૨. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગો

૧. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૧. ‘‘ઇસીનં પતનુપ્પતનવસેન ઓસીદનઉપ્પતનટ્ઠાનવસેન એવં ‘ઇસિપતન’ન્તિ ‘લદ્ધનામે’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘એત્થ હી’’’તિઆદિ વુત્તં.

આમન્તેસીતિ એત્થ યસ્મા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનત્થં અયં આમન્તના, તસ્મા સમુદાગમતો પટ્ઠાય સત્થુ પુબ્બચરિતં સઙ્ખેપેનેવ પકાસેતું વટ્ટતીતિ ‘‘દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મારબલં ભિન્દિત્વાતિ મારઞ્ચ મારબલઞ્ચ ભઞ્જિત્વા. અથ વા મારસ્સ અબ્ભન્તરં બાહિરઞ્ચાતિ દુવિધં બલં ભઞ્જિત્વા. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા’’તિ એત્થ અન્ત-સદ્દો ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણં અપરન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૦૬૩) વિય ભાગપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વે ઇમે, ભિક્ખવે, કોટ્ઠાસા’’તિ. સહ સમુદાહારેનાતિ ઉચ્ચારણસમકાલં. પત્થરિત્વા અટ્ઠાસિ બુદ્ધાનુભાવેન. બ્રહ્માનો સમાગચ્છિંસુ પરિપક્કકુસલમૂલા સચ્ચાભિસમ્બોધાય કતાધિકારા.

ગિહિસઞ્ઞોજનન્તિ ગિહિબન્ધનં. છિન્દિત્વાતિ હરિત્વા. ન વળઞ્જેતબ્બાતિ નાનુયુઞ્જેતબ્બા. કિલેસકામસુખસ્સાતિ કિલેસકામયુત્તસ્સ સુખસ્સ. અનુયોગોતિ અનુભવો. ગામવાસીહિ સેવિતબ્બત્તા ગામવાસીનં સન્તકો. અત્તનોતિ અત્તભાવસ્સ. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. દુક્ખકરણન્તિ દુક્ખુપ્પાદનં. અત્તમારણેહીતિ અત્તબાધનેહિ. ઉપસમાયાતિ કિલેસવૂપસમો અધિપ્પેતો, તદત્થસમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘કિલેસૂપસમત્થાયા’’તિ. એસ નયો સેસેસુપિ.

સચ્ચઞાણાદિવસેન તયો પરિવટ્ટા એતસ્સાતિ તિપરિવટ્ટં, ઞાણદસ્સનં. તેનાહ ‘‘સચ્ચઞાણા’’તિઆદિ. યથાભૂતં ઞાણન્તિ પટિવેધઞાણં આહ. તેસુયેવ સચ્ચેસુ. ઞાણેન કત્તબ્બસ્સ ચ પરિઞ્ઞાપટિવેધાદિકિચ્ચસ્સ ચ જાનનઞાણં, ‘‘તઞ્ચ ખો પટિવેધતો પગેવા’’તિ કેચિ. પચ્છાતિ અપરે. તથા કતઞાણં. દ્વાદસાકારન્તિ દ્વાદસવિધઆકારભેદં. અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞેસુ સુત્તેસુ.

પટિવેધઞાણમ્પિ દેસનાઞાણમ્પિ ધમ્મચક્કન્તિ ઇદં તત્થ ઞાણકિચ્ચં પધાનન્તિ કત્વા વુત્તં. સદ્ધિન્દ્રિયાદિધમ્મસમુદાયો પન પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. અથ વા ચક્કન્તિ આણા, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચ, ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ ‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તતીતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મચરિયાય પવત્તતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦-૪૧). ઉભયમ્પીતિ પટિવેધઞાણં દેસનાઞાણન્તિ ઉભયમ્પિ. એતન્તિ તદુભયં. ઇમાય દેસનાયાતિ ઇમિના સુત્તેન પકાસેન્તેન ભગવતા યથાવુત્તઞાણદ્વયસઙ્ખાતં ધમ્મચક્કં પવત્તિતં નામ પવત્તનકિચ્ચસ્સ અનિટ્ઠિતત્તા. પતિટ્ઠિતેતિ અઞ્ઞાસિ કોણ્ડઞ્ઞત્થેરેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતે. પવત્તિતં નામ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસનન્તરધાનતો પટ્ઠાય યાવ બુદ્ધુપ્પાદો, એત્તકં કાલં અપ્પવત્તપુબ્બસ્સ પવત્તિતત્તા, ઉપરિમગ્ગાધિગમો પનસ્સ અત્થઙ્ગતો એવાતિ.

એકપ્પહારેનાતિ એકેનેવ પહારસઞ્ઞિતેન કાલેન. દિવસસ્સ હિ તતિયો ભાગો પહારો નામ. પાળિયં પન ‘‘તેન ખણેન તેન લયેન તેન મુહુત્તેના’’તિ વુત્તં. તં પહારક્ખણસલ્લક્ખણમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણોભાસોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુભાવેન પવત્તો ઓભાસો ચિત્તં પટિચ્ચ ઉતુસમુટ્ઠાનો વેદિતબ્બો. યસ્મા ભગવતો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસ્સ આરમ્ભે વિય પરિસમાપને અતિવિય ઉળારતમં પીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ, તસ્મા ‘‘ઇમસ્સપિ ઉદાનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

૯. સઙ્કાસનસુત્તવણ્ણના

૧૦૮૯. અત્થસંવણ્ણને વણ્ણીયન્તેતિ વણ્ણા. તેયેવ પરિયાયેન અક્ખરણતો અક્ખરાનિ. અત્થં બ્યઞ્જેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ. યસ્મા પન અકારાદિકે સરસમઞ્ઞા, કકારાદિકે બ્યઞ્જનસમઞ્ઞા, ઉભયત્થ વણ્ણસમઞ્ઞા, તસ્મા વુત્તં ‘‘વણ્ણાનં વા એકદેસા યદિદં બ્યઞ્જના નામા’’તિ. નેત્તિયં પન વાક્યે બ્યઞ્જનસમઞ્ઞા. બ્યઞ્જનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ આકારનિરુત્તિનિદ્દેસા ગહિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્કાસનાતિ અત્થસ્સ ઞાપના ભાગસો. તેનાહ ‘‘વિભત્તિયો’’તિ. સઙ્કાસનગ્ગહણેનેવ ચેત્થ પકાસના વુત્તા હોતિ. વિભત્તિયો હિ અત્થવચનેનેવ વિવરન્તિ, તાહિ કારણપઞ્ઞત્તિયો વુત્તાયેવાતિ, તાહિપિ અત્થપદાનિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગવણ્ણનાયં નેત્તિઅટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સબ્બાકારેનાતિ સભાગાદિવિભાવનાકારેન. વણ્ણાદીનન્તિ તસ્મિં પન વિત્થારે પવત્તવણ્ણાદીનં. તસ્માતિ વણ્ણાદીનં અન્તઅભાવતો. એવમાહાતિ ‘‘અપરિમાણા વણ્ણા બ્યઞ્જના સઙ્કાસના’’તિ એવમાહ.

૧૦. તથસુત્તવણ્ણના

૧૦૯૦. સભાવાવિજહનટ્ઠેનાતિ અત્તનો દુક્ખસભાવસ્સ કદાચિપિ અપરિચ્ચજનેન તથસભાવં. તેનાહ ‘‘દુક્ખઞ્હિ દુક્ખમેવ વુત્ત’’ન્તિ. સભાવસ્સાતિ દુક્ખસભાવસ્સ. અમોઘતાયાતિ અવઞ્ઝતાય. અવિતથન્તિ ન વિતથં. તેનાહ ‘‘ન હિ દુક્ખં અદુક્ખં નામ હોતી’’તિ. અઞ્ઞભાવાનુપગમેનાતિ સમુદયાદિસભાવાનુપગમનેન મુસા ન હોતીતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞથા ન હોતીતિ અનઞ્ઞથં. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ.

ધમ્મચક્કપ્પવત્તનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.