૧. અમ્બપાલિવગ્ગો

૧. અમ્બપાલિસુત્તવણ્ણના

૩૬૭. એકાયન્વાયન્તિ સન્ધિવસેન વુત્તં ઓ-કારસ્સ વ-કારં અ-કારસ્સ દીઘં કત્વા. અયં કિર સંયુત્તાભિલાપો, તત્થ અયન-સદ્દો મગ્ગપરિયાયો. ન કેવલં અયમેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ મગ્ગપરિયાયાતિ પદુદ્ધારં કરોન્તો ‘‘મગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિં વત્વા યદિ મગ્ગપરિયાયો આયન-સદ્દો, કસ્મા પુન મગ્ગોતિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ એકમગ્ગોતિ એકોવ મગ્ગો. ન હિ નિબ્બાનગામિમગ્ગો અઞ્ઞો અત્થીતિ. નનુ સતિપટ્ઠાનં ઇધ મગ્ગોતિ અધિપ્પેતં, તદઞ્ઞેપિ બહૂ મગ્ગધમ્મા અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, તે પન સતિપટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ ગહિતા તદવિનાભાવતો. તથા હિ ઞાણવીરિયાદયો નિદ્દેસે ગહિતા, ઉદ્દેસે સતિયા એવ ગહણં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં, સતિયા મગ્ગભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. ન દ્વેધાપથભૂતોતિ ઇમિના ઇમસ્સ દ્વયભાવાભાવં વિય અનિબ્બાનગામિભાવાભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. નિબ્બાનગમનટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનં ગચ્છતિ એતેનાતિ નિબ્બાનગમનં, સો એવ અવિપરીતભાવનાય અત્થો, તેન નિબ્બાનગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનાધિગમૂપાયતાયાતિ અત્થો. મગ્ગનીયટ્ઠેનાતિ ગવેસિતબ્બતાય.

રાગાદીહીતિ ‘‘રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪) એવં વુત્તેહિ રાગાદીહિ મલેહિ. સા પનાયં સંકિલિટ્ઠચિત્તાનં વિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપ્પાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો. ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોકાધિકતાજનિતો ‘‘કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિના પરિદેવનવસેન વાચાવિપ્પલાપો પરિદેવનં પરિદેવો. તસ્સ આયતિં અનુપ્પજ્જનં ઇધ સમતિક્કમોતિ આહ ‘‘પહાનાયા’’તિ. દુક્ખદોમનસ્સાનન્તિ એત્થ ચેતસિકદુક્ખતાય દોમનસ્સસ્સપિ દુક્ખસદ્દેનેવ ગહણે સિદ્ધે સદ્દેન અનિવત્તનતો સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસવચનં સેટ્ઠન્તિ ‘‘દોમનસ્સાન’’ન્તેવ વુત્તં. ચેતસિકદોમનસ્સસ્સાતિ ભૂતકથનં દટ્ઠબ્બં. ઞાયતિ એતેન યાથાવતો પટિવિજ્ઝીયતિ ચતુસચ્ચન્તિ ઞાયો વુચ્ચતિ અરિયમગ્ગો. નનુ અયમ્પિ મગ્ગો, કિં મગ્ગો એવ મગ્ગસ્સ અધિગમાય હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ – ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. તણ્હાવ કમ્મકિલેસવિપાકાનં વિનનટ્ઠેન સંસિબ્બનટ્ઠેન વાનં. તેન તણ્હાવાનેન વિરહિતત્તા તસ્સ અભાવાતિ અત્થો. અત્તપચ્ચક્ખાયાતિ અત્તપચ્ચક્ખત્થાય.

વણ્ણભાસનન્તિ પસંસાવચનં. વિસુદ્ધિન્તિ વિસુજ્ઝનં કિલેસપ્પહાનં. ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ એત્થ વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. પરિચયકરણં પરિપુચ્છામૂલકત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ન તતો હેટ્ઠાતિ ઇધ અધિપ્પેતકાયાદીનં વેદનાદિસભાવત્તાભાવા કાયવેદનાચિત્તવિમુત્તસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ વિસું વિપલ્લાસવત્થન્તરભાવેન ગહિતત્તા ચ હેટ્ઠા ગહણેસુ વિપલ્લાસવત્થૂનં અનિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. પઞ્ચમસ્સ પન વિપલ્લાસવત્થુનો અભાવેન ‘‘ન ઉદ્ધ’’ન્તિ આહ. આરમ્મણવિભાગેન હેત્થ સતિપટ્ઠાનવિભાગોતિ. તયો સતિપટ્ઠાનાતિ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારદસ્સનં, ન ઇધ પાળિયં વુત્તસ્સ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનં. આદીસુ હીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો, નામરૂપસમુદયા ચિત્તસ્સ સમુદયો, મનસિકારસમુદયા ધમ્માનં સમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) સતિપટ્ઠાનાતિ વુત્તાનં સતિગોચરાનં પકાસકે સુત્તપદેસે સઙ્ગણ્હાતિ. એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયમ્પિ અવસેસપાળિપદેસદસ્સનત્થો આદિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. સતિયા પટ્ઠાનન્તિ સતિયા પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં.

અરિયોતિ આરકત્તાદિના અરિયં સમ્માસમ્બુદ્ધમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૧૧). તત્થ હિ –

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો…પે… મરહતીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇધ, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય – ‘ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં સતિપટ્ઠાનં. યદરિયો સેવતિ…પે... મરહતિ. પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સત્થા …પે… ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ એકચ્ચે સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ…પે… એકચ્ચે સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… ન ચ વોક્કમ્મ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, ન ચેવ અત્તમનો હોતિ, ન ચ અત્તમનતં પટિસંવેદેતિ. અનત્તમનતઞ્ચ અત્તમનતઞ્ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, દુતિયં સતિપટ્ઠાનં…પે… મરહતિ. પુન ચપરં, ભિક્ખવે,…પે… સુખાયાતિ, તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો અત્તમનો ચેવ હોતિ, અત્તમનતઞ્ચ પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, તતિયં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ –

એવં પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતતા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતાય તદુભયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. બુદ્ધાનંયેવ હિ નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા હોતિ આવેણિકધમ્મભાવતો, ન પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં. પ-સદ્દો આરમ્ભં જોતેતિ, આરમ્ભો ચ પવત્તીતિ કત્વા આહ ‘‘પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો’’તિ. સતિયા કરણભૂતાય પટ્ઠાનં પટ્ઠપેતબ્બં સતિપટ્ઠાનં. અન-સદ્દો હિ બહુલવચનેન કમ્મત્થોપિ હોતીતિ.

તથાસ્સ કત્તુઅત્થોપિ લબ્ભતીતિ ‘‘પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપટ્ઠાતીતિ એત્થ ઉપ-સદ્દો ભુસત્થવિસિટ્ઠં પક્ખન્દનં દીપેતીતિ ‘‘ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. પુન ભાવત્થં સતિસદ્દં પટ્ઠાનસદ્દઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તેન પુરિમવિકપ્પે સતિ-સદ્દો પટ્ઠાન-સદ્દો ચ કત્તુઅત્થોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સરણટ્ઠેનાતિ ચિરકતસ્સ ચિરભાસિતસ્સ ચ અનુસ્સરણટ્ઠેન. ઇદન્તિ યં ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇદં ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તપદેસે અધિપ્પેતં.

યદિ એવન્તિ યદિ સતિ એવ સતિપટ્ઠાનં, સતિ નામ એકો ધમ્મો, એવં સન્તે કસ્મા સતિપટ્ઠાનાતિ બહુવચનન્તિ આહ ‘‘સતીનં બહુત્તા’’તિઆદિ. યદિ બહુકા તા સતિયો, અથ કસ્મા મગ્ગોતિ એકવચનન્તિ યોજના. મગ્ગનટ્ઠેનાતિ નિય્યાનટ્ઠેન. નિય્યાનિકો હિ મગ્ગધમ્મો, તેનેવ નિય્યાનિકભાવેન એકત્તુપગતો એકન્તતો નિબ્બાનં ગચ્છતિ, અત્થિકેહિ ચ તદત્થં મગ્ગીયતીતિ આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ચતસ્સોપિ ચેતાતિ કાયાનુપસ્સનાદિવસેન ચતુબ્બિધાપિ ચ એતા સતિયો. અપરભાગેતિ અરિયમગ્ગક્ખણે. કિચ્ચં સાધયમાનાતિ પુબ્બભાગે કાયાદીસુ આરમ્મણેસુ સુભસઞ્ઞાદિવિધમનવસેન વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે સકિંયેવ તત્થ ચતુબ્બિધસ્સપિ વિપલ્લાસસ્સ સમુચ્છેદવસેન પહાનકિચ્ચં સાધયમાના આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તિ, તમેવસ્સ ચતુકિચ્ચસાધનતં ઉપાદાય બહુવચનનિદ્દેસો, તથાપિ અત્થતો ભેદાભાવતો મગ્ગોતિ એકવચનેન વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘તસ્મા ચતસ્સોપિ એકો મગ્ગોતિ વુત્તા’’તિ.

કથેતુકમ્યતાપુચ્છા ઇતરાસં પુચ્છાનં ઇધ અસમ્ભવતો નિદ્દેસાદિવસેન દેસેતુકામતાય ચ તથા વુત્તત્તા. ‘‘અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭, ૨૯૭; પારા. ૧૧) ખન્ધપઞ્ચકં, ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિઆદીસુ વેદનાદયો તયો અરૂપક્ખન્ધા, ‘‘યા તસ્મિં સમયે કાયસ્સ પસ્સદ્ધિ પટિપ્પસ્સદ્ધી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૦) વેદનાદયો તયો ચેતસિકા ખન્ધા ‘‘કાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘કાયેતિ રૂપકાયે’’તિ આહ. કાયાનુપસ્સીતિ એત્થ તસ્સીલત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કાયં અનુપસ્સનસીલો’’તિ આહ. અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સતિ, એવં પસ્સન્તો એવ ચસ્સ અનિચ્ચાકારમ્પિ અનુપસ્સતીતિ વુચ્ચતિ, તથાભૂતસ્સ ચસ્સ નિચ્ચગાહસ્સ વિસેસોપિ ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ. તથા હેસ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૮) વુત્તો. એત્થ ચ અનિચ્ચતો એવ અનુપસ્સતીતિ એવકારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ તેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ દુક્ખાનુપસ્સનાદિનિવત્તનમાસઙ્કિતબ્બં પટિયોગિનિવત્તનપરત્તા એવ-કારસ્સ, ઉપરિ દેસનાઆરુળ્હત્તા ચ તાસં. દુક્ખતો અનુપસ્સતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા તમેવ કાયં દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, દુક્ખસ્સ અનત્તત્તા અનત્તતો અનુપસ્સતીતિ.

યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, ન તં અભિનન્દિતબ્બં, યઞ્ચ ન અભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રજ્જિતબ્બં, તસ્મા વુત્તં ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો, દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, નો સુખતો, અનત્તતો અનુપસ્સતિ, નો અત્તતો, નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ, વિરજ્જતિ, નો રજ્જતી’’તિ. સો એવં અરજ્જન્તો રાગં નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ, સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો. એવં પટિપન્નો ચ પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. અયઞ્હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં કાયતન્નિસ્સયખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો સઙ્ખતદોસદસ્સનેન તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો ‘‘પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચા’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ વુત્તનયેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ, તથાભૂતો ચ પરિચ્ચજનવસેન કિલેસે ન આદિયતિ, નાપિ અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં. તેન વુત્તં ‘‘પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતી’’તિ. ઇદાનિ નિસ્સિતાહિ અનુપસ્સનાહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ સઙ્ખારા નિચ્ચાતિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં. દિટ્ઠિચિત્તવિપલ્લાસપહાનમુખેનેવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનન્તિ સઞ્ઞાગહણં, સઞ્ઞાસીસેન વા તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. સેસં વુત્તનયમેવ.

વિહરતીતિ ઇમિના કાયાનુપસ્સનાસમઙ્ગિનો ઇરિયાપથવિહારો વુત્તોતિ આહ – ‘‘ઇરિયતી’’તિ, ઇરિયાપથં પવત્તેતીતિ અત્થો. આરમ્મણકરણવસેન અભિબ્યાપનતો ‘‘તીસુ ભવેસૂ’’તિ વુત્તં, ઉપ્પજ્જનવસેન પન કિલેસા પરિત્તભૂમકા એવાતિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનન્તિ તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતપ્પ-સદ્દોવિય પન આતાપ-સદ્દોપિ વીરિયે એવ નિરુળ્હોતિ વુત્તં ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. અથ વા પટિપક્ખપ્પહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞે ધમ્મા.

આતાપીતિ ચાયમીકારો પસંસાય, અતિસયસ્સ વા દીપકોતિ આતાપીગહણેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ. સમ્મા સમન્તતો સામઞ્ચ પજાનન્તો સમ્પજાનો, અસમ્મિસ્સતો વવત્થાને અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સિતાભાવેન સમ્મા અવિપરીતં, સબ્બાકારપજાનનેન સમન્તતો, ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન પવત્તિયા સામં પજાનન્તોતિ અત્થો. યદિ પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, કથં સતિપટ્ઠાનતાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. તસ્મા સતિયા લદ્ધુપકારાય એવ પઞ્ઞાય એત્થ યથાવુત્તે કાયે કમ્મટ્ઠાનિકો ભિક્ખુ અનુપસ્સકો, તસ્મા ‘‘કાયાનુપસ્સી’’તિ વુચ્ચતિ. અન્તોસઙ્ખેપો અન્તોલીનતા, કોસજ્જન્તિ અત્થો. ઉપાયપરિગ્ગહોતિ એત્થ સીલવિસોધનાદિ ગણનાદિ ઉગ્ગહકોસલ્લાદિ ચ ઉપાયો, તબ્બિપરિયાયતો અનુપાયો વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ ઉપટ્ઠિતસ્સતી યથાવુત્તં ઉપાયં ન પરિચ્ચજતિ, અનુપાયઞ્ચ ન ઉપાદિયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સતિ…પે… અસમત્થો હોતી’’તિ. તેનાતિ ઉપાયાનુપાયાનં પરિગ્ગહપરિવજ્જનેસુ અપરિચ્ચાગાપરિગ્ગહેસુ ચ અસમત્થભાવેન. અસ્સ યોગિનો.

યસ્મા સતિયેવેત્થ સતિપટ્ઠાનં વુત્તા, તસ્માસ્સ સમ્પયુત્તધમ્મા વીરિયાદયો અઙ્ગન્તિ આહ – ‘‘સમ્પયોગઙ્ગઞ્ચસ્સ દસ્સેત્વા’’તિ. અઙ્ગ-સદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. સતિગ્ગહણેનેવેત્થ સમ્માસમાધિસ્સપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં તસ્સા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતત્તા. યસ્મા વા સતિસીસેનાયં દેસના. ન હિ કેવલાય સતિયા કિલેસપ્પહાનં સમ્ભવતિ, નિબ્બાનાધિગમો વા, નાપિ કેવલા સતિ પવત્તતિ, તસ્માસ્સ ઝાનદેસનાયં સવિતક્કાદિવચનસ્સ વિય સમ્પયોગઙ્ગદસ્સનતાતિ અઙ્ગ-સદ્દસ્સ અવયવપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. પહાનઙ્ગન્તિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદીસુ વિય પહાતબ્બઙ્ગં દસ્સેતું. યસ્મા એત્થ પુબ્બભાગમગ્ગો અધિપ્પેતો, ન લોકુત્તરમગ્ગો, તસ્મા પુબ્બભાગિયમેવ વિનયં દસ્સેન્તો ‘‘તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા’’તિ આહ. અસ્સાતિ યોગિનો. તેસં ધમ્માનન્તિ વેદનાદિધમ્માનં. તેસઞ્હિ તત્થ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘અત્થુદ્ધારનયેનેતં વુત્ત’’ન્તિ આહ. યં પનાતિ વિભઙ્ગે, વિભઙ્ગપકરણેતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ‘‘લોકે’’તિ એતસ્મિં પદે, તા ચ લોકિયા એવ અનુપસ્સના નામ સમ્મસનન્તિ કત્વા.

દુક્ખતોતિ વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાહિ દુક્ખસભાવતો, દુક્ખાતિ અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. યો સુખં દુક્ખતો અદ્દાતિ યો ભિક્ખુ સુખં વેદનં વિપરિણામદુક્ખતાય દુક્ખન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના અદ્દક્ખિ. દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતોતિ દુક્ખવેદનં પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુન્નીહરણતો ચ સલ્લન્તિ અદ્દક્ખિ પસ્સિ. અદુક્ખમસુખન્તિ ઉપેક્ખાવેદનં. સન્તન્તિ સુખદુક્ખાનં વિય અનોળારિકતાય પચ્ચયવસેન વૂપસન્તસભાવત્તા ચ સન્તં. અનિચ્ચતોતિ હુત્વા અભાવતો ઉદયબ્બયવન્તતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ અનિચ્ચન્તિ યો અદ્દક્ખિ. સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખૂતિ સો ભિક્ખુ એકંસેન, પરિબ્યત્તં વા વેદનાય સમ્મા પસ્સનકોતિ અત્થો.

દુક્ખાતિપીતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખા ઇતિપિ. સબ્બં તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં પરિયાપન્નન્તિ વદામિ સઙ્ખારદુક્ખન્તિ વત્તબ્બતો. સુખદુક્ખતોપિ ચાતિ સુખાદીનં ઠિતિવિપરિણામઞાણસુખતાય ચ વિપરિણામટ્ઠિતિઅઞ્ઞાણદુક્ખતાય ચ વુત્તત્તા તિસ્સોપિ સુખતો તિસ્સોપિ ચ દુક્ખતો અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સત્ત અનુપસ્સના હેટ્ઠા પકાસિતા એવ.

આરમ્મણા…પે… ભેદાનન્તિ રૂપાદિઆરમ્મણનાનત્તસ્સ નીલાદિતબ્ભેદસ્સ, છન્દાદિઅધિપતિનાનત્તસ્સ હીનાદિતબ્ભેદસ્સ, ઞાણઝાનાદિસહજાતનાનત્તસ્સ સસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિક-સવિતક્ક-સવિચારાદિતબ્ભેદસ્સ, કામાવચરાદિભૂમિનાનત્તસ્સ, ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમાદિતબ્ભેદસ્સ, કુસલાદિકમ્મનાનત્તસ્સ, દેવગતિસંવત્તનિયતાદિતબ્ભેદસ્સ, કણ્હસુક્કવિપાકનાનત્તસ્સ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયતાદિતબ્ભેદસ્સ, પરિત્તભૂમકાદિકિરિયાનાનત્તસ્સ, તિહેતુકાદિતબ્ભેદસ્સ વસેન અનુપસ્સિતબ્બન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન સવત્થુકાવત્થુકાદિનાનત્તસ્સ પુગ્ગલત્તયસાધારણાદિતબ્ભેદસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સરાગાદીનન્તિ મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૮૧; મ. નિ. ૧.૧૧૪) આગતાનં સરાગવીતરાગાદિભેદાનં. સલક્ખણ-સામઞ્ઞલક્ખણાનન્તિ ફુસનાદિતંતંસલક્ખણાનઞ્ચેવ અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણાનઞ્ચ વસેનાતિ યોજના.

સુઞ્ઞતધમ્મસ્સાતિ અનત્તતાસઙ્ખાતસુઞ્ઞતસભાવસ્સ. ‘‘સલક્ખણ-સામઞ્ઞલક્ખણાન’’ન્તિ હિ ઇમિના યો ઇતો બાહિરકેહિ સામિનિવાસીકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકભાવેન પરિકપ્પિતો અત્તા, તસ્સ સઙ્ખારેસુ નિચ્ચતા સુખતા વિય કત્થચિપિ અભાવો વિભાવિતો. નત્થિ એતેસં અત્તાતિ અનત્તા, યસ્મા પન સઙ્ખારેસુ એકધમ્મોપિ અત્તા ન હોતિ, તસ્મા તે ન અત્તાતિપિ અનત્તાતિ અયં તેસં સુઞ્ઞતધમ્મો. તસ્સ સુઞ્ઞતધમ્મસ્સ, યં વિભાવેતું અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૨૧) ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તી’’તિઆદિના સુઞ્ઞતવારદેસના વુત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અમ્બપાલિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સતિસુત્તવણ્ણના

૩૬૮. સરતીતિ સતો. અયં પન ન યાય કાયચિ સતિયા સતો, અથ ખો એદિસાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘કાયાદિઅનુપસ્સનાસતિયા’’તિ આહ. ચતુસમ્પજઞ્ઞપઞ્ઞાયાતિ ચતુબ્બિધસમ્પજઞ્ઞપઞ્ઞાય, અભિક્કમનં અભિક્કન્તન્તિ આહ – ‘‘અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ ગમન’’ન્તિ. તથા પટિક્કમનં પટિક્કન્તન્તિ વુત્તં – ‘‘પટિક્કન્તં નિવત્તન’’ન્તિ. નિવત્તનઞ્ચ નિવત્તિમત્તં, નિવત્તિત્વા પન ગમનં ગમનમેવ. કાયં અભિહરન્તો અભિગમનવસેન કાયં નામેન્તો. ઠાનનિસજ્જાસયનેસુ યો ગમનાદિવિધિના કાયસ્સ પુરતો અભિહારો, સો અભિક્કમો, પચ્છતો અપહરણં પટિક્કમોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઠાનેપી’’તિઆદિમાહ. આસનસ્સાતિ પીઠકાદિઆસનસ્સ. પુરિમઅઙ્ગાભિમુખોતિ અટનિકાદિપુરિમાવયવાભિમુખો. સંસરન્તોતિ સંસપ્પન્તો. પચ્ચાસંસરન્તોતિ પટિઆસપ્પન્તો. એસેવ નયોતિ ઇમિના સરીરસ્સેવ અભિમુખસંસપ્પનપટિઆસપ્પનાનિ નિદસ્સેતિ.

સમ્મા પજાનનં સમ્પજાનં. તેન અત્તના કાતબ્બકિચ્ચસ્સ કરણસીલો સમ્પજાનકારીતિ આહ – ‘‘સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી’’તિ. સમ્પજાનમેવ હિ સમ્પજઞ્ઞં. સમ્પજઞ્ઞસ્સેવ વા કારીતિ સમ્પજઞ્ઞસ્સેવ કરણસીલો. સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવાતિ અભિક્કન્તાદીસુ અસમ્મોહં ઉપ્પાદેતિ એવ, સમ્પજાનસ્સેવ વા કારો એતસ્સ અત્થીતિ સમ્પજાનકારી.

ધમ્મતો વડ્ઢિતસઙ્ખાતેન સહ અત્થેન વત્તતીતિ સાત્થકં, અભિક્કન્તાદિ, સાત્થકસ્સ સમ્પજાનનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સપ્પાયસ્સ અત્તનો ઉપકારાવહસ્સ હિતસ્સ સમ્પજાનનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ ભિક્ખાચારગોચરે, અઞ્ઞત્થાપિ ચ પવત્તેસુ અવિજહિતે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરે સમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનમેવ સમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. પરિગ્ગણ્હિત્વાતિ તુલયિત્વા તીરેત્વા, પટિસઙ્ખાયાતિ અત્થો. સઙ્ઘદસ્સનેનેવ ઉપોસથપવારણાદિઅત્થં ગમનં સઙ્ગહિતં. અસુભદસ્સનાદીતિ આદિ-સદ્દેન કસિણપરિકમ્માદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ચેતિયં દિસ્વાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહત્તં પાપુણાતીતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો એસો. સમથવિપસ્સનુપ્પાદનમ્પિ હિ ભિક્ખુનો વુદ્ધિ એવ. દક્ખિણદ્વારેતિ ચેતિયઙ્ગણસ્સ દક્ખિણદ્વારે, તથા પચ્છિમદ્વારેતિઆદીસુ. અભયવાપિ પાળિયન્તિ અભયવાપિયા પુરત્થિમતીરે.

બુદ્ધવંસ-અરિયવંસ-ચેતિયવંસ-દીપવંસાદિવંસકથનતો મહાઅરિયવંસભાણકો થેરો. પઞ્ઞાયનટ્ઠાનેતિ ચેતિયસ્સ પઞ્ઞાયનટ્ઠાને. એકપદુદ્ધારેતિ પદુદ્ધારપતિટ્ઠાનપરિવત્તનં અકત્વા એકસ્મિંયેવ અવટ્ઠાને. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો.

તસ્મિં પનાતિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞવસેન પરિગ્ગહિતઅત્થેપિ ગમને. અત્થો નામ ધમ્મતો વડ્ઢીતિ યં સાત્થકન્તિ અધિપ્પેતં ગમનં, તં સપ્પાયમેવાતિ સિયા કસ્સચિ આસઙ્કાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘ચેતિયદસ્સનં તાવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિયાતિ ચિત્તકમ્મકતા પટિમાયો વિય, યન્તપયોગેન વા વિચિત્તકમ્મા પટિમાય સદિસા યન્તરૂપકા વિય. અસમપેક્ખનં ગેહસ્સિતઅઞ્ઞાણુપેક્ખાવસેન આરમ્મણે અયોનિસો ઓલોકનાદિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). હત્થિઆદિસમ્મદ્દેન જીવિતન્તરાયો. વિસભાગરૂપદસ્સનાદિના બ્રહ્મચરિયન્તરાયો.

પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં અનુવત્તનકથા આચિણ્ણા, અનનુવત્તનકથા પન તસ્સા અપરા દુતિયા નામ હોતીતિ આહ – ‘‘દ્વે કથા નામ ન કથિતપુબ્બા’’તિ. એવન્તિ ઇમિના ‘‘સચે પના’’તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વુત્તાકારં પચ્ચામસતિ, ન ‘‘પુરિસસ્સ માતુગામાસુભ’’ન્તિઆદિકં વુચ્ચમાનં.

યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ભાવનાય આરમ્મણં કમ્મટ્ઠાનં વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચર’’ન્તિ. ઉગ્ગહેત્વાતિ યથા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉગ્ગહકોસલ્લસ્સ સમ્પાદનવસેન ઉગ્ગહેત્વા.

હરતીતિ કમ્મટ્ઠાનં પવત્તેતિ, યાવ પિણ્ડપાતપટિક્કમા અનુયુઞ્જતીતિ અત્થો. ન પચ્ચાહરતીતિ આહારૂપભોગતો યાવ દિવાટ્ઠાનુપસઙ્કમના કમ્મટ્ઠાનં ન પટિનેતિ. સમાદાય વત્તતિ સમ્મા આદિયિત્વા તેસં વત્તાનં પરિપૂરણવસેન વત્તતિ. સરીરપરિકમ્મન્તિ મુખધોવનાદિસરીરપટિજગ્ગનં. દ્વે તયો પલ્લઙ્કેતિ દ્વે તયો નિસજ્જાવારે દ્વે તીણિ ઉણ્હાસનાનિ. તેનાહ – ‘‘ઉસુમં ગાહાપેન્તો’’તિ. કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ કમ્મટ્ઠાનમુખેનેવ કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તો એવ. તેન ‘‘પત્તોપિ અચેતનો’’તિઆદિના પવત્તેતબ્બકમ્મટ્ઠાનં, યથાપરિહરિયમાનં વા કમ્મટ્ઠાનં અવિજહિત્વાતિ દસ્સેતિ. તથેવાતિ તિક્ખત્તુમેવ. પરિભોગચેતિયતો સરીરચેતિયં ગરુતરન્તિ કત્વા ‘‘ચેતિયં વન્દિત્વા’’તિ ચેતિયવન્દનાય પઠમં કરણીયતા વુત્તા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં – ‘‘ચેતિયં બાધયમાના બોધિસાખા હરિતબ્બા’’તિ વુત્તા. બુદ્ધગુણાનુસ્સરણવસેનેવ બોધિઞ્ચ પણિપાતકરણન્તિ આહ – ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો સમ્મુખા વિય નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા’’તિ. ગામસમીપેતિ ગામસ્સ ઉપચારટ્ઠાને.

જનસઙ્ગહણત્થન્તિ ‘‘મયિ અકથેન્તે એતેસં કો કથેસ્સતી’’તિ ધમ્માનુગ્ગહેન જનસઙ્ગહણત્થં. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘ધમ્મકથા નામ કથેતબ્બા એવા’’તિ અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ, યસ્મા ચ ધમ્મકથા કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા. કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ અત્તના પરિહરિયમાનં કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તો તદનુગુણંયેવ ધમ્મકથં કથેત્વા. અનુમોદનં કત્વાતિ એત્થાપિ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. સમ્પત્તપરિચ્છેદેનેવાતિ પરિચિતો અપરિચિતોતિઆદિવિભાગં અકત્વા સમ્પત્તકોટિયા એવ, સમાગમમત્તેનેવાતિ અત્થો. ભયેતિ પરચક્કાદિભયે.

કમ્મજતેજોતિ ગહણિં સન્ધાયાહ. કમ્મટ્ઠાનવીથિં નારોહતિ ખુદાપરિસ્સમેન કિલન્તકાયત્તા સમાધાનાભાવતો. અવસેસટ્ઠાનેતિ યાગુયા અગ્ગહિતટ્ઠાને. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ કમ્મટ્ઠાનુપટ્ઠાનસ્સ અવિચ્છેદ-દસ્સનમેતં, યથા પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં પવત્તાય સરપટિપાટિયા અનવિચ્છેદો, એવમેતસ્સપિ કમ્મટ્ઠાનુપટ્ઠાનસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

નિક્ખિત્તધુરો ભાવનાનુયોગે. વત્તપટિપત્તિયા અપૂરણેન સબ્બવત્તાનિ ભિન્દિત્વા. કામે અવીતરાગો હોતિ. કાયે અવીતરાગો. રૂપે અવીતરાગો. યાવદત્થં ઉદરાવદેહં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતિ. અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬) એવં વુત્તં પઞ્ચવિધચેતોવિનિબન્ધચિત્તો. ચરિત્વાતિ પવત્તિત્વા.

ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેનાતિ ભાવનાસહિતંયેવ ભિક્ખાય ગતપચ્ચાગતં ગમનપચ્ચાગમનં એતસ્સ અત્થીતિ ગતપચ્ચાગતિકં, તદેવ વત્તં, તસ્સ વસેન. અત્તનો હિતસુખં કામેન્તિ ઇચ્છન્તીતિ અત્તકામા, ધમ્મચ્છન્દવન્તો. ‘‘ધમ્મો’’તિ હિ હિતં તંનિમિત્તકઞ્ચ સુખન્તિ. અથ વા વિઞ્ઞૂનં ધમ્માનં અત્તનિયત્તા અત્તભાવપરિચ્છન્નત્તા ચ અત્તા નામ ધમ્મો. તેનાહ ભગવા – ‘‘અત્તદીપા, ભિક્ખવે, વિહરથ અત્તસરણા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૪૩). તં કામેન્તિ ઇચ્છન્તીતિ અત્તકામા. ઉસભં નામ વીસતિ યટ્ઠિયો. તાય સઞ્ઞાયાતિ તાય પાસાણસઞ્ઞાય, ‘‘એત્તકં ઠાનમાગતા’’તિ જાનન્તાતિ અધિપ્પાયો. સો એવ નયો અયં ભિક્ખૂતિઆદિકો યો ઠાને વુત્તો, સો એવ નિસજ્જાયપિ નયો. પચ્છતો આગચ્છન્તાનં છિન્નભત્તભાવભયેનપિ યોનિસોમનસિકારં પરિબ્રૂહેતિ.

મદ્દન્તાતિ ધઞ્ઞકરણટ્ઠાને સાલિસીસાનિ મદ્દન્તા. મહાપધાનં પૂજેસ્સામીતિ અમ્હાકં અત્થાય લોકનાથેન છ વસ્સાનિ કતં દુક્કરચરિયં એવાહં યથાસત્તિ પૂજેસ્સામીતિ. પટિપત્તિપૂજા હિ સત્થુપૂજા, ન આમિસપૂજાતિ. ઠાનચઙ્કમમેવાતિ અધિટ્ઠાતબ્બઇરિયાપથકાલવસેન વુત્તં, ન ભોજનાદિકાલેસુ અવસ્સં કાતબ્બનિસજ્જાય પટિક્ખેપવસેન.

વીથિં ઓતરિત્વા ઇતો ચિતો અનોલોકેત્વા પઠમમેવ વીથિયો સલ્લક્ખેતબ્બાતિ આહ ‘‘વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા’’તિ. યં સન્ધાય વુચ્ચતિ – ‘‘પાસાદિકેન અભિક્કન્તેના’’તિઆદિ. તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. આહારે પટિકૂલસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦; અ. નિ. ૬.૫૮; ૮.૯) વુત્તેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કત્વા. નેવ દવાયાતિઆદિ પન પટિક્ખેપદસ્સનં.

પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇદઞ્ચ યથા હેટ્ઠા તીસુ ઠાનેસુ, એવં ઇતો પરેસુ ઠાનેસુ ઉપનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થ પચ્ચેકબોધિયા ઉપનિસ્સયસમ્પદા કપ્પાનં દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ તજ્જં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારસમ્ભરણં, સાવકબોધિયં અગ્ગસાવકાનં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, મહાસાવકાનં કપ્પસતસહસ્સમેવ તજ્જં સમ્ભારસમ્ભરણં, ઇતરેસં અતીતાસુ જાતીસુ વિવટ્ટસન્નિસ્સયવસેન નિબ્બત્તિતં નિબ્બેધભાગિયં કુસલં. બાહિયો દારુચીરિયોતિ બાહિયવિસયે જાતસંવદ્ધતાય બાહિયો, દારુચીરપરિહરણેન દારુચીરિયોતિ લદ્ધસમઞ્ઞો. સો હિ આયસ્મા ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં – દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિવસપ્પવત્તેન (ઉદા. ૧૦) સંખિત્તેનેવ ઓવાદેન ખિપ્પતરં વિસેસં અધિગચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞો વા હોતિ સેય્યથાપિ થેરો બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ. એવં મહાપઞ્ઞો વાતિઆદીસુ યથારહં વત્તબ્બન્તિ.

તન્તિ અસમ્મુય્હનં. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારદસ્સનં. અત્તા અભિક્કમતીતિ ઇમિના અન્ધપુથુજ્જનસ્સ દિટ્ઠિગ્ગાહવસેન અભિક્કમે સમ્મુય્હનં દસ્સેતિ, અહં અભિક્કમામીતિ પન ઇમિના માનગ્ગાહવસેન, તદુભયં પન તણ્હાય વિના ન હોતીતિ તણ્હાગ્ગાહવસેનપિ સમ્મુય્હનં દસ્સિતમેવ હોતિ, ‘‘તથા અસમ્મુય્હન્તો’’તિ વત્વા તં અસમ્મુય્હનં યેન ઘનવિનિબ્ભોગેન હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અભિક્કમામીતિ ચિત્તે ઉપ્પજ્જમાને’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા વાયોધાતુયા અનુગતા તેજોધાતુ ઉદ્ધરણસ્સ પચ્ચયો. ઉદ્ધરણગતિકા હિ તેજોધાતૂતિ ઉદ્ધરણે વાયોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ ધાતૂનં સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકેકપાદુદ્ધરણે…પે… બલવતિયો’’તિ આહ. યસ્મા પન તેજોધાતુયા અનુગતા વાયોધાતુ અતિહરણવીતિહરણાનં પચ્ચયો. તિરિયગતિકાય હિ વાયોધાતુયા અતિહરણવીતિહરણેસુ સાતિસયો બ્યાપારોતિ તેજોધાતુયા તસ્સાનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા અતિહરણવીતિહરણેસૂ’’તિ આહ. સતિપિ અનુગમનાનુગન્તબ્બતાવિસેસે તેજોધાતુવાયોધાતુભાવમત્તં સન્ધાય તથા-સદ્દગ્ગહણં.

તત્થ અક્કન્તટ્ઠાનતો પાદસ્સ ઉક્ખિપનં ઉદ્ધરણં, ઠિતટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા પુરતો હરણં અતિહરણં. રુક્ખખાણુઆદિપરિહરણત્થં, પતિટ્ઠિતપાદઘટ્ટનપરિહરણત્થં વા પસ્સેન હરણં વીતિહરણં. યાવ પતિટ્ઠિતપાદો, તાવ આહરણં અતિહરણં, તતો પરં હરણં વીતિહરણન્તિ અયં વા એતેસં વિસેસો. યસ્મા પથવીધાતુયા અનુગતા આપોધાતુ વોસ્સજ્જનસ્સ પચ્ચયો. ગરુતરસભાવા હિ આપોધાતૂતિ વોસ્સજ્જને પથવીધાતુયા તસ્સાનુગતભાવો, તસ્મા તાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વોસ્સજ્જને…પે… બલવતિયો’’તિ. યસ્મા પન આપોધાતુયા અનુગતા પથવીધાતુ સન્નિક્ખેપનસ્સ પચ્ચયો. પતિટ્ઠાભાવે વિય પતિટ્ઠાપનેપિ તસ્સા સાતિસયકિચ્ચત્તા આપોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તથા ઘટ્ટનકિરિયાય પથવીધાતુયા વસેન સન્નિરુમ્ભનસ્સ સિજ્ઝનતો તત્થાપિ પથવીધાતુયા આપોધાતુઅનુગતભાવો, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનેસૂ’’તિ.

તત્થાતિ તસ્મિં અભિક્કમને, તેસુ વા વુત્તેસુ ઉદ્ધરણાદીસુ છસુ કોટ્ઠાસેસુ. ઉદ્ધરણેતિ ઉદ્ધરણક્ખણે. રૂપારૂપધમ્માતિ ઉદ્ધરણાકારેન પવત્તા રૂપધમ્મા તંસમુટ્ઠાપકા અરૂપધમ્મા ચ. અતિહરણં ન પાપુણન્તિ ખણમત્તાવટ્ઠાનતો. તત્થ તત્થેવાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પન્ના, તત્થ તત્થેવ. ન હિ ધમ્માનં દેસન્તરસઙ્કમનં અત્થિ. પબ્બં પબ્બન્તિઆદિ ઉદ્ધરણાદિકોટ્ઠાસે સન્ધાય સભાગસન્તતિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અતિઇત્તરો હિ રૂપધમ્માનમ્પિ પવત્તિક્ખણો, ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયાયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બદ્ધખુરધારાસમાગમતોપિ સીઘતરો. યથા તિલાનં ભજ્જિયમાનાનં તટતટાયનેન ભેદો લક્ખીયતિ, એવં સઙ્ખતધમ્માનં ઉપ્પાદેનાતિ દસ્સનત્થં ‘‘તટતટાયન્તા’’તિ વુત્તં. ઉપ્પન્ના હિ એકન્તતો ભિજ્જન્તીતિ.

સદ્ધિં રૂપેનાતિ ઇદં તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિરોધેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝનકરૂપધમ્મવસેન વુત્તં, યં તતો સત્તરસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં. અઞ્ઞથા યદિ રૂપારૂપધમ્મા સમાનક્ખણા સિયું, ‘‘રૂપં ગરુપરિણામં દન્ધનિરોધ’’ન્તિઆદિવચનેહિ વિરોધો સિયા. તથા – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮) એવમાદિપાળિયા ચ. ચિત્તચેતસિકા હિ સારમ્મણસભાવા યથાબલં અત્તનો આરમ્મણપચ્ચયભૂતમત્થં વિભાવેન્તાયેવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ તેસં તંસભાવનિપ્ફત્તિઅનન્તરં નિરોધો, રૂપધમ્મા પન અનારમ્મણા પકાસેતબ્બા. એવં તેસં પકાસેતબ્બભાવનિપ્ફત્તિ સોળસહિ ચિત્તેહિ હોતીતિ તઙ્ખણાયુકતા તેસં ઇચ્છિતા, લહુકવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયસઙ્ગતિમત્તપચ્ચયતાય તિણ્ણં ખન્ધાનં, વિસયસઙ્ગતિમત્તતાય ચ વિઞ્ઞાણસ્સ લહુપરિવત્તિતા, દન્ધમહાભૂતપચ્ચયતાય રૂપધમ્માનં દન્ધપરિવત્તિતા. નાનાધાતુયા યથાભૂતઞાણં ખો પન તથાગતસ્સેવ, તેન ચ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપધમ્મોવ વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તસ્સેવાતિ રૂપારૂપધમ્માનં સમાનક્ખણતા ન યુજ્જતેવ, તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં, અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતીતિ યં પુરિમુપ્પન્નં ચિત્તં, તં અઞ્ઞં, તં પન નિરુજ્ઝન્તં અપરસ્સ અનન્તરાદિપચ્ચયો હુત્વા એવ નિરુજ્ઝતીતિ તથાલદ્ધપચ્ચયં અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં. યદિ એવં તેસં અન્તરો લબ્ભેય્યાતિ, નોતિ આહ ‘‘અવીચિમનુપબન્ધો’’તિ. યથા વીચિ અન્તરો ન લબ્ભતિ, ‘‘તદેવેત’’ન્તિ અવિસેસવિદૂ મઞ્ઞન્તિ, એવં અનુ અનુ પબન્ધો ચિત્તસન્તાનો રૂપસન્તાનો ચ નદીસોતોવ નદિયં ઉદકપ્પવાહો વિય વત્તતિ.

અભિમુખં લોકિતં આલોકિતન્તિ આહ ‘‘પુરતોપેક્ખન’’ન્તિ. યસ્મા યંદિસાભિમુખો ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતિ વા, તદભિમુખં પેક્ખનં આલોકિતં, તસ્મા તદનુગતં વિદિસાલોકનં વિલોકિતન્તિ આહ ‘‘વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખન’’ન્તિ. સમ્મજ્જનપરિભણ્ડાદિકરણે ઓલોકિતસ્સ, ઉલ્લોકાહરણાદીસુ ઉલ્લોકિતસ્સ, પચ્છતો આગચ્છન્તસ્સ પરિસ્સયસ્સ પરિવજ્જનાદિવસેન અપલોકિતસ્સ ચ સિયા સમ્ભવોતિ આહ – ‘‘ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિપિ તાનિ ગહિતાનેવા’’તિ.

કાયસક્ખિન્તિ કાયેન સચ્છિકતવન્તં, પચ્ચક્ખકારિનન્તિ અત્થો. સોહાયસ્મા વિપસ્સનાકાલે એવ ‘‘યમેવાહં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતં નિસ્સાય સાસને અનભિરતિઆદિવિપ્પકારં પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો, તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરે ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો, તેનેવ નં સત્થા – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં યદિદં નન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૩૦) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

સાત્થકતા ચ સપ્પાયતા ચ વેદિતબ્બા આલોકિતવિલોકિતસ્સાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તસ્માતિ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનસ્સેવ ગોચરસમ્પજઞ્ઞભાવતોતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. અત્તનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ આલોકનવિલોકનં કાતબ્બં, ખન્ધાદિકમ્મટ્ઠાનિકેહિ અઞ્ઞો ઉપાયો ન ગવેસિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા આલોકિતાદિસમઞ્ઞાપિ ધમ્મમત્તસ્સેવ પવત્તિવિસેસો, તસ્મા તસ્સ યાથાવતો પજાનનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ દસ્સેતું ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેનાતિ કિરિયમયચિત્તસમુટ્ઠાનવાયોધાતુયા ચલનાકારપવત્તિવસેન. અધો સીદતીતિ થોકં ઓતરતિ. ઉદ્ધં લઙ્ઘેતીતિ લઙ્ઘન્તં વિય ઉપરિ ગચ્છતિ.

અઙ્ગકિચ્ચં સાધયમાનન્તિ પધાનભૂતં અઙ્ગકિચ્ચં નિપ્ફાદેન્તં, ઉપપત્તિભવસ્સ સરીરં હુત્વાતિ અત્થો. પઠમજવનેપિ…પે… સત્તમજવનેપિ ન હોતીતિ ઇદં પઞ્ચદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિયં ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદીનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનાનં અયોનિસો આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનવસેન ઇટ્ઠે ઇત્થિરૂપાદિમ્હિ લોભમત્તં, અનિટ્ઠે પટિઘમત્તં ઉપ્પજ્જતિ. મનોદ્વારે પન ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિ હોતિ, તસ્સ પઞ્ચદ્વારજવનં મૂલં, યથાવુત્તં વા સબ્બં ભવઙ્ગાદિ. એવં મનોદ્વારજવનસ્સ મૂલભૂતધમ્મપરિજાનનવસેનેવ મૂલપરિઞ્ઞા વુત્તા, આગન્તુકતાવકાલિકતા પન પઞ્ચદ્વારજવનસ્સેવ અપુબ્બભાવવસેન ચેવ ઇત્તરભાવવસેન ચ વુત્તા. હેટ્ઠુપરિયવસેન ભિજ્જિત્વા પતિતેસૂતિ હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરિમસ્સ ચ અપરાપરં ભઙ્ગપ્પત્તિમાહ.

તન્તિ જવનં. તસ્સ જવનસ્સ ન યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. આગન્તુકો અબ્ભાગતો. ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો તાવતકો કાલો એતેસન્તિ તાવકાલિકાનિ.

એતં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. સમવાયેતિ સામગ્ગિયં. તત્થાતિ પઞ્ચક્ખન્ધવસેન આલોકનવિલોકને પઞ્ઞાયમાને તબ્બિનિમુત્તો – કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇદં સુત્તન્તનયેન પરિયાયતો વુત્તં. સહજાતપચ્ચયોતિ નિદસ્સનમત્તમેતં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયાનમ્પિ લબ્ભનતો.

કાલેતિ સમિઞ્જિતું યુત્તકાલે સમિઞ્જન્તસ્સ, તથા પસારેતું યુત્તકાલે પસારેન્તસ્સ. ‘‘મણિસપ્પો નામ એકા સપ્પજાતી’’તિ વદન્તિ. લળનન્તિ કમ્પનં, લીળાકરણં વા.

ઉણ્હપકતિકો પરિળાહબહુલકાયો. સીલસ્સ વિદૂસનેન અહિતાવહત્તા મિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નં અસપ્પાયં. ‘‘ચીવરમ્પિ અચેતન’’ન્તિઆદિના ચીવરસ્સ વિય કાયોપિ અચેતનોતિ કાયસ્સ અત્તસુઞ્ઞતાવિભાવનેન ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પરિદીપેન્તો ઇતરીતરસન્તોસસ્સ કારણં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહતોતિ આહતચતુપઞ્ચગણ્ઠિકો, ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહિ વા હતસોભો.

અટ્ઠવિધોપિ અત્થોતિ અટ્ઠવિધોપિ પયોજનવિસેસો. મહાસિવત્થેરવાદવસેન ‘‘ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો દટ્ઠબ્બો. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘નેવ દવાયાતિઆદિના નયેના’’તિ પન ઇદં પટિક્ખેપઙ્ગદસ્સનમુખેન પાળિ આગતાતિ કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પથવીસન્ધારકજલસ્સ તંસન્ધારકવાયુના વિય પરિભુત્તસ્સ આહારસ્સ વાયોધાતુયાવ આસયે અવટ્ઠાનન્તિ આહ – ‘‘વાયોધાતુવસેનેવ તિટ્ઠતી’’તિ. અતિહરતીતિ યાવ મુખા અભિહરતિ. વીતિહરતીતિ તતો કુચ્છિયં વિમિસ્સં કરોન્તો હરતિ. અતિહરતીતિ વા મુખદ્વારં અતિક્કામેન્તો હરતિ. વીતિહરતીતિ કુચ્છિગતં પસ્સતો હરતિ. પરિવત્તેતીતિ અપરાપરં ચારેતિ. એત્થ ચ આહારસ્સ ધારણપરિવત્તનસઞ્ચુણ્ણનવિસોસનાનિ પથવીધાતુસહિતા એવ વાયોધાતુ કરોતિ, ન કેવલાતિ તાનિ પથવીધાતુયા કિચ્ચભાવેન વુત્તાનિ, સા એવ ધારણાદીનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તસ્સ સાધારણાતિ વુત્તાનિ. અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતીતિ યથા વાયોધાતુઆદીહિ અઞ્ઞેહિ વિસોસનં ન હોતિ, તથા અનુપાલેતિ અલ્લભાવં. તેજોધાતૂતિ ગહણીસઙ્ખાતા તેજોધાતુ. સા હિ અન્તોપવિટ્ઠં આહારં પરિપાચેતિ. અઞ્જસો હોતીતિ આહારસ્સ પવિસનાદીનં મગ્ગો હોતિ. આભુજતીતિ પરિયેસનવસેન, અજ્ઝોહરણજિણ્ણાજિણ્ણતાદિપટિસંવેદનવસેન ચ આવજ્જેતિ, વિજાનાતીતિ અત્થો. તંતંવિજાનનસ્સ પચ્ચયભૂતોયેવ હિ પયોગો ‘‘સમ્માપયોગો’’તિ વુત્તો. યેન હિ પયોગેન પરિયેસનાદિ નિપ્ફજ્જતિ, સો તબ્બિસયવિજાનનમ્પિ નિપ્ફાદેતિ નામ તદવિનાભાવતો. અથ વા સમ્માપયોગં સમ્માપટિપત્તિં અન્વાય આગમ્મ આભુજતિ સમન્નાહરતિ. આભોગપુબ્બકો હિ સબ્બોપિ વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ તથા વુત્તં.

ગમનતોતિ ભિક્ખાચારવસેન ગોચરગામં ઉદ્દિસ્સ ગમનતો. પરિયેસનતોતિ ગોચરગામે ભિક્ખત્થં આહિણ્ડનતો. પરિભોગતોતિ આહારસ્સ પરિભુઞ્જનતો. આસયતોતિ પિત્તાદિઆસયતો. આસયતિ એત્થ એકજ્ઝં પવત્તમાનોપિ કમ્મબલવવત્થિતો હુત્વા મરિયાદવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો સયતિ તિટ્ઠતિ પવત્તતીતિ આસયો, આમાસયસ્સ ઉપરિ તિટ્ઠનકો પિત્તાદિકો. મરિયાદત્થો હિ અયમાકારો. નિધેતિ યથાભુત્તો આહારો નિચિતો હુત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ નિધાનં, આમાસયો, તતો નિધાનતો. અપરિપક્કતોતિ ગહણીસઙ્ખાતેન કમ્મજતેજેન અવિપક્કતો. પરિપક્કતોતિ યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપક્કભાવતો. ફલતોતિ નિપ્ફત્તિતો. નિસ્સન્દતોતિ ઇતો ચિતો ચ વિસ્સન્દનતો. સમ્મક્ખનતોતિ સબ્બસો મક્ખનતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાય (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૨૯૪) ગહેતબ્બો.

સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તીતિ વેગસન્ધારણેન ઉપ્પન્નપરિળાહતો સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ. અઞ્ઞે ચ રોગા કણ્ણસૂલભગન્દરાદયો. અટ્ઠાનેતિ મનુસ્સામનુસ્સપરિગ્ગહે અયુત્તટ્ઠાને ખેત્તદેવાયતનાદિકે. કુદ્ધા હિ મનુસ્સા અમનુસ્સાપિ વા જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ. વિસ્સટ્ઠત્તા નેવ તસ્સ ભિક્ખુનો અત્તનો, કસ્સચિ અનિસ્સજ્જિતત્તા જિગુચ્છનીયત્તા ચ ન પરસ્સ, ઉદકતુમ્બતોતિ વેળુનાળિઆદિઉદકભાજનતો. તન્તિ છડ્ડિતઉદકં.

એત્થ ચ એકો ઇરિયાપથો દ્વીસુ ઠાનેસુ આગતો, સો પુબ્બે અભિક્કમપટિક્કમગહણેન. ‘‘ગમનેપિ પુરતો પચ્છતો ચ કાયસ્સ અભિહરણં વુત્તન્તિ ઇધ ગમનમેવ ગહિત’’ન્તિ અપરે. યસ્મા ઇધ સમ્પજઞ્ઞકથાયં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞમેવ ધુરં, તસ્મા અન્તરન્તરે ઇરિયાપથે પવત્તાનં રૂપારૂપધમ્માનં તત્થ તત્થેવ નિરોધદસ્સનવસેન સમ્પજાનકારિતા ગહિતાતિ. મજ્ઝિમભાણકા પન એવં વદન્તિ – એકો હિ ભિક્ખુ ગચ્છન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો, અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો ગચ્છતિ, એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ગચ્છતિ, તથા એકો તિટ્ઠન્તો, નિસીદન્તો, સયન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો, અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો સયતિ, એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ સયતિ. એત્તકેન પન ન પાકટં હોતીતિ ચઙ્કમનેન દીપેન્તિ. યો ભિક્ખુ ચઙ્કમનં ઓતરિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં ઠિતો પરિગ્ગણ્હાતિ – ‘‘પાચીનચઙ્કમનકોટિયં પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા પચ્છિમચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, પચ્છિમચઙ્કમનકોટિયં પવત્તાપિ પાચીનચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ચઙ્કમનમજ્ઝે પવત્તા ઉભો કોટિયો અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ચઙ્કમને પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા ઠાનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ઠાને પવત્તા નિસજ્જં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, નિસજ્જાય પવત્તા સયનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા’’તિ, એવં પરિગ્ગણ્હન્તો પરિગ્ગણ્હન્તો એવ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતારેતિ, ઉટ્ઠહન્તો પન કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ. અયં ભિક્ખુ ગતાદીસુ સમ્પજાનકારી નામ હોતીતિ.

એવમ્પિ સુત્તે કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં ન કાતબ્બં, તસ્મા સો ભિક્ખુ યાવ સક્કોતિ, તાવ ચઙ્કમિત્વા ઠત્વા નિસીદિત્વા સયમાનો એવં પરિગ્ગહેત્વા સયતિ – ‘‘કાયો અચેતનો મઞ્ચો અચેતનો, કાયો ન જાનાતિ ‘અહં મઞ્ચે સયિતો’તિ, મઞ્ચોપિ ન જાનાતિ ‘મયિ કાયો સયિતો’તિ, અચેતનો કાયો અચેતને મઞ્ચે સયિતો’’તિ, એવં પરિગ્ગણ્હન્તો એવ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતારેતિ, પબુજ્ઝન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ પબુજ્ઝતીતિ અયં સુત્તે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. કાયિકાદિકિરિયાનિબ્બત્તનેન તમ્મયત્તા આવજ્જનકિરિયાનિબ્બત્તકત્તા આવજ્જનકિરિયાસમુટ્ઠિતત્તા ચ જવનં, સબ્બમ્પિ વા છદ્વારપ્પવત્તં કિરિયામયપવત્તં નામ, તસ્મિં સતિ જાગરિતં નામ હોતીતિ પરિગ્ગણ્હન્તો જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ. અપિચ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પઞ્ચ કોટ્ઠાસે જગ્ગન્તોપિ જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતીતિ.

વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા ધમ્મં દેસેન્તોપિ બાત્તિંસતિરચ્છાનકથં પહાય દસકથાવત્થુનિસ્સિતસપ્પાયકથં કથેન્તોપિ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં આરમ્મણં મનસિકારં પવત્તેન્તોપિ દુતિયજ્ઝાનં સમાપન્નોપિ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામ. દુતિયઞ્હિ ઝાનં વચીસઙ્ખારપ્પહાનતો વિસેસતો તુણ્હીભાવો નામાતિ. ઓટ્ઠે ચાતિઆદીસુ ચ-સદ્દેન કણ્ઠસીસનાભિઆદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તદનુરૂપં પયોગન્તિ તસ્સ ઉપ્પત્તિયા અનુચ્છવિકં ચિત્તસ્સ પવત્તિઆકારસઞ્ઞિતં પયોગં, યતો સબ્બે વિચારાદયો નિપ્ફજ્જન્તિ. ઉપાદારૂપપવત્તિયાતિ વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતસદ્દાયતનુપ્પત્તિયા. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. સત્તસુપિ ઠાનેસુ અસમ્મુય્હનવસેન ‘‘મિસ્સક’’ન્તિ વુત્તં. મગ્ગસમ્માસતિયાપિ કાયાનુપસ્સનાદિઅનુરૂપત્તા સમ્પજઞ્ઞાનુરૂપપુબ્બભાગં સત્તટ્ઠાનિયસ્સ એકન્તલોકિયત્તા.

સતિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૩૬૯. યસ્મા સો ભિક્ખુ ‘‘દેસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મ’’ન્તિ સંખિત્તેન ધમ્મદેસનં યાચિ, તસ્સ સંખિત્તરુચિભાવતો, તસ્મા સંખિત્તેનેવ ધમ્મં દેસેતુકામો ભગવા ‘‘તસ્માતિહા’’તિઆદિમાહાતિ વુત્તં – ‘‘યસ્મા સંખિત્તેન દેસનં યાચસિ, તસ્મા’’તિ. કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિકસ્સેવ લોકિયલોકુત્તરગુણવિસેસા ઇજ્ઝન્તિ, ન દિટ્ઠિવિપન્નસ્સ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠીતિ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠી’’તિ.

૪. સાલસુત્તવણ્ણના

૩૭૦. યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયદુક્ખે અપાતનવસેન ધારણટ્ઠેન ધમ્મો, સાસનબ્રહ્મચરિયં, તદેવ તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં વિનયનટ્ઠેન વિનયોતિ આહ – ‘‘ધમ્મોતિ વા…પે… નામ’’ન્તિ. પટિપક્ખધમ્મેહિ અનભિભૂતતાય એકો ઉદેતીતિ એકોદીતિ લદ્ધનામો સમાધિ ભૂતો જાતો એતેસન્તિ એકોદિભૂતા. એત્થ ચ એકોદિભૂતાતિ એતેન ઉપચારજ્ઝાનાવહો પુબ્બભાગિકો સમાધિ વુત્તો. સમાહિતાતિ એતેન ઉપચારપ્પનાસમાધિ. એકગ્ગચિત્તાતિ એતેન સુભાવિતો વસિપ્પત્તો અપ્પનાસમાધિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. નવકભિક્ખૂહિ ભાવિતસતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા. તે હિ યથાભૂતઞાણાય ભાવિતા. યથાભૂતઞાણન્તિ હિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણં ઇધાધિપ્પેતં. ખીણાસવેહિ ભાવિતસતિપટ્ઠાનાપિ પુબ્બભાગા. તેસઞ્હિ કતકરણીયાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાય સતિપટ્ઠાનભાવના, સેક્ખાનં પન સતિપટ્ઠાનભાવના પરિઞ્ઞત્થાય પવત્તા લોકિયા, પરિજાનનવસેન પવત્તા લોકુત્તરાતિ ‘‘મિસ્સકા’’તિ વુત્તં.

૫. અકુસલરાસિસુત્તવણ્ણના

૩૭૧. પઞ્ચમે કેવલોતિ કુસલધમ્મેહિ અસમ્મિસ્સો, તતો એવ સકલો સુક્કપક્ખો અનવજ્જટ્ઠો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૬. સકુણગ્ઘિસુત્તવણ્ણના

૩૭૨. પાકતિકસકુણકુલેસુ બલવભાવતો તેસં હનનતો સકુણગ્ઘિ. સેનોતિ વુત્તં ‘‘સેનસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ, સેનવિસેસો પન સો વેદિતબ્બો. આમિસત્થાય પત્તત્તા ‘‘લોભસાહસેન પત્તા’’તિ વુત્તં, લોભનિમિત્તેન સાહસાકારેન પત્તાતિ અત્થો. નઙ્ગલેન કટ્ઠં કસિતં નઙ્ગલકટ્ઠં, તં કરીયતિ એત્થાતિ નઙ્ગલકટ્ઠકરણન્તિ આહ – ‘‘અધુના કટ્ઠં ખેત્તટ્ઠાન’’ન્તિ. લેડ્ડુયો તિટ્ઠન્તિ એત્થાતિ લેડ્ડુટ્ઠાનં, લેડ્ડુનિમિત્તં કસિતટ્ઠાનં. વજ્જતીતિ વદં, વચનં. કુચ્છિતં વદં અવદં. ગરહને હિ અયં અ-કારો યથા – ‘‘અપુત્તો અભરિયા’’તિ. અવદં માનેતીતિ અવદમાના, અત્તનો બલમદેન લાપં અતિમઞ્ઞિત્વા વદન્તીતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ગચ્છ ખો, ત્વં લાપ, તત્રપિ મે ગન્ત્વા ન મોક્ખસી’’તિ. યં પન અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘અત્તનો બલસ્સ સુટ્ઠુ વણ્ણં વદમાના’’તિ, તત્થ અત્તતો આપન્નં ગહેત્વા વુત્તં. ‘‘વદમાનો’’તિ વા પાઠો, સારમ્ભવસેન અવ્હાયન્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘એહિ ખો દાનિ સકુણગ્ઘી’’તિ. સુટ્ઠુ ઠપેત્વાતિ જિયામુત્તસરસ્સ વિય સીઘપાતયોગ્યતાકરણેન ઉભો પક્ખે સમ્મા ઠપેત્વા. અયન્તિ સકુણગ્ઘિ. ઞત્વાતિ યથાભૂતદસ્સનેન અત્તનો ઞાણેન જાનિત્વા. ફાલીયિત્થાતિ ફાલચ્છેદતિખિણસિખરે સુક્ખલેડ્ડુસ્મિં ભિજ્જિત્થ.

૭. મક્કટસુત્તવણ્ણના

૩૭૩. સઞ્ચારોતિ સઞ્ચરણં. લેપન્તિ સિલેસસદિસં આલેપનં. કાજસિક્કા વિયાતિ કાજદણ્ડકે ઓલગ્ગેતબ્બા સિક્કા વિય. અપિચ ચતસ્સો રજ્જુયો ઉપરિ બન્ધનટ્ઠાનઞ્ચાતિ પઞ્ચટ્ઠાનં. ઓડ્ડિતોતિ ઓલમ્બિતો. થુનન્તોતિ નિત્થુનન્તો.

૮. સૂદસુત્તવણ્ણના

૩૭૪. આહારસમ્પાદનેન તંતંઆહારવત્થુગતે સૂદેતિ પગ્ઘરેતીતિ સૂદો, ભત્તકારકો. દહરેહિ મનાપતરં અચ્ચેતબ્બતો અતિક્કમિતબ્બતો અચ્ચયા, ભોજને રસવિસેસા, તસ્મા નાનચ્ચયેહીતિ નાનપ્પકારરસવિસેસેહીતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘નાનચ્ચયેહી’’તિઆદિ. અગ્ગીયતિ અસઙ્કરતો વિભજીયતીતિ અગ્ગો, અમ્બિલમેવ અગ્ગો અમ્બિલગ્ગોતિ આહ – ‘‘અમ્બિલગ્ગેહીતિ અમ્બિલકોટ્ઠાસેહી’’તિ. દાતું અભિહરિતબ્બતાય અભિહારા, દેય્યધમ્મા. તેનાહ – ‘‘અભિહટાનં દાયાન’’ન્તિ. ઇદં મે કમ્મટ્ઠાનં અનુલોમંવાતિ ઇદં મમ કમ્મટ્ઠાનં એવં પવત્તમાનં અનુલોમાવસાનમેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. એવં પુન પવત્તમાનં ઉસ્સક્કિત્વા વિસેસનિબ્બત્તનત્થમેવ હોતીતિ એવં નિમિત્તં ગહેતું ન સક્કોતિ બાલો અબ્યત્તો, પણ્ડિતો પન સક્કોતિ. અત્તનો ચિત્તસ્સાતિ અત્તનો ભાવનાચિત્તસ્સ. પુબ્બભાગવિપસ્સના સતિપટ્ઠાનાવ કથિતા ‘‘સકસ્સ ચિત્તસ્સ નિમિત્તં ઉગ્ગણ્હાતી’’તિ વુત્તત્તા.

૯. ગિલાનસુત્તવણ્ણના

૩૭૫. પાદગામોતિ નગરસ્સ પદસદિસો મહન્તગામો. તેનેવાહ ‘‘વેસાલિયં વિહરતિ વેળુવગામકે’’તિ. અહિતનિસેધન-હિતનિયોજન-બ્યસનપરિચ્ચજન-લક્ખણો મિત્તભાવો યેસુ અત્થિ, તે મિત્તા. યે પન દિટ્ઠમત્તસહાયા, તે સન્દિટ્ઠા. યે સવિસેસં ભત્તિમન્તો, તે સમ્ભત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મિત્તાતિ મિત્તાવા’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ ભગવતો. પઞ્ચમિયં અટ્ઠમિયં ચાતુદ્દસિયં પઞ્ચદસિયન્તિ એકેકસ્મિં પક્ખે ચત્તારો વારે કત્વા માસસ્સ અટ્ઠવારે.

વેદનાનં બલવભાવેન ખરો ફરુસો કક્ખળો. આબાધોતિ પુબ્બકમ્મહેતુતાય કમ્મસમુટ્ઠાનો આબાધો સઙ્ખારદુક્ખતાસઙ્ખાતો સબ્બકાલિકત્તા સરીરસ્સ સભાગરોગો નામ. નાયમીદિસો આબાધો, અયં પન બહલતરબ્યાધિતાય ‘‘વિસભાગરોગો’’તિ વુત્તો. અન્ત-સદ્દો સમીપપવત્તોતિ આહ – ‘‘મરણન્તં મરણસન્તિક’’ન્તિ. વેદના…પે… અકરોન્તો ઉક્કંસગતભાવિતકાયાદિતાય. અપીળિયમાનોતિ અપીળિયમાનો વિય. ઓવાદમેવ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અપલોકનન્તિ આહ – ‘‘ઓવાદાનુસાસનિં અદત્વાતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પુબ્બભાગવીરિયં નામ ફલસમાપત્તિયા પરિકમ્મભૂતવિપસ્સનાવીરિયં. જીવિતમ્પિ જીવિતસઙ્ખારો પતિતું અદત્વા અત્તભાવસ્સ અભિસઙ્ખરણતો.

‘‘એત્તકં કાલં અતિક્કમિત્વા વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ખણપરિચ્છેદવતી સમાપત્તિ ખણિકસમાપત્તિ. નિગ્ગુમ્બં નિજ્જટં કત્વાતિ રૂપસત્તકારૂપસત્તકવસેન પવત્તિયમાનં વિપસ્સનાભાવનં સબ્બસો ખિલવિરહેન નિગ્ગુમ્બં, અબ્યાકુલતાય નિજ્જટં કત્વા. મહાવિપસ્સનાવસેનાતિ પચ્ચેકં સવિસેસં વિત્થારિતાનં અટ્ઠારસાદીનં મહાવિપસ્સનાનં વસેન વિપસ્સિત્વા સમાપન્ના યા સમાપત્તિ, સા સુટ્ઠુ વિક્ખમ્ભેતિ વેદનં મહાબલવતાય પુબ્બારમ્મણસ્સ, મહાનુભાવતાય તથાપવત્તિતવિપસ્સનાવીરિયસ્સ. યથા નામાતિઆદિના તસ્સ નિદસ્સનં દસ્સેતિ. વેદનાતિ દુક્ખવેદના. ચુદ્દસહાકારેહીતિ તસ્સેવ સત્તકદ્વયસ્સ વસેન વદતિ. સન્નેત્વાતિ અન્તરન્તરા સમાપન્નજ્ઝાનસમાપત્તિસમ્ભૂતેન વિપસ્સનાપીતિસિનેહેન તેમેત્વા. સમાપત્તીતિ ફલસમાપત્તિ.

ગિલાના વુટ્ઠિતોતિ ગિલાનભાવતો વુટ્ઠિતો. સરીરસ્સ ગરુથદ્ધભાવપ્પત્તિ મધુરકતાતિ આહ – ‘‘સઞ્જાતગરુભાવો સઞ્જાતથદ્ધભાવો’’તિ. નાનાકારતોતિ પુરત્થિમાદિભેદતો. સતિપટ્ઠાનધમ્માતિ પુબ્બે અત્તના ભાવિયમાના સતિપટ્ઠાનધમ્મા. પાકટા ન હોન્તિ કાયચિત્તાનં અકમ્મઞ્ઞતાય. તન્તિ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા ન ઞાયન્તિ.

અનન્તરં અબાહિરન્તિ ધમ્મવસેન પુગ્ગલવસેન ચ અન્તરબાહિરં અકત્વા. એત્તકન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં વિવરતિ. દહરકાલેતિ અત્તનો દહરકાલે. ન એવં હોતીતિ ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિઆદિકો માનતણ્હામૂલકો ઇસ્સામચ્છરિયાનં પવત્તિઆકારો તથાગતસ્સ ન હોતિ, નત્થેવ પગેવ તેસં સમુચ્છિન્નત્તાતિ આહ – ‘‘બોધિપલ્લઙ્કેયેવા’’તિઆદિ. પટિસઙ્ખરણેન વેઠેન મિસ્સકેન. મઞ્ઞેતિ યથાવુત્તં પટિસઙ્ખરણસઞ્ઞિતેન વેઠમિસ્સકેન વિય જરસકટં. અરહત્તફલવેઠેનાતિ અરહત્તફલસમાપત્તિસઞ્ઞિતેન અત્થભાવવેઠેન.

ફલસમાપત્તિયા અધિપ્પેતત્તા ‘‘એકચ્ચાનં વેદનાનન્તિ લોકિયાનં વેદનાન’’ન્તિ વુત્તં. અત્તદીપાતિ એત્થ અત્ત-સદ્દેન ધમ્મો એવ વુત્તો, સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વિભાવિતો એવ. નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો વેદિતબ્બો. સો હિ ચતૂહિ ઓઘેહિ અનજ્ઝોત્થરણીયતો ‘‘દીપો’’તિ વુત્તો. તમઅગ્ગેતિ તમયોગાભાવેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગે. સબ્બેસન્તિ સબ્બેસં સિક્ખાકામાનં. તે ‘‘ધમ્મદીપા વિહરથા’’તિ વુત્તા ચતુસતિપટ્ઠાનગોચરાવ ભિક્ખૂ અગ્ગે ભવિસ્સન્તિ.

૧૦. ભિક્ખુનુપસ્સયસુત્તવણ્ણના

૩૭૬. કમ્મટ્ઠાનકમ્મિકાતિ કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તા. વિસેસેતીતિ વિસેસો, અતિસયો, સ્વાયં પુબ્બાપરવિસેસો ઉપાદાયુપાદાય ગહેતબ્બોતિ તં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ.

ઉપ્પજ્જતિ કિલેસપરિળાહોતિ કાયે અસુભાદિવસેન મનસિકારં અદહન્તસ્સ મનસિકારસ્સ વીથિયં અપટિપન્નતા સુભાદિવસેન કાયારમ્મણો કિલેસપરિળાહો ચ ઉપ્પજ્જતિ. વીરિયારમ્ભસ્સ અભાવેન તસ્મિં આરમ્મણે ચેતસો વા લીનત્તં હોતિ, ગોચરજ્ઝત્તતો બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચિત્તં વિક્ખિપતિ. એવં કિલેસપરિળાહે ચાતિઆદિના તિવિધમ્પિ ભાવનાનુયોગસ્સ કિલેસવત્થુભાવં ઉપાદાય સમુચ્ચયવસેન અટ્ઠકથાયં વુત્તં. યસ્મા પન તે પરિળાહલીનત્તવિક્ખેપા એકજ્ઝં ન પવત્તન્તિ, તસ્મા પાળિયં ‘‘કાયારમ્મણો વા’’તિઆદિના અનિયમત્થો વા-સદ્દો ગહિતો. કિલેસાનુરઞ્જિતેનાતિ કિલેસવિવણ્ણિતચિત્તેન હુત્વા ન વત્તિતબ્બં. કથં પન વત્તિતબ્બન્તિ આહ ‘‘કિસ્મિઞ્ચિદેવા’’તિ. ન ચ વિતક્કેતિ ન ચ વિચારેતીતિ કિલેસસહગતે વિતક્કવિચારે ન પવત્તેતિ. સુખિતોતિ ઝાનસુખેન સુખિતો.

ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવના પવત્તાતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તં મૂલકમ્મટ્ઠાનં પરિપન્થે સતિ ઠપેત્વા બુદ્ધગુણાદિઅનુસ્સરણેન ચિત્તં પસાદેત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનભાવના પવત્તા, તસ્મા પણિધાય ભાવનાતિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અટ્ઠપેત્વાતિ ચિત્તં અપ્પવત્તેત્વાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. કમ્મટ્ઠાનાદીનં તિણ્ણમ્પિ વસેન અત્થયોજના સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સારેન્તો વિયાતિ રથં વાહયન્તો વિય. સમપ્પમાણતો અટ્ઠકાદિવસેન સુતચ્છિતં પક્ખિપન્તો વિય. સુખેનેવ કિલેસાનં ઓકાસં અદેન્તો અન્તરા અસજ્જન્તો અલગ્ગન્તો. વિપસ્સનાચારસ્સ આરદ્ધવુત્તિતં અપરિપન્થતઞ્ચ દસ્સેન્તો ઓપમ્મદ્વયમાહ. બ્યાભઙ્ગિયાતિ કાજદણ્ડેન. કિલેસપરિળાહાદીનન્તિ કિલેસપરિળાહલીનત્તવિક્ખેપાનં.

ગુળખણ્ડાદીનીતિ ગુળખણ્ડસક્ખરખણ્ડાદીનિ ઉચ્છુવિકારભૂતાનિ. ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરામી’’તિઆદિવચનતો ‘‘પુબ્બભાગવિપસ્સના કથિતા’’તિ વુત્તં.

અમ્બપાલિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.