૬. સાકચ્છવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. પુરિમનયતોતિ ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાનં ધમ્માન’’ન્તિઆદિના આગતનયતો. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન. સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સતિસમ્પજઞ્ઞં. સતિપધાનં વા અભિક્કન્તાદીસુ સત્થકભાવપરિગ્ગણ્હકઞાણં સતિસમ્પજઞ્ઞં. તં સબ્બત્થ સતોકારીભાવાવહત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તતિ. યથા ચ પચ્ચનીકધમ્મપ્પહાનં અનુરૂપધમ્મદેસના ચ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય હોતિ, એવં સતિરહિતપુગ્ગલવજ્જના સતોકારીપુગ્ગલસેવના ચ તત્થ ચ યુત્તપયુત્તતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના. અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ. તથા હિ અરહાવ ‘‘સતિવેપુલ્લપ્પત્તો’’તિ વુચ્ચતિ.

ધમ્માનં, ધમ્મેસુ વા વિચયો, સો એવ હેટ્ઠા વુત્તનયેન સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. પરિપુચ્છકતાતિ આચરિયં પયિરુપાસિત્વા પઞ્ચપિ નિકાયે સહટ્ઠકથાય પરિયોગાહેત્વા યં યં તત્થ ગણ્ઠિટ્ઠાનં, તસ્સ તસ્સ ‘‘ઇદં, ભન્તે, કથં ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ એવં ખન્ધાદીસુ અત્થપુચ્છકભાવો. તેનાહ ‘‘ખન્ધ…પે… બહુલતા’’તિ.

વત્થુવિસદકિરિયાતિ ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સરીરં તપ્પટિબદ્ધાનિ ચ ચીવરાદીનિ ઇધ ‘‘વત્થૂની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તાનિ યથા ચિત્તસ્સ સુખાવહાનિ હોન્તિ, તથા કરણં તેસં વિસદભાવકરણં. તેન વુત્તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરાન’’ન્તિઆદિ. ઉસ્સન્નદોસન્તિ વાતાદિઉસ્સન્નદોસં. સેદમલમક્ખિતન્તિ સેદેન ચેવ જલ્લિકાસઙ્ખાતેન સરીરમલેન ચ મક્ખિતં. ચ-સદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ સરીરસ્સ ચ ચિત્તસ્સ ચ પીળાવહં સઙ્ગણ્હાતિ. સેનાસનં વાતિ વા-સદ્દેન પત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિસદે સતિ, વિસયભૂતે વા. કથં ભાવનમનુયુત્તસ્સ તાનિ વિસયોતિ? અન્તરન્તરા પવત્તનકચિત્તુપ્પાદવસેન એવં વુત્તં. તે હિ ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તેકગ્ગતાય ઇજ્ઝન્તિયાપિ અપરિસુદ્ધભાવાય સંવત્તન્તિ. ચિત્તચેતસિકેસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતેસુ. ઞાણમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડને. તેન ન કેવલં તં વત્થુયેવ, અથ ખો તસ્મિં અપરિસુદ્ધે ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતીતિ નિસ્સયાપરિસુદ્ધિયા નિસ્સિતાપરિસુદ્ધિ વિય વિસયસ્સ અપરિસુદ્ધતાય વિસયીનં અપરિસુદ્ધિં દસ્સેતિ અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ.

સમભાવકરણં કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવકરણં. યથાપચ્ચયં સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં અધિમોક્ખકિચ્ચસ્સ પટુતરભાવેન પઞ્ઞાય અવિસદતાય વીરિયાદીનઞ્ચ અનુબલપ્પદાનસિથિલતાદિના સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરાનિ મન્દાની’’તિ. તતોતિ તસ્મા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવતો ઇતરેસઞ્ચ મન્દત્તા. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો, પગ્ગહકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં, વિક્ખેપપટિપક્ખો. યેન વા સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો અવિક્ખેપો. રૂપગતં વિય ચક્ખુના યેન યાથાવતો વિસયસભાવં પસ્સતિ, તં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ બલવતા સદ્ધિન્દ્રિયેન અભિભૂતત્તા. સહજાતધમ્મેસુ હિ ઇન્દટ્ઠં કરોન્તાનં સહ પવત્તમાનાનં ધમ્માનં એકરસતાવસેનેવ અત્થસિદ્ધિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. તન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં.

ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેનાતિ યસ્સ સદ્ધેય્યવત્થુનો ઉળારતાદિગુણે અધિમુચ્ચનસ્સ સાતિસયપ્પવત્તિયા સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તસ્સ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાદિવિભાગતો યાથાવતો વીમંસનેન. એવઞ્હિ એવંધમ્મતાનયેન સભાવસરસતો પરિગ્ગય્હમાને સવિપ્ફારો અધિમોક્ખો ન હોતિ – ‘‘અયં ઇમેસં ધમ્માનં સભાવો’’તિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ સાતિસયત્તા. ધુરિયધમ્મેસુ હિ યથા સદ્ધાય બલવભાવે પઞ્ઞાય મન્દભાવો હોતિ, એવં પઞ્ઞાય બલવભાવે સદ્ધાય મન્દભાવો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન…પે… હાપેતબ્બ’’ન્તિ. તથા અમનસિકરણેનાતિ યેનાકારેન ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તેનાકારેન ભાવનં નાનુયુઞ્જનેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ દુવિધેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો અત્તનો વા પચ્ચયવિસેસેન કિચ્ચુત્તરિયતો વીરિયાદીનં વા મન્દકિચ્ચતાય. તત્થ પઠમવિકપ્પે હાપનવિધિ દસ્સિતો, દુતિયવિકપ્પે પન યથા મનસિકરોતો વીરિયાદીનં મન્દકિચ્ચતાય સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન વીરિયાદીનં પટુતરભાવાવહેન મનસિકારેન સદ્ધિન્દ્રિયં તેહિ સમતં કરોન્તેન હાપેતબ્બં. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ હાપનવિધિ વેદિતબ્બો.

વક્કલિત્થેરવત્થૂતિ સો હિ આયસ્મા સદ્ધાધિમુત્તો તત્થ ચ કતાધિકારો સત્થુ રૂપકાયદસ્સને પસુતો એવ હુત્વા વિહરન્તો સત્થારા – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૭) ઓવદિયમાનો કમ્મટ્ઠાને નિયોજિતોપિ તં અનનુયુઞ્જન્તો પણામિતો અત્તાનં વિનિપાતેતું પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. અથ નં સત્થા યથાનિસિન્નોવ ઓભાસવિસ્સજ્જનેન અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ આહ. સો તેન વચનેન અમતેનેવ અભિસિત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, સદ્ધાય બહુલભાવતો વિપસ્સનાવીથિં નારોહતિ. તં ઞત્વા ભગવા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનાય કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં – ‘‘વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ. એત્થાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તભાવે સેસિન્દ્રિયાનં સકિચ્ચાકરણે.

ઇતરકિચ્ચભેદન્તિ ઉપટ્ઠાનાદિકિચ્ચવિસેસં. પસ્સદ્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હાપેતબ્બન્તિ યથા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાયતિ, એવં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતા પસ્સદ્ધિયાદિભાવનાય હાયતિ સમાધિપક્ખિકત્તા તસ્સા. તથા હિ સમાધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં કોસજ્જપાતતો રક્ખન્તી વીરિયાદિભાવના વિય વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખન્તી એકંસતો હાપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બ’’ન્તિ. સોણત્થેરસ્સ વત્થૂતિ સુકુમારસોણત્થેરસ્સ વત્થુ. સો હિ આયસ્માપિ સત્થુ સન્તિકા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સીતવને વિહરન્તો – ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કાયં કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’’તિ ઠાનચઙ્કમનમેવ અધિટ્ઠાય પધાનમનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હવીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં પવત્તેતું નાસક્ખિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા વીણોપમોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવિધિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. થેરોપિ સત્થારા દિન્નનયેન વીરિયસમતં યાજેત્વા ભાવેન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તેવ પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ. સેસેસુપીતિ સતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુપિ.

સમતન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાધિકભાવં, તથા સમાધિવીરિયાનઞ્ચ. યથા હિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિસું વિસું ધુરિયધમ્મભૂતાનં કિચ્ચતો અઞ્ઞમઞ્ઞનાતિવત્તનં વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બં. યતો તેસં સમધુરતાય અપ્પના સમ્પજ્જતિ, એવં સમાધિવીરિયાનં કોસજ્જુદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સમતાય સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞુપત્થમ્ભનતો સમ્પયુત્તધમ્માનં અન્તદ્વયપાતાભાવેન સમ્મદેવ અપ્પના ઇજ્ઝતીતિ. બલવસદ્ધોતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ બ્યતિરેકમુખેન સમત્થનં. તસ્સત્થો – યો બલવતિયા સદ્ધાય સમન્નાગતો અવિસદઞાણો, સો મુધપ્પસન્નો હોતિ, ન અવેચ્ચપ્પસન્નો. તથા હિ સો અવત્થુસ્મિં પસીદતિ, સેય્યથાપિ તિત્થિયસાવકા. કેરાટિકપક્ખન્તિ સાઠેય્યપક્ખં ભજતિ. સદ્ધાહીનાય પઞ્ઞાય અતિધાવન્તો ‘‘દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગેન વિના ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ દાનમયં પુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદીનિ પરિકપ્પેતિ હેતુપતિરૂપકેહિ વઞ્ચિતો, એવંભૂતો ચ લૂખતક્કવિલુત્તચિત્તો પણ્ડિતાનં વચનં નાદિયતિ, સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમભાવો અત્થાવહો, વિસમભાવો અનત્થાવહો, એવં સમાધિવીરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમભાવો અત્થાવહો, ઇતરો અનત્થાવહો, તથા સમભાવો અવિક્ખેપાવહો, ઇતરો વિક્ખેપાવહો. કોસજ્જં અભિભવતિ, તેન અપ્પનં ન પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતીતિ એત્થાપિ. તદુભયન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાદ્વયં સમાધિવીરિયદ્વયઞ્ચ. સમં કાતબ્બન્તિ સમતં કાતબ્બં.

સમાધિકમ્મિકસ્સાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ. એવન્તિ એવં સન્તે, સદ્ધાય થોકં બલવભાવે સતીતિ અત્થો. સદ્દહન્તોતિ ‘‘પથવી પથવીતિ મનસિકારમત્તેન કથં ઝાનુપ્પત્તી’’તિ અચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા સમ્બુદ્ધેન વુત્તવિધિ ઇજ્ઝતી’’તિ સદ્દહન્તો સદ્ધં જનેન્તો. ઓકપ્પેન્તોતિ આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનવસેન અવકપ્પેન્તો પક્ખન્દન્તો. એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ સમાધિપધાનત્તા ઝાનસ્સ. ઉભિન્નન્તિ સમાધિપઞ્ઞાનં. સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિનો અધિમત્તતાય પઞ્ઞાય અધિમત્તતાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘સમતાયપી’’તિ, સમભાવેનાપીતિ અત્થો. અપ્પનાતિ લોકિયઅપ્પના. તથા હિ ‘‘હોતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ, લોકુત્તરપ્પના પન તેસં સમભાવેનેવ ઇચ્છિતા. યથાહ ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦). યદિ વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાનં સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમાનતં ઇચ્છતિ, કથં સતીતિ આહ – ‘‘સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતી’’તિ. સબ્બત્થાતિ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેસુ પઞ્ચિન્દ્રિયેસુ. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકેકદેસે ગણ્હન્તો ‘‘સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાન’’ન્તિ આહ. અઞ્ઞથા પીતિ ચ ગહેતબ્બા સિયા. તથા હિ ‘‘કોસજ્જપક્ખિકેન સમાધિના’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ચ ‘‘પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાહી’’તિ. સાતિ સતિ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તોતિ સબ્બકમ્મિકો. તેનાતિ યેન કારણેન સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બા, તેન આહ અટ્ઠકથાયં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા, સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેન બોજ્ઝઙ્ગેન અત્થેતબ્બા સબ્બત્થિયા, સબ્બત્થિયાવ સબ્બત્થિકા. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. તસ્સ હિ સતિપટિસરણં પરાયણં અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય. તેનાહ – ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

ખન્ધાદિભેદે અનોગાળ્હપઞ્ઞાનન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચવસેનપિ ખન્ધાયતનાદીસુ અપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં. બહુસ્સુતસેવના હિ સુતમયઞાણાવહા. તરુણવિપસ્સનાસમઙ્ગીપિ ભાવનામયઞાણે ઠિતત્તા એકંસતો પઞ્ઞવા એવ નામ હોતીતિ આહ – ‘‘સમપઞ્ઞાસ…પે… પુગ્ગલસેવના’’તિ. ઞેય્યધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવસેન તપ્પરિચ્છેદકઞાણસ્સ ગમ્ભીરભાવગહણન્તિ આહ – ‘‘ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય ગમ્ભીરપઞ્ઞાયા’’તિ. તઞ્હિ ઞેય્યં તાદિસાય પઞ્ઞાય ચરિતબ્બતો ગમ્ભીરઞાણચરિયં, તસ્સા વા પઞ્ઞાય તત્થ પભેદતો પવત્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિયા, તસ્સા પચ્ચવેક્ખણાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞાય પભેદપચ્ચવેક્ખણા’’તિ. યથા સતિવેપુલ્લપ્પત્તો નામ અરહા એવ, એવં સો એવ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તોપીતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતી’’તિ. વીરિયાદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

‘‘તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તી’’તિઆદિના વુત્તપઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણા નિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ સબ્બપઠમં કરોન્તીતિ દેવદૂતસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૦), તસ્સા આદિતો વુત્તત્તા ચ આહ – ‘‘પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણતો પટ્ઠાયા’’તિ. સકટવહનાદિકાલેતિ આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞમનુસ્સેહિ તિરચ્છાનેહિ ચ વિબાધનીયકાલં સઙ્ગણ્હાતિ. એકં બુદ્ધન્તરન્તિ ઇદં અપરાપરં પેતેસુ એવ ઉપ્પજ્જનકસત્તવસેન વુત્તં, એકચ્ચાનં વા પેતાનં, એકચ્ચતિરચ્છાનાનં વિય તથા દીઘાયુકતાપિ સિયાતિ તથા વુત્તં. તથા હિ કાલો નાગરાજા ચતુન્નં બુદ્ધાનં રૂપદસ્સાવી.

એવં આનિસંસદસ્સાવિનોતિ ‘‘વીરિયાયત્તો એવ સકલલોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમો’’તિ એવં આનિસંસદસ્સનસીલસ્સ. ગમનવીથિન્તિ સપુબ્બભાગં નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં. સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગપટિપાટિ, સત્તવિસુદ્ધિપરમ્પરા વા. સા હિ વટ્ટતો નિય્યાનાય ગન્તબ્બા પટિપદાતિ કત્વા ગમનવીથિ નામ.

કાયદળ્હીબહુલોતિ કાયસ્સ પોસનપસુતો. પિણ્ડન્તિ રટ્ઠપિણ્ડં. પચ્ચયદાયકાનં અત્તનિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલભાવસ્સ કરણેન પિણ્ડાય ભિક્ખાય પટિપૂજના પિણ્ડાપચાયના. નીહરન્તોતિ પત્તત્થવિકતો નીહરન્તો. તં સદ્દં સુત્વાતિ તં ઉપાસિકાય વચનં પણ્ણસાલદ્વારે ઠિતોવ પઞ્ચાભિઞ્ઞતાય દિબ્બસોતેન સુત્વાતિ વદન્તિ. મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ તિસ્સો સમ્પત્તિયો. સિતં કરોન્તોવાતિ ‘‘અકિચ્છેનેવ મયા વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્ત’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણાવસાને સઞ્જાતપામોજ્જવસેન સિતં કરોન્તો એવ.

અલસાનં ભાવનાય નામમત્તમ્પિ અજાનન્તાનં કાયસ્સ પોસનબહુલાનં યાવદત્થં પરિભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખાદિં અનુયુઞ્જન્તાનં તિરચ્છાનકથિકાનં દૂરતોવ વજ્જનં કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જના. ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિઆદિના ભાવનારમ્ભવસેન આરદ્ધવીરિયાનં દળ્હપરક્કમાનં કાલેનકાલં ઉપસઙ્કમના આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવના. તેનાહ ‘‘કુચ્છિં પૂરેત્વા’’તિઆદિ.

વિસુદ્ધિમગ્ગે પન ‘‘જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા’’તિ ઇદં દ્વયં ન ગહિતં, ‘‘થિનમિદ્ધવિનોદનતા, સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા’’તિ ઇદં દ્વયં ગહિતં. તત્થ આનિસંસદસ્સાવિતાય એવ સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા ગહિતા લોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમસ્સ વીરિયાયત્તતાદસ્સનભાવતો. થિનમિદ્ધવિનોદનં તદધિમુત્તતાય ગહિતં, વીરિયુપ્પાદને યુત્તપયુત્તસ્સ થિનમિદ્ધવિનોદનં અત્થતો સિદ્ધમેવ. તત્થ થિનમિદ્ધવિનોદનં કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જન-આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલ-સેવન- તદધિમુત્તતાપટિપક્ખવિધમન-પચ્ચયૂપસંહારવસેન, અપાયભયપચ્ચવેક્ખણાદયો સમુત્તેજનવસેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદકાતિ દટ્ઠબ્બા.

બુદ્ધાનુસ્સતિયા ઉપચારસમાધિનિટ્ઠત્તા વુત્તં ‘‘યાવ ઉપચારા’’તિ. સકલસરીરં ફરમાનોતિ પીતિસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ સકલસરીરં ફરમાનો. ધમ્મસઙ્ઘગુણે અનુસ્સરન્તસ્સપિ યાવ ઉપચારા સકલસરીરં ફરમાનો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના. એવં સેસઅનુસ્સતીસુ પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણાય ચ યોજેતબ્બં તસ્સાપિ વિમુત્તાયતનભાવેન તગ્ગતિકત્તા. એવરૂપે કાલેતિ દુબ્ભિક્ખભયાદીસૂતિ વુત્તકાલે. સમાપત્તિયા…પે… ન સમુદાચરન્તીતિ ઇદં ઉપસમાનુસ્સતિયા વસેન વુત્તં. સઙ્ખારાનઞ્હિ સપ્પદેસવૂપસમેપિ નિપ્પદેસવૂપસમે વિય તત્થ સપઞ્ઞાય પવત્તનતો ભાવનામનસિકારો કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થો હુત્વા ઉપચારસમાધિં આવહન્તો તથારૂપપીતિસોમનસ્સસમન્નાગતો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ. પસાદનીયેસુ ઠાનેસુ પસાદસિનેહાભાવેન સંસૂચિતહદયતા લૂખતા. સા ચ તત્થ આદરગારવાકરણેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસૂચિતલૂખભાવે’’તિ.

કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા પસ્સદ્ધિ એવ યથાવુત્તબોધિઅઙ્ગભૂતો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. પણીતભોજનસેવનતાતિ પણીતસપ્પાયભોજનસેવનતા. ઉતુઇરિયાપથસુખગ્ગહણેહિ સપ્પાયઉતુઇરિયાપથં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તઞ્હિ તિવિધમ્પિ સપ્પાયં સેવિયમાનં કાયસ્સ કલ્લતાપાદનવસેન ચિત્તસ્સ કલ્લતં આવહન્તં દુવિધાયપિ પસ્સદ્ધિયા કારણં હોતિ. સત્તેસુ લબ્ભમાનં સુખદુક્ખં અહેતુકન્તિ અયમેકો અન્તો, ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકન્તિ અયં દુતિયો, એતે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ યથાસકં કમ્મુના હોતીતિ અયં મજ્ઝિમા પટિપત્તિ. મજ્ઝત્તો પયોગો યસ્સ સો મજ્ઝત્તપયોગો, તસ્સ ભાવો મજ્ઝત્તપયોગતા. અયઞ્હિ પહાનસારદ્ધકાયતા-સઙ્ખાતપસ્સદ્ધકાયતાય કારણં હોન્તી પસ્સદ્ધિદ્વયં આવહતિ. એતેનેવ સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જન-પસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનાનં તદાવહનતા સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના ચ ‘‘પઞ્ઞાવહા’’તિ વુત્તા. સમથાવહાપિ તા હોન્તિ સમથાવહભાવેનેવ પઞ્ઞાવહત્તાતિ વુત્તં ‘‘વત્થુવિસદ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

કરણકોસલ્લભાવનાકોસલ્લાનં નાનન્તરિયભાવતો રક્ખણકોસલ્લસ્સ ચ તંમૂલકત્તા ‘‘નિમિત્તકુસલતા નામ કસિણનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહણકુસલતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અતિસિથિલવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગમન્દતં અપ્પમાદવેકલ્લઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન લયાપત્તિતો સમુટ્ઠાપનં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ દદેય્ય, ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુન્તિ. એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થ ચ યથાસકં આહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા, સા અનન્તરં વિભાવિતા એવ.

અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગબલવતં પમોદુપ્પિલાવનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ નિગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ ઉદ્ધતસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન ઉદ્ધતાપત્તિતો નિસેધનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુવૂપસમયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ….પે… પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ. એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવના વુત્તા એવ, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ વુચ્ચમાના, ઇતરસ્સ અનન્તરં વક્ખતિ. પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયાતિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ અપ્પભાવેન. યથા હિ દાનં અલોભપ્પધાનં, સીલં અદોસપ્પધાનં, એવં ભાવના અમોહપ્પધાના. તત્થ યદા પઞ્ઞા ન બલવતી હોતિ, તદા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસાવહા ન હોતિ, અનભિસઙ્ખતો વિય આહારો પુરિસસ્સ યોગિનો ચિત્તસ્સ અભિરુચિં ન ઉપ્પાદેતિ, તેન તં નિરસ્સાદં હોતિ. તથા ભાવનાય સમ્મદેવ વીથિપટિપત્તિયા અભાવેન ઉપસમસુખં ન વિન્દતિ, તેનપિ ચિત્તં નિરસ્સાદં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપયોગ…પે… નિરસ્સાદં હોતી’’તિ.

તસ્સ સંવેગુપ્પાદનઞ્ચ પસાદુપ્પાદનઞ્ચ તિકિચ્છનન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અટ્ઠ સંવેગવત્થૂની’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ યથારહં સુગતિયં દુગ્ગતિયઞ્ચ હોન્તીતિ તદઞ્ઞમેવ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિખુપ્પિપાસાદિઅઞ્ઞમઞ્ઞવિબાધનાદિહેતુકં અપાયદુક્ખં દટ્ઠબ્બં. તયિદં સબ્બં તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં ગહિતન્તિ અતીતે અનાગતે ચ કાલે વટ્ટમૂલકદુક્ખાનિ વિસું ગહિતાનિયેવ. યે પન સત્તા આહારૂપજીવિનો તત્થ ચ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો, તેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં જીવિકદુક્ખં અટ્ઠમં સંવેગવત્થુ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે સમ્પહંસનાતિ અયં સમ્પહંસિતબ્બસમયે વુત્તનયેન સંવેગજનનવસેન ચેવ પસાદુપ્પાદનવસેન ચ સમ્મદેવ પહંસના, સંવેગજનનપુબ્બકપસાદુપ્પાદનેન ભાવનાચિત્તસ્સ તોસનાતિઅત્થો.

સમ્માપટિપત્તિં આગમ્માતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન સમથવીથિપટિપત્તિયા ચ સમ્મદેવ ભાવનાપટિપત્તિં આગમ્મ.

અલીનન્તિઆદીસુ કોસજ્જપક્ખિકાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અલીનં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં અનધિમત્તતાય અનુદ્ધતં, પઞ્ઞાપયોગસમ્પત્તિયા ઉપસમસુખાધિગમેન ચ અનિરસ્સાદં, તતો એવ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નઞ્ચ. તત્થ અલીનતાય પગ્ગહે, અનુદ્ધતાય ચ નિગ્ગહે, અનિરસ્સાદતાય સમ્પહંસને ન બ્યાપારં આપજ્જતિ. અલીનાનુદ્ધચ્ચતાહિ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં, અનિરસ્સાદતાય સમથવીથિપટિપન્નં, સમપ્પવત્તિયા વા અલીનં અનુદ્ધતં, સમથવીથિપટિપત્તિયા અનિરસ્સાદન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતાતિ અયં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બસમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ બ્યાવટતાસઙ્ખાતં પટિપક્ખં અભિભુય્ય ઉપેક્ખના વુચ્ચતિ. એસાતિ સમાધિબોજ્ઝઙ્ગો અનુપ્પન્નો ઉપ્પજ્જતિ. અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતીતિ એતેન નિપ્પરિયાયતો સમાધિવેપુલ્લપ્પત્તોપિ અરહા એવાતિ દસ્સેતિ.

અનુરોધવિરોધપહાનવસેન મજ્ઝત્તભાવો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ કારણં તસ્મિં સતિ સિજ્ઝનતો, અસતિ ચ અસિજ્ઝનતો, સો ચ મજ્ઝત્તભાવો વિસયવસેન દુવિધોતિ આહ ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા’’તિ. તદુભયવસેન ચસ્સ વિરુજ્ઝનં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય એવ દૂરીકતન્તિ અનુરુજ્ઝનસ્સેવ પહાનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા’’તિઆદિમાહ. તથા હિસ્સ સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનં ‘‘ઉપ્પત્તિયા કારણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉપેક્ખાય હિ વિસેસતો રાગો પટિપક્ખો, તતો રાગબહુલસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપેક્ખા ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. દ્વીહાકારેહીતિ કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં અત્તસુઞ્ઞતાપચ્ચવેક્ખણન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. દ્વીહેવાતિ અવધારણં સઙ્ખારસહિતાય સઙ્ખ્યાસમાનતાય દસ્સનત્થં. સઙ્ખ્યા એવ હેત્થ સમાનં, ન સઙ્ખ્યેય્યં સબ્બથા સમાનન્તિ. અસ્સામિકભાવો અનત્તનિયતા. સતિ હિ અત્તનિ તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ચીવરં અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ અત્તનિયં નામ સિયા, સો પન કોચિ નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. અનદ્ધનિયન્તિ, ન અદ્ધાનક્ખમં, ન ચિરટ્ઠાયિ ઇત્તરં અનિચ્ચન્તિ અત્થો. તાવકાલિકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

મમાયતીતિ મમત્તં કરોતિ. મમાતિ તણ્હાય પરિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ. ધનાયન્તાતિ ધનં દબ્બં કરોન્તા. અસ્સાતિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ. તથા હિ અરહતો એવ છળઙ્ગુપેક્ખાનિપ્ફત્તિ.

અસુભારમ્મણા ધમ્માતિ અસુભપ્પકારા અસુભઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતા ધમ્મા. કામં ઇન્દ્રિયબદ્ધાપિ કેસાદયો અસુભપ્પકારા એવ, વિસેસતો પન જિગુચ્છિતબ્બે જિગુચ્છાવહે ગણ્હન્તો ‘‘દસા’’તિ આહ. યથા મનસિકરોતો સભાવસરસતો તત્થ અસુભસઞ્ઞા સન્તિટ્ઠતિ, તથા પવત્તો મનસિકારો ઉપાયમનસિકારો. અસુભે અસુભપટિક્કૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા મનસિકારો અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જના અસુભભાવનાનુયોગો.

મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં સુટ્ઠુ સુસંવરણે સતિ અવસરં અલભન્તો કામચ્છન્દો પહીયતેવ, તથા ભોજને મત્તઞ્ઞુનો મિતાહારસ્સ થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતિ. યો પન આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં તબ્બિપરિણામસ્સ તદાધારસ્સ તસ્સ ચ ઉદરિયભૂતસ્સ અતિવિય જેગુચ્છતં, કાયસ્સ ચ આહારતિટ્ઠકતં સમ્મદેવ જાનાતિ, સો સબ્બસો ભોજને પમાણસ્સ જાનનેન વિસેસતો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ નામ. તસ્સ કામચ્છન્દો પહીયતેવ, અટ્ઠકથાયં પન અપ્પાહારતંયેવ દસ્સેતું ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી. પહીનસ્સાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનસ્સ. અભિધમ્મપરિયાયેન સબ્બોપિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો’’તિ વુત્તં.

મેજ્જતિ હિતફરણવસેન સિનિય્હતીતિ મિત્તો, હિતેસી પુગ્ગલો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, હિતેસિતા. સા એવ પટિપક્ખતો ચેતસો વિમુત્તીતિ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. તત્થ મેત્તાયનસ્સ સત્તેસુ હિતફરણસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. તેનાહ ‘‘ઓદિસ્સકા’’તિઆદિ.

તત્થ અત્તપિયસહાયમજ્ઝત્તવેરિવસેન ઓદિસ્સકતા. સીમાસમ્ભેદે કતે અનોદિસ્સકતા. એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગણ્હને વેદિતબ્બા. ઉગ્ગહો યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના, સબ્બા ઇત્થિયો પુરિસા અરિયા અનરિયા દેવા મનુસ્સા વિનિપાતિકાતિ સત્તોધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા, અટ્ઠવીસતિવિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસોધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા, એકેકાય દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિસોફરણમેત્તા. સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા. એકેકસ્મિં અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્જા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ચતુધા પવત્તિયા વીસતિવિધા અનોધિસોફરણમેત્તા, તં સન્ધાયાહ – ‘‘ઓધિસો…પે… ભાવેન્તસ્સપી’’તિ. ત્વં એતસ્સાતિઆદિના કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં દસ્સેતિ. પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સાતિ કોધે યથાવુત્તસ્સ આદીનવસ્સ તપ્પટિપક્ખતો અકોધે મેત્તાય આનિસંસસ્સ ચ પટિસઙ્ખાને સમ્મદેવ જાનને. સેવન્તસ્સાતિ ભજન્તસ્સ બ્યાપાદો પહીયતિ.

અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહોતિ આહારસ્સ અધિકભોજને થિનમિદ્ધસ્સ નિમિત્તગ્ગાહો, ‘‘એત્તકે ભુત્તે થિનમિદ્ધં ઉપ્પજ્જતિ, એત્તકે નો’’તિ થિનમિદ્ધસ્સ કારણાકારણગ્ગાહોતિ અત્થો. દિવા સૂરિયાલોકન્તિ દિવા ગહિતનિમિત્તં સૂરિયાલોકં, રત્તિયં મનસિકરોન્તસ્સપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધુતઙ્ગાનં વીરિયનિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપી’’તિ.

કુક્કુચ્ચમ્પિ કતાકતાનુસોચનવસેન પવત્તમાનં ચેતસો અવૂપસમાવહતાય ઉદ્ધચ્ચેન સમાનલક્ખણમેવાતિ તદુભયસ્સ પહાનકારણં દસ્સેન્તો ભગવા – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, ચેતસો વૂપસમો’’તિઆદિમાહ. તસ્મા બાહુસચ્ચાદિ તસ્સ પહાનકારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘અપિચ છ ધમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બહુસ્સુતસ્સ ગન્થતો, અત્થતો ધમ્મં વિચારેન્તસ્સ અત્તવેદાદિપટિલાભસમ્ભવતો વિક્ખેપો ન હોતિ. યથાવિહિતપટિપત્તિયા યથાધમ્મપટિકારપ્પત્તિયા ચ વિપ્પટિસારો અનવસરોવાતિ ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ…પે… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ વુત્તં. યદગ્ગેન બહુસ્સુતસ્સ પટિસઙ્ખાનવતો ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, તદગ્ગેન પરિપુચ્છકતાવિનયપકતઞ્ઞુતાહિપિ તં પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુદ્ધસેવિતા ચ વુદ્ધસીલિતં આવહતીતિ ચેતસો વૂપસમકરત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનકારી વુત્તા, વુદ્ધભાવં પન અનપેક્ખિત્વા વિનયધરા કુક્કુચ્ચવિનોદકા કલ્યાણમિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. વિક્ખેપો ચ ભિક્ખૂનં યેભુય્યેન કુક્કુચ્ચહેતુકો હોતીતિ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સા’’તિઆદિના વિનયનયેનેવ પરિપુચ્છકતાદયો નિદ્દિટ્ઠા. પહીને ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કુક્કુચ્ચસ્સ દોમનસ્સસહગતત્તા અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો વુત્તો.

કુસલાકુસલા ધમ્માતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. કામં બાહુસચ્ચપરિપુચ્છકતાહિ અટ્ઠવત્થુકાપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તથાપિ રતનત્તયવિચિકિચ્છામૂલિકા સેસવિચિકિચ્છાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તીણિ રતનાનિ આરબ્ભા’’તિઆદિ. વિનયે પકતઞ્ઞુતાય ચ સતિ સિક્ખાય કઙ્ખાય અસમ્ભવો એવ, તથા રતનત્તયગુણાવબોધે સતિ પુબ્બન્તાદીસુ સંસયસ્સાતિ આહ – ‘‘વિનયે’’તિઆદિ. ઓકપ્પનીયસદ્ધા સદ્ધેય્યવત્થું અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનં, તઞ્ચ તથા અધિમોક્ખુપ્પાદનમેવ. સદ્ધાય નિન્નપોણપબ્ભારતા અધિમુત્તિ. અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગે વિત્થારેત્વા દેસનાય ઓસાપિતત્તા.

આહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. સમ્બહુલાતિ વુચ્ચન્તિ સઙ્ઘસમઞ્ઞાય અભાવતો. તતો પરન્તિ તિણ્ણં જનાનં ઉપરિ સઙ્ઘો ચતુવગ્ગકરણીયાદિસઙ્ઘકમ્મવસેન કમ્મપ્પત્તત્તા. પવિસિંસૂતિ ભાવિનિ પવિસને ભૂતે વિય કત્વા ઉપચારેન વુત્તન્તિ આહ – ‘‘પવિટ્ઠા’’તિ. ભાવિનિ હિ ભૂતે વિય ઉપચારો. તેનાહ – ‘‘તે પના’’તિઆદિ, તે પન ભિક્ખૂતિ અત્થો. પુન તે પનાતિ તિત્થિયા તિત્થિયસાવકા ચ.

ઇમસ્મિં પઞ્ઞાપનેતિ ‘‘પઞ્ચ નીવરણે પહાયા’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ઇમસ્મિં પકારે અત્થપઞ્ઞાપને. વિસિસ્સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞતો પભિજ્જતીતિ વિસેસો, ભેદો. સ્વાયં ઇધ અન્તોગધાધિકભાવો અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘કો વિસેસોતિ કિં અધિક’’ન્તિ. અધિકં પયસનં પયુઞ્જનન્તિ અધિપ્પયાસો, અધિકપ્પયોગો. નાના કરીયતિ એતેનાતિ નાનાકરણં, ભેદોતિ આહ – ‘‘કિં નાનત્ત’’ન્તિ. દુતિયપદેતિ ‘‘અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ એતસ્મિં પદે. એસેવ નયોતિ યથા પઠમસ્મિં પદે અત્થયોજના, એવં દુતિયપદેપિ યોજેતબ્બા.

તીણિ ઠાનાનીતિ દેવમારબ્રહ્મટ્ઠાનાનિ તીણિ ‘‘સદેવકે લોકે’’તિઆદિના લોકે પક્ખિપિત્વા. ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાય સદેવમનુસ્સાયા’’તિ દ્વે ઠાનાનિ. ‘‘પજાયા’’તિ એત્થ પક્ખિપિત્વા ઇતિ પઞ્ચહિ પદેહિ. ઉદ્દેસન્તિ ઉદ્દિસિતબ્બતં. ગણનન્તિ એકો કામચ્છન્દોતિ ગહેતબ્બતં ગચ્છતિ. અત્તનો હત્થપાદાદીસૂતિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં સમુદાયં આરબ્ભ પટિઘસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. અત્તનો ખન્ધેસુ વિમતિ ‘‘અહં નુ ખોસ્મી’’તિઆદિના.

કિઞ્ચાપિ સબ્બં વીરિયં ચેતસિકમેવ, યં પન કાયકમ્માધિટ્ઠાનાદિવસેન મનસિ કાયિકપયોગસમુટ્ઠાપનં વીરિયં કાયિકન્તિ લદ્ધપરિયાયન્તિ તતો વિસેસેત્વા ચેતસિકન્તિ યથાધિપ્પેતદુતિયતાદસ્સનત્થં. યદિપિ યથાકપ્પિતઇરિયાપથસન્ધારણવસેન પવત્તમાનં વીરિયં કાયસ્સ તથાપવત્તસ્સ પચ્ચયભૂતન્તિ ન સક્કા વત્તું, તથાપિ ન તાદિસો કાયપયોગો, તદા પવત્તો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘કાયપયોગં વિના ઉપ્પન્નવીરિય’’ન્તિ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસદિસો વાતિ ઇમિના અજ્ઝત્તિકે સઙ્ખારે અજ્ઝુપેક્ખનવસેન પવત્તા અજ્ઝત્તધમ્મેસુ ઉપેક્ખાતિઆદિનયં અતિદિસતિ.

‘‘મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા’’તિ વત્વા તમત્થં વિભાવેતું ‘‘એતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ચઙ્કમન્તેનપિ અરિયમગ્ગં અધિગન્તું સક્કાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘મગ્ગં અપત્તં કાયિકવીરિય’’ન્તિ. બોજ્ઝઙ્ગા ન લબ્ભન્તીતિ નિપ્પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગા ન લબ્ભન્તી. બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ પરિયાયતોતિ અધિપ્પાયો. સેસાતિ બહિદ્ધાધમ્મેસુ સતિ-ધમ્મવિચય-ઉપેક્ખા-ચેતસિક-વીરિય-સવિતક્ક-સવિચાર-પીતિ-સમાધી દ્વે પસ્સદ્ધિયો ચ. અયં પન નયો પચુરપ્પવત્તિવસેન અટ્ઠકથાનયેનેવ વુત્તો. થેરવાદવસેન પન અવિતક્કઅવિચારમત્તા પીતિસમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગા રૂપાવચરાપિ અત્થીતિ તેપિ ગહેત્વા દસ મિસ્સકાવ હોન્તીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ.

પરિયાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અગ્ગિસુત્તવણ્ણના

૨૩૪. લોણધૂપનન્તિ લોણઞ્ચ ધૂપનઞ્ચ લોણધૂપનં. યોધકમ્મન્તિ યોધપુગ્ગલેન કત્તબ્બં કમ્મં. મન્તકમ્મન્તિ રાજકિચ્ચમન્તનં. પટિહારકમ્મન્તિ રઞ્ઞો સન્તિકં આગતાનં વચનં રઞ્ઞો નિવેદેત્વા તતો નેસં પટિહરણકમ્મં. તસ્માતિ સબ્બત્થિકત્તા સતિયા. એવં ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહ’’ન્તિઆદિકં અવોચ. પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગાવ કથિતા પગ્ગહનિગ્ગહવિનોદિતત્તા.

અગ્ગિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મેત્તાસહગતસુત્તવણ્ણના

૨૩૫. કીદિસા ગતિ નિબ્બત્તિ એતિસ્સાતિ કિંગતિકા, કિંનિટ્ઠાતિ વુત્તં હોતિ. કીદિસી પરમા ઉત્તમા કોટિ એતિસ્સાતિ કિંપરમા. કીદિસં ફલં આનિસંસં ઉદયો એતિસ્સાતિ કિંફલા. સંસટ્ઠં સમ્પયુત્તન્તિ ઇદં સહગત-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનમત્તં, ઇધ પન મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનાપુબ્બભાગબોજ્ઝઙ્ગા ચ ‘‘મેત્તાસહગતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગ’’ન્તિઆદિના વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ સબ્બેસુ ચ બ્રહ્મવિહારેસુ.

પટિકૂલેતિ વિરજ્જતીતિ પટિકૂલં, અનિટ્ઠં. ન પટિકૂલં અપ્પટિકૂલં, ઇટ્ઠં. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિ’’ન્તિ. એત્થાતિ અપ્પટિકૂલવત્થુસ્મિં. એવન્તિ પટિકૂલસઞ્ઞી. સત્તે અપ્પટિકૂલે અસુભફરણં, સઙ્ખારે અપ્પટિકૂલે અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં કરોન્તો. અસુભાયાતિ અસુભસઞ્ઞાય. અનિચ્ચતો વા ઉપસંહરતીતિ અનિચ્ચન્તિ મનસિકારં પવત્તેતિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘અપ્પટિકૂલપટિકૂલેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. છળઙ્ગુપેક્ખન્તિ છસુ આરમ્મણેસુ પહીનાનુરોધસ્સ ઉપ્પત્તિયા છળઙ્ગવન્તં ઉપેક્ખં.

મેત્તાયાતિ મેત્તાભાવનાય. પટિકૂલાદીસુ વત્થૂસુ ઇચ્છિતવિહારેન વિહરિતું સમત્થતા અરિયાનં એવ, તત્થ ચ અરહતો એવ ઇજ્ઝનતો અરિયિદ્ધિ નામ. તસ્સા અરિયિદ્ધિયા ચ દસ્સિતત્તા દેસના વિનિવટ્ટેતબ્બા પરિયોસાનેતબ્બા સિયા. અરહત્તં પાપુણિતું ન સક્કોતિ ઇન્દ્રિયાનં અપરિપક્કત્તા નિકન્તિયા ચ દુપ્પરિયાદાનતો. અયં દેસનાતિ ‘‘મેત્તાસહગતં બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદિના અયં દેસના આરદ્ધા. યો હિ મેત્તાઝાનં પાદકં કત્વા સમ્મસનં આરભિત્વા અરહત્તં પાપુણિતું અસક્કોન્તો પરિસુદ્ધેસુ વણ્ણકસિણેસુ વિમોક્ખસઙ્ખાતં રૂપાવચરજ્ઝાનં નિબ્બત્તેતિ, તં સન્ધાયાહ ભગવા – ‘‘સુભં ખો પન વિમોક્ખં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ.

સુભપરમન્તિ સુભવિમોક્ખપરમં. ઇધ લોકે એવ પઞ્ઞા અસ્સ. તેનાહ ‘‘લોકિયપઞ્ઞસ્સાતિ અત્થો’’તિ. અરહત્તપરમાવ મેત્તા અરહત્તમગ્ગસ્સ પાદકત્તા. કરુણાદીસુપિ એસેવ નયોતિ કરુણાદિઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્તું સક્કોતિ, તસ્સ અરહત્થપરમા કરુણા હોતિ, એવં મુદિતાઉપેક્ખાસુપિ વત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. પુન દેસનારમ્ભપયોજનં પન ‘‘ઇમિના નયેના’’તિ હેટ્ઠા અતિદિટ્ઠમેવ.

સુભપરમાદિતાતિ મેત્તાકરુણામુદિતાઉપેક્ખાનં સુભપરમતા આકાસાનઞ્ચાયતનપરમતા, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનપરમતા, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરમતા. તસ્સ તસ્સાતિ સુભવિમોક્ખસ્સ હેટ્ઠા તિણ્ણં અરૂપજ્ઝાનાનઞ્ચ યથાક્કમં ઉપનિસ્સયત્તા. અપ્પટિકૂલપરિચયાતિ ઇટ્ઠારમ્મણે મનસિકારબહુલીકારા. અપ્પકસિરેનેવાતિ સુખેનેવ. તત્થાતિ વિસુદ્ધતાય ઇટ્ઠેસુ વણ્ણકસિણેસુ. ચિત્તન્તિ ભાવનામયચિત્તં પક્ખન્દતિ અપ્પનાવસેન. તતો પરન્તિ તતો સુભવિમોક્ખતો પરં વિમોક્ખાનં ઉપનિસ્સયો નામ ન હોતિ, મેત્તાસહગતભાવો દટ્ઠબ્બો.

સત્તદુક્ખં સમનુપસ્સન્તસ્સાતિ દણ્ડેન અભિહટપ્પત્તરૂપહેતું સત્તેસુ ઉપ્પજ્જનકદુક્ખં ઞાણેન વીમંસન્તસ્સ. તયિદં રૂપનિમિત્તકં સત્તેસુ ઉપ્પજ્જનકં દુક્ખં ઞાણેન કરુણાવિહારિસ્સ વિસેસતો પક્ખન્દતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અપ્પકસિરેનેવ તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતી’’તિ, ન પન સબ્બસો અરૂપે આનિસંસદસ્સનતો.

વિઞ્ઞાણં સમનુપસ્સન્તસ્સાતિ ઇદં પામોજ્જગહણમુખેન તન્નિસ્સયવિઞ્ઞાણસ્સ ગહણં સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. વિઞ્ઞાણગ્ગહણપરિચિતન્તિ વુત્તનયેન વિઞ્ઞાણગ્ગહણે પરિચિતં.

ઉપેક્ખાવિહારિસ્સાતિ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારં વિહરતો. આભોગાભાવતોતિ સુખાદિવસેન આભુજનાભાવતો. સુખ…પે… સમ્ભવતોતિ સુખદુક્ખાતિ પરમત્થકમ્મગ્ગહણે વિમુખતાસમ્ભવતો. અવિજ્જમાનગ્ગહણદુક્ખન્તિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનસત્તપઞ્ઞત્તિગહણપરિચિતં તસ્સ તસ્સ અભાવમત્તકસ્સ ગહણમ્પિ દુક્ખં કુસલમ્પિ હોતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મેત્તાસહગતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના

૨૩૬. પઠમઞ્ઞેવાતિ પુરેતરંયેવ. અસજ્ઝાયકતાનં મન્તાનં અપ્પટિભાનં પગેવ પઠમંયેવ સિદ્ધં, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. પરિયુટ્ઠાનં નામ અભિભવો ગહણન્તિ આહ – ‘‘કામરાગપરિયુટ્ઠિતેનાતિ કામરાગગહિતેના’’તિ. વિક્ખમ્ભેતિ અપનેતીતિ વિક્ખમ્ભનં, પટિપક્ખતો નિસ્સરતિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, વિક્ખમ્ભનઞ્ચ તં નિસ્સરણઞ્ચાતિ વિક્ખમ્ભનનિસ્સરણં. તેનાહ – ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. અત્તના અરણિયો પત્તબ્બો અત્તત્થો, તથા પરત્થો વેદિતબ્બો.

‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદીસુ બ્યાપાદાદીનં અનાગતત્તા અબ્યાપાદવારે તદઙ્ગનિસ્સરણં ન ગહિતં. કિઞ્ચાપિ ન ગહિતં, પટિસઙ્ખાનવસેન પન તસ્સ વિનોદેતબ્બતાય તદઙ્ગનિસ્સરણમ્પિ લબ્ભતેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. આલોકસઞ્ઞા ઉપચારપ્પત્તા, અપ્પનાપ્પત્તા વા, યો કોચિ કસિણજ્ઝાનાદિભેદો સમથો. ધમ્મવવત્થાનં ઉપચારપ્પનાપ્પત્તવસેન ગહેતબ્બં.

કુથિતોતિ તત્તો. ઉસ્મુદકજાતોતિ તસ્સેવ કુથિતભાવસ્સ ઉસ્મુદકતં અચ્ચુણ્હતં પત્તો. તેનાહ ‘‘ઉસુમજાતો’’તિ. તિલબીજકાદિભેદેનાતિ તિલબીજકકણ્ણિકકેસરાદિભેદેન. સેવાલેન…પે… પણકેનાતિ ઉદકપિચ્છિલેન. અપ્પસન્નો આકુલતાય. અસન્નિસિન્નો કલલુપ્પત્તિયા. અનાલોકટ્ઠાનેતિ આલોકરહિતે ઠાને.

સઙ્ગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અભયસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. એકંસેન ભગવા નીવરણાતિ એકંસતો એવ ભગવા એતે ધમ્મા નીવરણા ચિત્તે કુસલપ્પવત્તિયા નીવરણતો. કાયકિલમથોતિ કાયપરિસ્સમો, સો પન અટ્ઠુપ્પત્તિયા પચ્ચયત્તા ‘‘દરથો’’તિ વુત્તો. ચિત્તકિલમથો તપ્પચ્ચયજાતો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ – ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. ચિત્તદરથોપિ પટિપ્પસ્સમ્ભીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. મગ્ગેનેવાતિ યથાધિગતેન અરિયમગ્ગેનેવ. અસ્સાતિ અભયસ્સ રાજકુમારસ્સ. એતં કાયચિત્તદરથદ્વયં.

અભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સાકચ્છવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.