચસ્સ દસ્સેત્વા’’તિ. અઙ્ગ-સદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. સતિગ્ગહણેનેવેત્થ સમ્માસમાધિસ્સપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં તસ્સા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતત્તા. યસ્મા વા સતિસીસેનાયં દેસના. ન હિ કેવલાય સતિયા કિલેસપ્પહાનં સમ્ભવતિ, નિબ્બાનાધિગમો વા, નાપિ કેવલા સતિ પવત્તતિ, તસ્માસ્સ ઝાનદેસનાયં સવિતક્કાદિવચનસ્સ વિય સમ્પયોગઙ્ગદસ્સનતાતિ અઙ્ગ-સદ્દસ્સ અવયવપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. પહાનઙ્ગન્તિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદીસુ વિય પહાતબ્બઙ્ગં દસ્સેતું. યસ્મા એત્થ પુબ્બભાગમગ્ગો અધિપ્પેતો, ન લોકુત્તરમગ્ગો, તસ્મા પુબ્બભાગિયમેવ વિનયં દસ્સેન્તો ‘‘તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા’’તિ આહ. અસ્સાતિ યોગિનો. તેસં ધમ્માનન્તિ વેદનાદિધમ્માનં. તેસઞ્હિ તત્થ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘અત્થુદ્ધારનયેનેતં વુત્ત’’ન્તિ આહ. યં પનાતિ વિભઙ્ગે, વિભઙ્ગપકરણેતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ‘‘લોકે’’તિ એતસ્મિં પદે, તા ચ લોકિયા એવ અનુપસ્સના નામ સમ્મસનન્તિ કત્વા.

દુક્ખતોતિ વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાહિ દુક્ખસભાવતો, દુક્ખાતિ અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. યો સુખં દુક્ખતો અદ્દાતિ યો ભિક્ખુ સુખં વેદનં વિપરિણામદુક્ખતાય દુક્ખન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના અદ્દક્ખિ. દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતોતિ દુક્ખવેદનં પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુન્નીહરણતો ચ સલ્લન્તિ અદ્દક્ખિ પસ્સિ. અદુક્ખમસુખન્તિ ઉપેક્ખાવેદનં. સન્તન્તિ સુખદુક્ખાનં વિય અનોળારિકતાય પચ્ચયવસેન વૂપસન્તસભાવત્તા ચ સન્તં. અનિચ્ચતોતિ હુત્વા અભાવતો ઉદયબ્બયવન્તતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ અનિચ્ચન્તિ યો અદ્દક્ખિ. સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખૂતિ સો ભિક્ખુ એકંસેન, પરિબ્યત્તં વા વેદનાય સમ્મા પસ્સનકોતિ અત્થો.

દુક્ખાતિપીતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખા ઇતિપિ. સબ્બં તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં પરિયાપન્નન્તિ વદામિ સઙ્ખારદુક્ખન્તિ વત્તબ્બતો. સુખદુક્ખતોપિ ચાતિ સુખાદીનં ઠિતિવિપરિણામઞાણસુખતાય ચ વિપરિણામટ્ઠિતિઅઞ્ઞાણદુક્ખતાય ચ વુત્તત્તા તિસ્સોપિ સુખતો તિસ્સોપિ ચ દુક્ખતો અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સત્ત અનુપસ્સના હેટ્ઠા પકાસિતા એવ.

આરમ્મણા…પે… ભેદાનન્તિ રૂપાદિઆરમ્મણનાનત્તસ્સ નીલાદિતબ્ભેદસ્સ, છન્દાદિઅધિપતિનાનત્તસ્સ હીનાદિતબ્ભેદસ્સ, ઞાણઝાનાદિસહજાતનાનત્તસ્સ સસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિક-સવિતક્ક-સવિચારાદિતબ્ભેદસ્સ, કામાવચરાદિભૂમિનાનત્તસ્સ, ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમાદિતબ્ભેદસ્સ, કુસલાદિકમ્મનાનત્તસ્સ, દેવગતિસંવત્તનિયતાદિતબ્ભેદસ્સ, કણ્હસુક્કવિપાકનાનત્તસ્સ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયતાદિતબ્ભેદસ્સ, પરિત્તભૂમકાદિકિરિયાનાનત્તસ્સ, તિહેતુકાદિતબ્ભેદસ્સ વસેન અનુપસ્સિતબ્બન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન સવત્થુકાવત્થુકાદિનાનત્તસ્સ પુગ્ગલત્તયસાધારણાદિતબ્ભેદસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સરાગાદીનન્તિ મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૮૧; મ. નિ. ૧.૧૧૪) આગતાનં સરાગવીતરાગાદિભેદાનં. સલક્ખણ-સામઞ્ઞલક્ખણાનન્તિ ફુસનાદિતંતંસલક્ખણાનઞ્ચેવ અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણાનઞ્ચ વસેનાતિ યોજના.

સુઞ્ઞતધમ્મસ્સાતિ અનત્તતાસઙ્ખાતસુઞ્ઞતસભાવસ્સ. ‘‘સલક્ખણ-સામઞ્ઞલક્ખણાન’’ન્તિ હિ ઇમિના યો ઇતો બાહિરકેહિ સામિનિવાસીકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકભાવેન પરિકપ્પિતો અત્તા, તસ્સ સઙ્ખારેસુ નિચ્ચતા સુખતા વિય કત્થચિપિ અભાવો વિભાવિતો. નત્થિ એતેસં અત્તાતિ અનત્તા, યસ્મા પન સઙ્ખારેસુ એકધમ્મોપિ અત્તા ન હોતિ, તસ્મા તે ન અત્તાતિપિ અનત્તાતિ અયં તેસં સુઞ્ઞતધમ્મો. તસ્સ સુઞ્ઞતધમ્મસ્સ, યં વિભાવેતું અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૨૧) ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તી’’તિઆદિના સુઞ્ઞતવારદેસના વુત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અમ્બપાલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.