૧-૨. અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. પુબ્બઙ્ગમાતિ પુબ્બેચરા. અવિજ્જા હિ અઞ્ઞાણલક્ખણા સમ્મુય્હનાકારેન આરમ્મણે પવત્તતીતિ સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ તદાકારાનુવિધાનતાય પચ્ચયો હોતિ. તથા હિ તે અનિચ્ચાસુભદુક્ખાનત્તસભાવેપિ ધમ્મે નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તિ, અયમસ્સા તેસં સહજાતવસેન પુબ્બઙ્ગમતા. યં પન મોહેન અભિભૂતો પાપકિરિયાય આદીનવં અપસ્સન્તો પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, મુસા ભણતિ, અઞ્ઞમ્પિ વિવિધં દુસ્સીલ્યં આચરતિ, અયમસ્સ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચ પુબ્બઙ્ગમતા. સમાપજ્જનાયાતિ તબ્ભાવાપજ્જનાય અકુસલપ્પત્તિયા. સભાવપટિલાભાયાતિ અત્તલાભાય. તેનાહ ‘‘ઉપ્પત્તિયા’’તિ. સા પનેસા વુત્તાકારેન અકુસલાનં પુબ્બઙ્ગમભૂતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. યદેતન્તિ યં એતં પાપાજિગુચ્છનતાય પાપતો અલજ્જનાકારસણ્ઠિતં અહિરિકં, પાપાનુત્રાસતાય પાપતો અભાયનાકારસણ્ઠિતઞ્ચ અનોત્તપ્પં, એતં દ્વયં અનુદેવ અન્વાગતમેવ. અનુ-સદ્દેન ચેત્થ એતન્તિ ઉપયોગવચનં. અનુદેવાતિ એતસ્સ અત્થો સહેવ એકતોતિ. એત્થ અવિજ્જાય વુત્તનયાનુસારેન તપ્પટિપક્ખતો ચ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તત્થ યથા અકુસલકમ્મપથવસેન પવત્તિયં પુબ્બઙ્ગમતા અવિજ્જાય, એવં કુસલકમ્મપથવસેન પુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન ચ પવત્તિયં વિજ્જાય પુબ્બઙ્ગમતા વત્તબ્બા. વીમંસાધિપતિવસેન પવત્તિયં આધિપચ્ચાકારવસેન ચ પુબ્બઙ્ગમતા વેદિતબ્બા. દ્વીહેવાતિ ચ અવધારણં આધિપચ્ચાકારસ્સ સહજાતેનેવ સઙ્ગહેતબ્બતો.

લજ્જનાકારસણ્ઠિતાતિ પાપતો જિગુચ્છનાકારસણ્ઠિતા. ભાયનાકારસણ્ઠિતન્તિ ઉત્તસનાકારસણ્ઠિતં. એત્થાતિ હિરિઓત્તપ્પે. વિદતિ, વિન્દતીતિ વા વિજ્જા. વિદ્દસૂતિ ચ સપ્પઞ્ઞપરિયાયોતિ આહ ‘‘વિદ્દસુનોતિ વિદુનો’’તિ. યાથાવદિટ્ઠીતિ અવિપરીતા દિટ્ઠિ, સંકિલેસતો નિય્યાનિકદિટ્ઠિ. સમ્માદિટ્ઠિ પહોતીતિ એત્થ સા વિજ્જા સમ્માદિટ્ઠિ વેદિતબ્બા. ન એકતો સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવાનં પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ અનેકરૂપત્તા. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે એકતો લબ્ભન્તિ કિચ્ચતો ભિન્નાનમ્પિ તાસં તત્થ સરૂપતો અભિન્નત્તા. એકા એવ હિ વિરતિ મગ્ગક્ખણે તિસ્સન્નમ્પિ વિરતીનં કિચ્ચં સાધેન્તી પવત્તતિ, યથા એકા એવ સમ્માદિટ્ઠિ પરિજાનનાદિવસેન ચતુબ્બિધકિચ્ચં સાધેન્તી પવત્તતિ. તાનિ ચ ખો સબ્બાનિ અટ્ઠપિ પઠમજ્ઝાનિકે મગ્ગે લબ્ભન્તીતિ યોજના. પઠમજ્ઝાનિકેતિ પઠમઝાનવન્તે.

તથાભૂતસ્સાતિ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો. યસ્મા મહાસળાયતનસુત્તે વુત્તં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પઞ્ચન્નં એવ અઙ્ગાનં વસેના’’તિ, તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકો લોકુત્તરમગ્ગો હોતિ. ‘‘પુબ્બેવ ખો પના’’તિ હિ વચનં તદા મગ્ગક્ખણે વિરતીનં અભાવં ઞાપેતિ, તસ્મા કામાવચરચિત્તેસુ વિય લોકુત્તરચિત્તેસુ વિરતિ અનિયતાતિ અધિપ્પાયો. પરિસુદ્ધભાવદસ્સનન્તિ પરિસુદ્ધસીલભાવદસ્સનત્થં. અયમત્થો દીપિતો, ન અરિયમગ્ગે વિરતીનં અભાવો.

યદિ એવં કસ્મા અભિધમ્મે મગ્ગવિભઙ્ગે પઞ્ચઙ્ગિકવારો આગતોતિ આહ ‘‘યમ્પિ અભિધમ્મે’’તિઆદિ. તન્તિ ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ વચનં. ‘‘એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તં દસ્સેતું ‘‘યસ્મિઞ્હિ કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિઞ્હિ કાલેતિ લોકિયકાલે. તેન ‘‘એકં કિચ્ચન્તર’’ન્તિ વુત્તં અટ્ઠઙ્ગિકકિચ્ચં દસ્સેતિ. વિરતિઉપ્પાદનેન મિચ્છાવાચાદીનિ પુગ્ગલેન મગ્ગસમયે પજહાપેન્તીતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ ‘‘પઞ્ચ કારકઙ્ગાની’’તિ વુત્તાનિ. સમ્માવાચાદિકિરિયા હિ વિરતિ, તઞ્ચ એતાનિ કારાપેન્તીતિ. વિરતિવસેનાતિ વિરમણકિરિયાવસેન કારાપકભાવેન, કત્તુભાવેન વાતિ અત્થો. ‘‘વિરતિત્તયવસેના’’તિ વા પાઠો.

સમ્માકમ્મન્તો પૂરતીતિ ઇમેહિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીહિ સમ્માકમ્મન્તકિચ્ચં પૂરતિ નામ તેહિ વીરિયાદિકેહિ તદત્થસિદ્ધિતો. તમ્પિ સન્ધાય ‘‘એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતુન્તિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણેપિ ઇમાનેવ પઞ્ચ સમ્માવાચાદિવિરતિત્તયસ્સ એકક્ખણે કારાપકઙ્ગાનીતિ દસ્સેતું. એવં વુત્તન્તિ ‘‘તસ્મિં સમયે પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (વિભ. ૪૯૪) એવં વુત્તં. લોકિયમગ્ગક્ખણે પઞ્ચેવ હોન્તિ, વિરતિ પન અનિયતા, તસ્મા ‘‘છઅઙ્ગિકો’’તિ અવત્વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તયિદં અભિધમ્મે પઞ્ચઙ્ગિકવારદેસનાય કારણકિત્તનમગ્ગો, અરિયમગ્ગો પન અટ્ઠઙ્ગિકોવાતિ દસ્સેતું, ‘‘યા ચ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિકા દસ, તપ્પચ્ચયા અકુસલા ચ દસાતિ વીસતિ અકુસલપક્ખિયા, સમ્માદિટ્ઠિઆદિકા દસ, તપ્પચ્ચયા કુસલા ચ દસાતિ વીસતિ કુસલપક્ખિયા મહાચત્તારીસકસુત્તે વુત્તા. મહાચત્તારીસકન્તિ તસ્સેતં નામં. મિસ્સકોવ કથિતો લોકુત્તરસ્સપિ ઇધ લબ્ભમાનત્તા.

યસ્મા કોસલસંયુત્તેપિ ઇધ ચ થેરેન ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયસ્સા’’તિઆદિના વુત્તં ‘‘મા હેવં આનન્દા’’તિઆદિના પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સકલમેવિદં આનન્દા’’તિઆદિના ભગવતા દેસિતં સુત્તં આગતં. તસ્સત્થો કોસલસંયુત્તવણ્ણનાયં વુત્તો, તસ્મા વુત્તં ‘‘કોસલસંયુત્તે વુત્તત્થમેવા’’તિ.

અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.