૧. અવિજ્જાવગ્ગો

૧-૨. અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. પુબ્બઙ્ગમાતિ પુબ્બેચરા. અવિજ્જા હિ અઞ્ઞાણલક્ખણા સમ્મુય્હનાકારેન આરમ્મણે પવત્તતીતિ સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ તદાકારાનુવિધાનતાય પચ્ચયો હોતિ. તથા હિ તે અનિચ્ચાસુભદુક્ખાનત્તસભાવેપિ ધમ્મે નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તિ, અયમસ્સા તેસં સહજાતવસેન પુબ્બઙ્ગમતા. યં પન મોહેન અભિભૂતો પાપકિરિયાય આદીનવં અપસ્સન્તો પાણં હનતિ, અદિન્નં આદિયતિ, કામેસુ મિચ્છા ચરતિ, મુસા ભણતિ, અઞ્ઞમ્પિ વિવિધં દુસ્સીલ્યં આચરતિ, અયમસ્સ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચ પુબ્બઙ્ગમતા. સમાપજ્જનાયાતિ તબ્ભાવાપજ્જનાય અકુસલપ્પત્તિયા. સભાવપટિલાભાયાતિ અત્તલાભાય. તેનાહ ‘‘ઉપ્પત્તિયા’’તિ. સા પનેસા વુત્તાકારેન અકુસલાનં પુબ્બઙ્ગમભૂતા અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. યદેતન્તિ યં એતં પાપાજિગુચ્છનતાય પાપતો અલજ્જનાકારસણ્ઠિતં અહિરિકં, પાપાનુત્રાસતાય પાપતો અભાયનાકારસણ્ઠિતઞ્ચ અનોત્તપ્પં, એતં દ્વયં અનુદેવ અન્વાગતમેવ. અનુ-સદ્દેન ચેત્થ એતન્તિ ઉપયોગવચનં. અનુદેવાતિ એતસ્સ અત્થો સહેવ એકતોતિ. એત્થ અવિજ્જાય વુત્તનયાનુસારેન તપ્પટિપક્ખતો ચ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – તત્થ યથા અકુસલકમ્મપથવસેન પવત્તિયં પુબ્બઙ્ગમતા અવિજ્જાય, એવં કુસલકમ્મપથવસેન પુઞ્ઞકિરિયવત્થુવસેન ચ પવત્તિયં વિજ્જાય પુબ્બઙ્ગમતા વત્તબ્બા. વીમંસાધિપતિવસેન પવત્તિયં આધિપચ્ચાકારવસેન ચ પુબ્બઙ્ગમતા વેદિતબ્બા. દ્વીહેવાતિ ચ અવધારણં આધિપચ્ચાકારસ્સ સહજાતેનેવ સઙ્ગહેતબ્બતો.

લજ્જનાકારસણ્ઠિતાતિ પાપતો જિગુચ્છનાકારસણ્ઠિતા. ભાયનાકારસણ્ઠિતન્તિ ઉત્તસનાકારસણ્ઠિતં. એત્થાતિ હિરિઓત્તપ્પે. વિદતિ, વિન્દતીતિ વા વિજ્જા. વિદ્દસૂતિ ચ સપ્પઞ્ઞપરિયાયોતિ આહ ‘‘વિદ્દસુનોતિ વિદુનો’’તિ. યાથાવદિટ્ઠીતિ અવિપરીતા દિટ્ઠિ, સંકિલેસતો નિય્યાનિકદિટ્ઠિ. સમ્માદિટ્ઠિ પહોતીતિ એત્થ સા વિજ્જા સમ્માદિટ્ઠિ વેદિતબ્બા. ન એકતો સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવાનં પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ અનેકરૂપત્તા. લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે એકતો લબ્ભન્તિ કિચ્ચતો ભિન્નાનમ્પિ તાસં તત્થ સરૂપતો અભિન્નત્તા. એકા એવ હિ વિરતિ મગ્ગક્ખણે તિસ્સન્નમ્પિ વિરતીનં કિચ્ચં સાધેન્તી પવત્તતિ, યથા એકા એવ સમ્માદિટ્ઠિ પરિજાનનાદિવસેન ચતુબ્બિધકિચ્ચં સાધેન્તી પવત્તતિ. તાનિ ચ ખો સબ્બાનિ અટ્ઠપિ પઠમજ્ઝાનિકે મગ્ગે લબ્ભન્તીતિ યોજના. પઠમજ્ઝાનિકેતિ પઠમઝાનવન્તે.

તથાભૂતસ્સાતિ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો. યસ્મા મહાસળાયતનસુત્તે વુત્તં ‘‘સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પઞ્ચન્નં એવ અઙ્ગાનં વસેના’’તિ, તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકો લોકુત્તરમગ્ગો હોતિ. ‘‘પુબ્બેવ ખો પના’’તિ હિ વચનં તદા મગ્ગક્ખણે વિરતીનં અભાવં ઞાપેતિ, તસ્મા કામાવચરચિત્તેસુ વિય લોકુત્તરચિત્તેસુ વિરતિ અનિયતાતિ અધિપ્પાયો. પરિસુદ્ધભાવદસ્સનન્તિ પરિસુદ્ધસીલભાવદસ્સનત્થં. અયમત્થો દીપિતો, ન અરિયમગ્ગે વિરતીનં અભાવો.

યદિ એવં કસ્મા અભિધમ્મે મગ્ગવિભઙ્ગે પઞ્ચઙ્ગિકવારો આગતોતિ આહ ‘‘યમ્પિ અભિધમ્મે’’તિઆદિ. તન્તિ ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ વચનં. ‘‘એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ વત્વા તં દસ્સેતું ‘‘યસ્મિઞ્હિ કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિઞ્હિ કાલેતિ લોકિયકાલે. તેન ‘‘એકં કિચ્ચન્તર’’ન્તિ વુત્તં અટ્ઠઙ્ગિકકિચ્ચં દસ્સેતિ. વિરતિઉપ્પાદનેન મિચ્છાવાચાદીનિ પુગ્ગલેન મગ્ગસમયે પજહાપેન્તીતિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ ‘‘પઞ્ચ કારકઙ્ગાની’’તિ વુત્તાનિ. સમ્માવાચાદિકિરિયા હિ વિરતિ, તઞ્ચ એતાનિ કારાપેન્તીતિ. વિરતિવસેનાતિ વિરમણકિરિયાવસેન કારાપકભાવેન, કત્તુભાવેન વાતિ અત્થો. ‘‘વિરતિત્તયવસેના’’તિ વા પાઠો.

સમ્માકમ્મન્તો પૂરતીતિ ઇમેહિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીહિ સમ્માકમ્મન્તકિચ્ચં પૂરતિ નામ તેહિ વીરિયાદિકેહિ તદત્થસિદ્ધિતો. તમ્પિ સન્ધાય ‘‘એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતુન્તિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણેપિ ઇમાનેવ પઞ્ચ સમ્માવાચાદિવિરતિત્તયસ્સ એકક્ખણે કારાપકઙ્ગાનીતિ દસ્સેતું. એવં વુત્તન્તિ ‘‘તસ્મિં સમયે પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (વિભ. ૪૯૪) એવં વુત્તં. લોકિયમગ્ગક્ખણે પઞ્ચેવ હોન્તિ, વિરતિ પન અનિયતા, તસ્મા ‘‘છઅઙ્ગિકો’’તિ અવત્વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તયિદં અભિધમ્મે પઞ્ચઙ્ગિકવારદેસનાય કારણકિત્તનમગ્ગો, અરિયમગ્ગો પન અટ્ઠઙ્ગિકોવાતિ દસ્સેતું, ‘‘યા ચ, ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. મિચ્છાદિટ્ઠિઆદિકા દસ, તપ્પચ્ચયા અકુસલા ચ દસાતિ વીસતિ અકુસલપક્ખિયા, સમ્માદિટ્ઠિઆદિકા દસ, તપ્પચ્ચયા કુસલા ચ દસાતિ વીસતિ કુસલપક્ખિયા મહાચત્તારીસકસુત્તે વુત્તા. મહાચત્તારીસકન્તિ તસ્સેતં નામં. મિસ્સકોવ કથિતો લોકુત્તરસ્સપિ ઇધ લબ્ભમાનત્તા.

યસ્મા કોસલસંયુત્તેપિ ઇધ ચ થેરેન ‘‘ઉપડ્ઢમિદં, ભન્તે, બ્રહ્મચરિયસ્સા’’તિઆદિના વુત્તં ‘‘મા હેવં આનન્દા’’તિઆદિના પટિક્ખિપિત્વા ‘‘સકલમેવિદં આનન્દા’’તિઆદિના ભગવતા દેસિતં સુત્તં આગતં. તસ્સત્થો કોસલસંયુત્તવણ્ણનાયં વુત્તો, તસ્મા વુત્તં ‘‘કોસલસંયુત્તે વુત્તત્થમેવા’’તિ.

અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩. સાવકબોધિ સાવકપારમિયો, તપ્પરિયાપન્નં ઞાણં સાવકપારમિઞાણં, તં પન દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં તત્થપિ ધમ્મસેનાપતિનો એવ સવિસેસં મત્થકં પત્તં, ન ઇતરેસન્તિ આહ – ‘‘સાવક…પે… અપ્પત્તતાયા’’તિ. તસ્મા તસ્સ મત્થકપ્પત્તિયા મગ્ગબ્રહ્મચરિયે ઇજ્ઝન્તે તસ્સ એકદેસો ઇધ ઇજ્ઝતિ, ન સકલન્તિ. ન હિ અદ્ધબ્રહ્મચરિયં નામ અત્થિ, તસ્મા વુત્તં, ‘‘સકલમ્પિ …પે… લબ્ભતી’’તિ, તં પન ભણ્ડાગારિકો નાઞ્ઞાસિ ઞાણસ્સ સાવકવિસયેપિ સપ્પદેસિકત્તા, ધમ્મસેનાપતિ પન ઞાણસ્સ તત્થ નિપ્પદેસિકત્તા અઞ્ઞાસીતિ. તેનાહ – ‘‘આનન્દત્થેરો…પે… અઞ્ઞાસી’’તિ. એવમાહાતિ ‘‘સકલમિદં, ભન્તે’’તિ એવં અવોચ.

સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. જાણુસ્સોણિબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪. વળવાભિ-સદ્દો વળવાપરિયાયોતિ આહ ‘‘ચતૂહિ વળવાહિ યુત્તરથેના’’તિ. યોધરથોતિ યોધેહિ યુજ્ઝનત્થં આરોહિતબ્બરથો. અલઙ્કારરથો મઙ્ગલદિવસેસુ અલઙ્કતપટિયત્તેહિ આરોહિતબ્બરથો. ઘનદુકુલેન પરિવારિતોતિ રજતપટ્ટવણ્ણેન સેતદુકુલેન પટિચ્છાદિતો. પટિચ્છાદનત્થો હિ ઇધ પરિવારસદ્દો. રજતપનાળિસુપરિક્ખિત્તા સેતભાવકરણત્થં.

છન્નં છન્નં માસાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. એકવારં નગરં પદક્ખિણં કરોતીતિ ઇદં તસ્મિં ઠાનન્તરે ઠિતેન કાતબ્બં ચારિત્તં. નગરતો ન પક્કન્તાતિ નગરતો બહિ ન ગતા. મઙ્ગલવચને નિયુત્તા મઙ્ગલિકા, સુવત્થિવચને નિયુત્તા સોવત્થિકા. આદિ-સદ્દેન થુતિમાગધવન્દિકાચરિયકે સઙ્ગણ્હાતિ. સુકપત્તસદિસાનિ વણ્ણતો.

વણ્ણગીતન્તિ થુતિગીતં. બ્રહ્મભૂતં સેટ્ઠભૂતં યાનં, બ્રહ્મભૂતાનં સેટ્ઠભૂતાનં યાનન્તિ વા બ્રહ્મયાનં. વિજિતત્તા વિસેસેન જિનનતો. રાગં વિનયમાના પરિયોસાપેતીતિ સબ્બમ્પિ રાગં સમુચ્છેદવિનયવસેન વિનેતિ, અત્તનો કિચ્ચં પરિયોસાપેતિ. કિચ્ચપરિયોસાપનેનેવ હિ સયમ્પિ પરિયોસાનં નિપ્ફત્તિં ઉપગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘પરિયોસાનં ગચ્છતિ નિપ્ફજ્જતી’’તિ.

ધુરન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘તત્રમજ્ઝત્તતાયુગે યુત્તા’’તિ. ઈસાતિ યુગસન્ધારિકા દારુયુગળા. યથા વા બાહિરં યુગં ધારેતિ, તસ્સા ઠિતાય એવ કિચ્ચસિદ્ધિ, એવં કિરિયાવસેન લદ્ધબલેન તત્રમજ્ઝત્તતાયુગે થિરં ધારેતિ, તેહેવ અરિયમગ્ગરથસ્સ પવત્તનં. હિરિગ્ગહણેન ચેત્થ તંસહચરણતો ઓત્તપ્પમ્પિ ગહિતંયેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘અત્તના સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ. નાળિયા મિનમાનો પુરિસો વિય આરમ્મણં મિનાતીતિ મનો. કતરં પન તં મનો, કથઞ્ચસ્સ યોત્તસદિસતાતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તેન યોત્તં વિયાતિ યોત્તન્તિ દસ્સેતિ. લોકિયવિપસ્સનાચિત્તં અતિરેકપઞ્ઞાસ કુસલધમ્મે એકાબદ્ધે એકસઙ્ગહિતે કરોતીતિ સમ્બન્ધો. તે પન ‘‘ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતી’’તિ ચિત્તઙ્ગવસેન ધમ્મસઙ્ગહે (ધ. સ. ૧) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બા. લોકુત્તરવિપસ્સનાચિત્તન્તિ મગ્ગચિત્તં આહ. અતિરેકસટ્ઠીતિ તે એવ સમ્માકમ્મન્તાજીવેહિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીહિ ચ સદ્ધિં અતિરેકસટ્ઠિ કુસલધમ્મે. એકાબદ્ધેતિ એકસ્મિં એવ આરમ્મણે આબદ્ધે. એકસઙ્ગહેતિ તથેવ વિપસ્સનાકિચ્ચવસેન એકસઙ્ગહે કરોતિ. પુબ્બઙ્ગમભાવેન આરક્ખં સારેતીતિ આરક્ખસારથી. ‘‘યથા હિ રથસ્સ…પે… સારથી’’તિ વત્વા તં દસ્સેતું ‘‘યોગ્ગિયો’’તિ વુત્તં. ધુરં વાહેતિ યોગ્ગે. યોજેતિ યોગ્ગે સમગતિયઞ્ચ. અક્ખં અબ્ભઞ્જતિ સુખપ્પવત્તનત્થં. રથં પેસેતિ યોગ્ગચોદનેન. નિબ્બિસેવને કરોતિ ગમનવીથિયં પટિપાદનેન સન્નિયોજેતિ. આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ આરક્ખં પચ્ચુપટ્ઠપેતિ અસમ્મોસસભાવત્તા. ગતિયોતિ પવત્તિયો, નિપ્ફત્તિયો વા. સમન્વેસતીતિ ગવેસતિ.

અરિયપુગ્ગલસ્સ નિબ્બાનં પટિમુખં સમ્પાપને રથો વિયાતિ રથો. પરિકરોતિ વિભૂસયતીતિ પરિક્ખારો, વિભૂસનં, સીલઞ્ચ અરિયમગ્ગસ્સ વિભૂસનટ્ઠાનિયં. તેન વુત્તં ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલાલઙ્કારો’’તિ, સીલભૂસનોતિ અત્થો. વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાનન્તિ લોકિયાય લોકુત્તરાય ચ વિપસ્સનાય સમ્પયુત્તાનં. વિધિના ઈરેતબ્બતો પવત્તેતબ્બતો વીરિયં, સમ્માવાયામો. સમં સમ્મા ચ ધિયતીતિ સમાધિ, ધુરઞ્ચ તં સમાધિ ચાતિ ધુરસમાધિ, ઉપેક્ખા ધુરસમાધિ એતસ્સાતિ ઉપેક્ખાધુરસમાધિ, અરિયમગ્ગો ઉપેક્ખાસઙ્ખાતધુરસમાધીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા ધુરસમાધિસદ્દાનં ભિન્નાધિકરણતા વુત્તા. પયોગમજ્ઝત્તેતિ વીરિયસમતાય. અનિચ્છાતિ ઇચ્છાપટિપક્ખા. તેનાહ ‘‘અલોભસઙ્ખાતા’’તિ. પરિવારણન્તિ પરિવારો, પરિચ્છદોતિ અત્થો.

મેત્તાતિ મેત્તાચેતોવિમુત્તિ. તથા કરુણા. પુબ્બભાગોતિ ઉભિન્નમ્પિ ઉપચારો. દ્વેપિ કાયચિત્તવિવેકા વિય પુબ્બભાગધમ્મવસેન વુત્તા. અરિયમગ્ગરથેતિ પરિસુદ્ધમગ્ગસઙ્ખાતે રથે. અરિયમગ્ગરથો ચ મગ્ગરથો ચાતિ અરિયમગ્ગરથો, એવં એકસેસનયેન વા અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમગ્ગરથે ઠિતો’’તિ. સન્નદ્ધચમ્મોતિ યોગાવચરસ્સ પટિમુક્કચમ્મં. ન નં તે વિજ્ઝન્તીતિ વચનપથા ન નં વિજ્ઝન્તિ. ધમ્મભેદનવસેન ન ભઞ્જતિ, તસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ રથસ્સ સમ્મા યોજિતસ્સ અન્તરા ભઙ્ગો નત્થીતિ અત્થો.

અત્તનો પુરિસકારં નિસ્સાય લદ્ધત્તા અત્તનો સન્તાનેતિ અધિપ્પાયો. અનુત્તરન્તિ ઉત્તરરહિતં. તતો એવ સેટ્ઠયાનં, નસ્સ કેનચિ સદિસન્તિ અસદિસં. ધિતિસમ્પન્નતાય ધીરા પણ્ડિતપુરિસા લોકમ્હા નિય્યન્તિ ગચ્છન્તિ. ‘‘જયં જય’’ન્તિ ગાથાયં વચનવિપલ્લાસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘જિનન્તા જિનન્તા’’તિ.

જાણુસ્સોણિબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. કિમત્થિયસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૬. નિયમત્થોતિ અવધારણત્થો. તેન નિયમેન અવધારણેન – અઞ્ઞં મગ્ગં પટિક્ખિપતિ ઇતો અઞ્ઞસ્સ નિય્યાનિકમગ્ગસ્સ અભાવતો. ‘‘દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞત્થ’’ન્તિ વુત્તત્તા વટ્ટદુક્ખં કથિતં. અરિયમગ્ગે ગહિતે તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગો વિપસ્સનાય ગહિતો એવાતિ ‘‘મિસ્સકમગ્ગો કથિતો’’તિ વુત્તં. ઉત્તાનમેવ અપુબ્બસ્સ અભાવા. અયં પન વિસેસો ‘‘રાગક્ખયો’’તિઆદીહિ યદિપિ નિબ્બાનં વુત્તં. તથાપિ અરહત્તં વિય બ્રહ્મચરિયમ્પિ. તેન નિબ્બાનં એવ વુચ્ચતિ ‘‘ઇદં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાન’’ન્તિ.

કિમત્થિયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૭. રાગવિનયાદિપદેહિ નિબ્બાનં વાપિ વુચ્ચેય્ય અરહત્તં વાપિ. યસ્મા સો ભિક્ખુ ઉભયત્થપિ નિવિટ્ઠબુદ્ધિ, તસ્મા ભગવા તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘નિબ્બાનધાતુયા ખો એત’’ન્તિઆદિના નિબ્બાનધાતું વિસ્સજ્જેત્વા પુન ‘‘આસવાનં ખયો તેન વુચ્ચતી’’તિ આહ. યસ્મા અરિયમગ્ગો રાગાદિકે સમુચ્છેદવસેન વિનેતિ, આસવઞ્ચ સબ્બસો ખેપેતિ, તેન ચ વુત્તં નિબ્બાનં અરહત્તઞ્ચ, તસ્મા તદુભયં ‘‘રાગવિનયોતિઆદિ નામમેવા’’તિ વુત્તં. અનુસન્ધિકુસલતાય પુચ્છન્તો એતં અવોચાતિ ઇમિના ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિ ઇધ લબ્ભતી’’તિ દીપિતં, અજ્ઝાસયાનુસન્ધિપિ એત્થ લબ્ભતેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮. એકેન પરિયાયેન અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગં વિભજિત્વાતિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિના એકેન પરિયાયેન અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં વિભાગેન દસ્સેત્વા ‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિના પુન અપરેન પરિયાયેન વિભજિતુકામો. ઉગ્ગહધારણપરિચયઞાણાનિપિ સવનઞાણે એવ અવરોધં ગચ્છન્તીતિ ‘‘સવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણવસેના’’તિ વુત્તં.

કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસોતિ કમ્મટ્ઠાનપટિપત્તિ. પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠં કન્તં મનાપન્તિ નિરોધમગ્ગેસુ નિન્નભાવં દસ્સેતિ, ન અભિનન્દનં, તન્નિન્નભાવો એવ ચ તત્થ કમ્મકરણં દટ્ઠબ્બં. એકેનેવાકારેન સચ્ચાનં પટિવેધનિમિત્તતા, સો એવ અભિમુખભાવો તેસં સમાગમોતિ એકાભિસમયો.

અસ્સાતિ ઞાણસ્સ, યોગિનો વા. એત્થ ચ કેચિ ‘‘લોકિયઞાણમ્પિ પટિવેધો સબ્બસ્સ યાથાવબોધભાવતો’’તિ વદન્તિ. નનુ ઉગ્ગહાદિપટિવેધો ચ પટિવેધોવ, ન ચ સો લોકુત્તરોતિ? તં ન, કેવલેન પટિવેધ-સદ્દેન ઉગ્ગહાદિપટિવેધાનં અવચનીયત્તા, પટિવેધનિમિત્તત્તા વા ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તં દુક્ખાદીસુ પુબ્બભાગે ઞાણં ‘‘પટિવેધો’’તિ વુચ્ચતિ, ન પટિવેધત્તા, પટિવેધભૂતમેવ પન ઞાણં ઉજુકં પટિવેધોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ. કિચ્ચતોતિ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચતો. આરમ્મણપટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધમાહ. કિચ્ચતોતિ અસમ્મોહપટિવેધં. ઉગ્ગહાદીહિ સચ્ચસ્સ પરિગ્ગણ્હનં પરિગ્ગહો.

દુદ્દસત્તાતિ અનધિગતઞાણેન યાથાવસરસલક્ખણતો દટ્ઠું અસક્કુણેય્યત્તા ઉપ્પત્તિતો પાકટાનિપિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખસચ્ચં હી’’તિઆદિ. ઉભયન્તિ પુરિમં સચ્ચદ્વયં. પયોગોતિ કિરિયા, વાયામો વા. તસ્સ મહન્તતરસ્સ ઇચ્છિતબ્બતં દુક્કરતરતઞ્ચ ઉપમાહિ દસ્સેતિ ‘‘ભવગ્ગગ્ગહણત્થ’’ન્તિઆદિના. યથા પુરિમં સચ્ચદ્વયં વિય કેનચિ પરિયાયેન અપાકટતાય પરમગમ્ભીરત્તા ઉગ્ગહાદિવસેન પુબ્બભાગે પવત્તિભેદં ગહેત્વા ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિના ચતુબ્બિધં કત્વા વુત્તં. એકમેવ તં ઞાણં હોતિ એકાભિસમયવસેનેવ પવત્તનતો.

કામપચ્ચનીકટ્ઠેનાતિ કામાનં ઉજુપચ્ચનીકભાવેન. કામતો નિસ્સટભાવેનાતિ કામેહિ વિસંયુત્તભાવેન. કામં સમ્મસન્તસ્સાતિ દુવિધમ્પિ કામં અનિચ્ચાદિતો સમ્મસન્તસ્સ. પજ્જતિ પવત્તતિ એતેનાતિ પદં, કામસ્સ પદન્તિ કામપદં, કામસ્સ ઉપ્પત્તિકારણસ્સ ઘાતો સમુગ્ઘાતો, તં કામપદઘાતં. તેનાહ ‘‘કામવૂપસમ’’ન્તિ. કામેહિ વિવિત્તં કામવિવિત્તં. સો એવ ચ નેસં અન્તો સમુચ્છેદવિવેકેતિ કત્વા તસ્મિં સાધેતબ્બે ઉપ્પન્નોતિ વુત્તં ‘‘કામવિવિત્તન્તે ઉપ્પન્નો’’તિ. કામતો નિક્ખમતીતિ નિક્ખમો, સો એવ નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો. ઇમસ્મિઞ્ચ નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પસ્સ સદ્દત્થવિભાવેન યથાવુત્તો કામપચ્ચનીકટ્ઠાદિકો અત્થનિદ્ધારણવિસેસો અન્તોગધો.

એસેવ નયોતિ ઇમિના બ્યાપાદપચ્ચનીકટ્ઠેન વિહિંસાય પચ્ચનીકટ્ઠેનાતિઆદિકં અબ્યાપાદાવિહિંસાસઙ્કપ્પાનં અત્થુદ્ધારણવિધિં અતિદિસતિ. નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયોતિ આદિ-સદ્દેન અબ્યાપાદઅવિહિંસાસઙ્કપ્પે એવ સઙ્ગણ્હાતિ. કામ…પે… સઞ્ઞાનન્તિ કામવિતક્કાદિવિરતિસમ્પયુત્તાનં નેક્ખમ્માદિસઞ્ઞાનં. નાનત્તાતિ નાનાખણિકત્તા. તીસુ ઠાનેસૂતિ તિપ્પકારેસુ કારણેસુ. ઉપ્પન્નસ્સાતિ ઉપ્પજ્જનારહસ્સ. ભૂમિલદ્ધઉપ્પન્નં ઇધાધિપ્પેતં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. પદચ્છેદતોતિ કારણુપચ્છેદતો. પદન્તિ હિ ઉપ્પત્તિકારણન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. અનુપ્પત્તિસાધનવસેનાતિ યથા સઙ્કપ્પો આયતિં નુપ્પજ્જતિ, એવં અનુપ્પત્તિસાધનવસેન. સમ્માદિટ્ઠિ વિય એકોવ કુસલસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતિ.

ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ વિસંવાદનાદીસુ ચતૂસુ વીતિક્કમટ્ઠાનેસુ. પબ્બજિતાનં મિચ્છાજીવો નામ આહારનિમિત્તકોતિ આહ ‘‘ખાદનીયભોજનીયાદીનં અત્થાયા’’તિ. સબ્બસો અનેસનાય પહાનં સમ્માઆજીવોતિ આહ ‘‘બુદ્ધપ્પસત્થેન આજીવેના’’તિ. કમ્મપથપત્તાનં વસેન ‘‘સત્તસુ ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં. અકમ્મપથપત્તાય હિ અનેસનાય સો પદઘાતં કરોતિયેવ.

તથારૂપે વા આરમ્મણેતિ યસ્મિં આરમ્મણે ઇમસ્સ પુબ્બે કિલેસા ન ઉપ્પન્ના, તસ્મિં એવ. અનુપ્પન્નાનન્તિ અનુપ્પાદસ્સપિ પત્થનાવસેન અનુપ્પન્નાનં. વીરિયચ્છન્દન્તિ વીરિયસ્સ નિબ્બત્તેતુકામતાછન્દં. ‘‘છન્દસમ્પયુત્તવીરિયઞ્ચા’’તિ વદન્તિ. વીરિયમેવ પન અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદને લબ્ભમાનછન્દતાય ધુરસમ્પગ્ગહતાય છન્દપરિયાયેન વુત્તં. તથા હિ વીરિયં – ‘‘અનિક્ખિત્તછન્દતા અનિક્ખિત્તધુરતા’’તિ (ધ. સ. ૨૬) નિદ્દિટ્ઠં. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા ચિત્તં પગ્ગહિતં કરોતિ. પધાનન્તિ પધાનભૂતવીરિયં.

ઉપ્પત્તિપબન્ધવસેનાતિ નિરન્તરુપ્પાદનવસેન. ચતૂસુ ઠાનેસુ કિચ્ચસાધનવસેનાતિ યથાવુત્તેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ પધાનકિચ્ચસ્સ નિપ્ફાદનવસેન અનુપ્પાદનાદિવસેન. કિચ્ચસાધનવસેનાતિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ સુભસુખનિચ્ચઅત્તગાહવિધમનવસેન અસુભદુક્ખાનિચ્ચાનત્તસાધનવસેન.

અયન્તિ યથાવુત્તો સદિસાસદિસતાવિસેસો. અસ્સાતિ મગ્ગસ્સ. એત્થ કથન્તિ યદિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ સબ્બભવગ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાનં સદિસતા, એવં સન્તે ‘‘આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ લોકુત્તર’’ન્તિ એત્થ કથં અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘એત્થાપી’’તિઆદિ. તંઝાનિકાવાતિ પઠમજ્ઝાનાદીસુ યં ઝાનં મગ્ગપટિલાભસ્સ પાદકભૂતં, તંઝાનિકાવ અસ્સ અરિયસ્સ ઉપરિપિ તયો મગ્ગા. એવન્તિ વુત્તાકારેન. પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતિ આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનુપ્પત્તિયં. વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધાતિ સમ્મસિતખન્ધે વદન્તિ. પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતિ પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનાનં ભેદે. યસ્મા સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ અરિયમગ્ગસ્સ બોજ્ઝઙ્ગાદિવિસેસં નિયમેતિ, તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતાવિરાગભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો તીસુપિ વાદેસુ વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ વેદિતબ્બો, તસ્મા વિપસ્સનાનિયમેનેવ હિ પઠમવાદેપિ અપાદકજ્ઝાનાદિપાદકાપિ મગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકા હોન્તિ. ઇતરેહિ ચ પાદકજ્ઝાનેહિ વિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકાવ. એવં સેસવાદેસુ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. દુતિયવાદે તંતંઝાનિકતા સમ્મસિતસઙ્ખારવિપસ્સનાનિયમેહિ હોતિ. તત્ર હિ વિપસ્સના તંતંવિરાગભાવના ભાવેતબ્બા, ન સોમનસ્સસહગતા ઉપેક્ખાસહગતા હુત્વા ઝાનઙ્ગાદિનિયમં મગ્ગસ્સ કરોતીતિ એવં વિપસ્સનાનિયમો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિઞ્ચ વાદે પાદકસમ્મસિતજ્ઝાનુપનિસ્સયસબ્ભાવે અજ્ઝાસયો એકન્તેન હોતીતિ ‘‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતીતિ વદન્તી’’તિ વુત્તં, અટ્ઠકથાયં પન વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ એતિસ્સા અટ્ઠકથાય એકસઙ્ગહિતત્તા ‘‘તેસં વાદવિનિચ્છયો…પે… વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. પુબ્બભાગેતિ વિપસ્સનાક્ખણે.

વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સૂકસુત્તવણ્ણના

૯. સૂકન્તિ સાલિયવાદીનં વાલમાહ. સો હિ નિકન્તકસદિસો પટિમુખગતં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દતિ, તસ્મા ભેદં ઇચ્છન્તેન ઉદ્ધગ્ગં કત્વા ઠપિતં સમ્માપણિહિતં નામ, તથા અટ્ઠપિતં મિચ્છાપણિહિતં નામાતિ વુત્તં. મિચ્છાપણિહિતાયાતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞાય મિચ્છાઠપનં નામ – ‘‘ઇમે સત્તા કમ્મવસેન સુખદુક્ખં પચ્ચનુભવન્તિ, તં પન કમ્મં ઇસ્સરસ્સ ઇચ્છાવસેન બ્રહ્મા નિમ્મિનાતી’’તિઆદિના મિચ્છાપકપ્પનં. કેચિ પન ‘‘નત્થિ દિન્નન્તિઆદિના નયેન પવત્તિ, તસ્સ વા ઞાણસ્સ અપ્પવત્તી’’તિ વદન્તિ. મગ્ગભાવનાયાતિ એત્થાપિ મિચ્છામગ્ગસ્સ પવત્તનં, અરિયમગ્ગસ્સ વા અપ્પવત્તનં મિચ્છાઠપનં. તેનાહ ‘‘અપ્પવત્તિતત્તા’’તિ. અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતીતિ અવિજ્જં સમુચ્છિન્દિસ્સતિ. મગ્ગનિસ્સિતં કત્વા મગ્ગે એવ પક્ખિપિત્વા. તઞ્હિ ઞાણં મગ્ગસ્સ મૂલકારણં મગ્ગે સિદ્ધે તસ્સ કિચ્ચસ્સ મત્થકપ્પત્તિતો. ‘‘સમ્માપણિહિતાય દિટ્ઠિયા સમ્માપણિહિતાય મગ્ગભાવનાયા’’તિ વુત્તત્તા મિસ્સકમગ્ગો કથિતો. છવિભેદસદિસો ચેત્થ અવિજ્જાભેદો, લોહિતુપ્પાદસદિસો લોકુત્તરમગ્ગભાવો દટ્ઠબ્બો.

સૂકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નન્દિયસુત્તવણ્ણના

૧૦. છન્નપરિબ્બાજકો વત્થચ્છાદિયા છન્નઙ્ગપરિબ્બાજકો, ન નગ્ગપરિબ્બાજકો.

અવિજ્જાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.