૩. સબ્બવગ્ગો

૧. સબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૩. સબ્બ-સદ્દો પકરણવસેન કત્થચિ સપ્પદેસેપિ પવત્તતીતિ તતો નિવત્તનત્થં અનવસેસવિસયેન સબ્બ-સદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બસબ્બ’’ન્તિ, સબ્બમેવ હુત્વા સબ્બન્તિ અત્થો. આયતનભાવં સબ્બં આયતનસબ્બં, સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

તસ્સ અવિસયાભાવતો ન અદ્દિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચીતિ. ઇધાતિ નિપાતમત્તં, ઇધ વા સદેવકે લોકે, દસ્સનભૂતેન ઞાણેન અદિટ્ઠં નામ કિઞ્ચિ નત્થીતિ અત્થો. યદિ એવં અનુમાનવિસયં નુ ખો કથન્તિ આહ ‘‘અથો અવિઞ્ઞાત’’ન્તિ. અઞ્ઞેસં અપચ્ચક્ખમ્પિ અવિઞ્ઞાતં તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ અદિટ્ઠં અવિઞ્ઞાતં નત્થિ. પચ્ચુપ્પન્નં અતીતમેવ ઞેય્યં ગહિતં, અનાગતં નુ ખો કથન્તિ આહ – ‘‘અજાનિતબ્બ’’ન્તિ, તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. જાનિતું ઞાતું અસક્કુણેય્યં નામ તસ્સ કિઞ્ચિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બં અભિઞ્ઞાસી’’તિઆદિ.

સકલસ્સ સક્કાયધમ્મસ્સ પરિગ્ગહિતત્તા સક્કાયસબ્બં. સબ્બધમ્મેસૂતિ પઞ્ચન્નં દ્વારાનં આરમ્મણભૂતેસુ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ. યસ્મા છસુપિ આરમ્મણેસુ ગહિતેસુ પદેસસબ્બં નામ ન હોતિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ચારમ્મણમત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પદેસસબ્બં સક્કાયસબ્બં ન પાપુણાતિ તસ્સ તેભૂમકધમ્મેસુ એકદેસસ્સ અસઙ્ગણ્હનતો. સક્કાયસબ્બં આયતનસબ્બં ન પાપુણાતિ લોકુત્તરધમ્માનં અસઙ્ગણ્હનતો. આયતનસબ્બં સબ્બસબ્બં ન પાપુણાતિ. યસ્મા આયતનસબ્બેન ચતુભૂમકધમ્માવ પરિગ્ગહિતા, ન લક્ખણપઞ્ઞત્તિયો, યસ્મા સબ્બસબ્બં દસ્સેન્તેન બુદ્ધઞાણવિસયો દસ્સિતો, તસ્મા ‘‘સબ્બસબ્બં ન પાપુણાતી’’તિ એત્થાપિ ‘‘કસ્મા…પે… નત્થિતાયા’’તિ સબ્બં ઞાતારમ્મણેનેવ પુચ્છાવિસ્સજ્જનં કતં. ‘‘આયતનસબ્બેપિ ઇધ વિપસ્સનુપગધમ્માવ ગહેતબ્બા અભિઞ્ઞેય્યનિદ્દેસવસેનપિ સમ્મસનચારસ્સેવ ઇચ્છિતત્તા’’તિ વદન્તિ.

પટિક્ખિપિત્વાતિ ‘‘ઇદં સબ્બં નામ ન હોતી’’તિ એવં પટિક્ખિપિત્વા. તસ્સાતિ ‘‘અઞ્ઞં સબ્બં પઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ વદન્તસ્સ. વાચાય વત્તબ્બવત્થુમત્તકમેવાતિ વઞ્ઝાપુત્તગગનકુસુમાદિવાચા વિય એતસ્સ વાચાય કેવલં વત્તબ્બવત્થુકમેવ ભવેય્ય, ન અત્થો, વચનમત્તકમેવાતિ અત્થો. અતિક્કમિત્વાતિ અનામસિત્વા અગ્ગહેત્વા. તં કિસ્સ હેતૂતિ વિઘાતાપજ્જનં કેન હેતુના. યથા તં અવિસયસ્મિન્તિ યથા અઞ્ઞોપિ કોચિ અવિસયે વાયમન્તો, એવન્તિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા પાળિયં ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિ વુત્તકારણમેવ ઉપનયનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કારણોપનયનઞ્ચ કારણમેવાતિ ‘‘યથાતિ કારણવચન’’ન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘એવં ઇમસ્મિમ્પિ અવિસયે’’તિઆદિ.

સબ્બસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૪. સબ્બસ્સાતિ દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તસ્સ. પહાનાયાતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપહાનવસેન પજહનાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સન્તિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતફસ્સં. મૂલપચ્ચયન્તિ મૂલભૂતં પચ્ચયં કત્વા, સહજાતવેદનાય ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એસેવ નયોતિ અપદેસેન ‘‘સોતસમ્ફસ્સં મૂલપચ્ચયં કત્વા’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારસ્સ અધિપ્પેતત્તા. આરમ્મણન્તિ ધમ્મારમ્મણં. સહાવજ્જનકજવનન્તિ સહમનોદ્વારાવજ્જનકં જવનં. તંપુબ્બકત્તા મનોવિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાનં મૂલપચ્ચયભૂતા સબ્બેસ્વેવ ચક્ખુદ્વારાદીસુ વુત્તિત્તા તદનુરૂપતો ‘‘ભવઙ્ગસહજાતો સમ્ફસ્સો’’તિ વુત્તં. સહાવજ્જનવેદનાય જવનવેદના ‘‘વેદયિત’’ન્તિ અધિપ્પેતા, ભવઙ્ગસમ્પયુત્તાય પન વેદનાય ગહણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ભવઙ્ગતો અમોચેત્વા ભવઙ્ગચિત્તેન સદ્ધિંયેવ આવજ્જનં ગહેત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ભવઙ્ગં દટ્ઠબ્બં. યા પનેત્થ દેસનાતિ યા એત્થ ‘‘પહાનાયા’’તિઆદિના પવત્તદેસના સત્થુ અનસિટ્ઠિ આણા. અયં પણ્ણત્તિ નામ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પકારતો ઞાપનતો. એત્થ સબ્બગ્ગહણેન સબ્બે સભાવધમ્મા ગહિતા, પઞ્ઞત્તિ પન કતમાતિ વિચારણાય તં દસ્સેતું ‘‘યા પનેત્થા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય. ય-કારલોપવસેનાયં નિદ્દેસો ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮, ૪૦૫; મ. નિ. ૧.૧૫૪) વિય, તથા ‘‘પરિઞ્ઞા’’તિ એત્થાપિ. સબ્બન્તિ આયતનસબ્બં. તઞ્હિ અભિઞ્ઞેય્યં. અભિજાનિત્વાતિ અભિઞ્ઞાય જાનિત્વા. પરિજાનિત્વાતિ તીરણપરિઞ્ઞાય અનિચ્ચાદિતો પરિજાનિત્વા. પજહનત્થાયાતિ પહાનપરિઞ્ઞાય અનવસેસતો પજહનાય.

અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના

૨૬. ‘‘અભિજાન’’ન્તિઆદિના એત્થ ભગવા પઠમં કણ્હપક્ખં દસ્સેત્વા સુક્કપક્ખં દસ્સેતિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન. તેનેત્થ વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

પઠમઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના

૨૭. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બધમ્મો નામ રૂપાયતનમેવાતિ આહ ‘‘હેટ્ઠા ગહિતરૂપમેવા’’તિ. ઇધ અનાપાથગતં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બા ધમ્મા’’તિ વુત્તત્તા. હેટ્ઠા આપાથગતમ્પિ અનાપાથગતમ્પિ ગહિતમેવ ‘‘યે ચ રૂપા’’તિ અનવસેસતો વુત્તત્તા. તે હિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા સહ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન વિઞ્ઞાતબ્બત્તા. તથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં તેહિ એકુપ્પાદં એકવત્થુકં એકનિરોધં એકારમ્મણમેવ. સેસપદેસૂતિ સેસેસુ ‘‘યઞ્ચ સોતં યે ચ સદ્દા’’તિઆદિના આગતેસુ કણ્હપક્ખે પઞ્ચસુ, સુક્કપક્ખે છસુપિ પદેસુ. એસેવ નયોતિ ય્વાયં ‘‘હેટ્ઠા ગહિતરૂપમેવ ગણ્હિત્વા’’તિ અત્થો વુત્તો. એસો એવ તત્થપિ અત્થવણ્ણનાનયો.

દુતિયઅપરિજાનનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૮. ગયાનામિકાય નદિયા અવિદૂરે પવત્તો ગામો ગયા નામ, તસ્સં ગયાયં વિહરતીતિ સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. ગયાગામસ્સ હિ આસન્ને ગયાસીસનામકે પિટ્ઠિપાસાણે ભગવા તદા વિહાસિ. તેનાહ ‘‘ભગવા તત્થ વિહરતી’’તિ.

તત્રાતિ ‘‘ભિક્ખૂ આમન્તેસી’’તિ યે ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, યથા ચાયં દેસના તેસં સપ્પાયા જાતા, તત્ર તસ્મિં અત્થદ્વયે વિભાવેતબ્બે અયં અનુપુબ્બિકથા સમુદાગમતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિકથા. ઇતોતિ ઇમસ્મા કપ્પતો. કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. પારમિતાપરિભાવનાય પરિપાકગતે. ઞાણેતિ બોધિઞાણે. કનિટ્ઠપુત્તો વેમાતિકભાતા ભગવતો. વેળુભિત્તિકુટિકાહિ પરિક્ખિપિત્વા બહિદ્ધા, અન્તો પન પટસાણીહિ.

સબ્બેસં સત્તાનં. પુઞ્ઞચેતનં અન્તો અબ્ભન્તરે પવેસેતિ. ભગવાપિ તસ્સ પુત્તોતિ કત્વા ‘‘અઞ્ઞે તયો પુત્તા’’તિ વુત્તં. અવિપ્પકિરિત્વાતિ પરાજયેન અવિપ્પકિરિય અપલાયિત્વા. પિદહીતિ દાતું ન સક્કોમીતિ તથા અકાસિ. સચ્ચવાદિતાય ગણ્હિંસૂતિ રાજકુલસ્સ સચ્ચવાદિતાય અત્તનો વરં ગણ્હિંસુ.

વિનિવત્તિતુન્તિ પટિઞ્ઞાય નિવત્તિતું. અન્તરાતિ તુમ્હેહિ પરિચ્છિન્નકાલસ્સ અન્તરા એવ મતા. અટ્ઠવીસતિહત્થટ્ઠાનં ઉસભં નામ. ઉસભે અટ્ઠવીસતિહત્થપ્પમાણે ઠાને. દાનગ્ગે બ્યાવટોતિ પસુતો.

સોતિ ભગવા. તથારૂપઞ્હિ બુદ્ધાનં દેસનાપાટિહારિયં, યથા દેસનાય ગહિતો અત્થો પચ્ચક્ખતો વિભૂતો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેનાહ ‘‘ઇમેસં…પે… દેસેસ્સામી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનન્તિ ચિરકાલપરિચિતાદિત્તઅગ્ગિકાનં આદિત્તપરિયાયદેસનાવ સપ્પાયાતિ નિચ્છયમકાસિ. પદિત્તન્તિ પદીપિતં એકાદસહિ અગ્ગીહિ એકજાલીભૂતં. તેનાહ ‘‘સમ્પજ્જલિત’’ન્તિ. દુક્ખલક્ખણં કથિતં ચક્ખાદીનં એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવેન દુક્ખમતાય દુક્ખસ્સ કથિતત્તા.

આદિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અદ્ધભૂતસુત્તવણ્ણના

૨૯. અધિસદ્દેન સમાનત્થો અદ્ધસદ્દોતિ આહ ‘‘અદ્ધભૂતન્તિ અધિભૂત’’ન્તિઆદિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

અદ્ધભૂતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તવણ્ણના

૩૦. મઞ્ઞિતં નામ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ ગહેતબ્બં મઞ્ઞિતં. સબ્બસ્મિં મઞ્ઞિતન્તિ સબ્બમઞ્ઞિતં, તસ્સ સમુગ્ઘાતો સેતુઘાતો, તદાવહં સબ્બમઞ્ઞિતસમુગ્ઘાતસારુપ્પં. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મઞ્ઞિતં નામ ચક્ખાદીસુ એવ ઉપ્પજ્જતિ, નાઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ દુતિયનયો વુત્તો. અનુચ્છવિકન્તિ અનુરૂપં અવિલોમં. ઇધાતિ ઇધેવ સાસને અઞ્ઞત્થ તદભાવતો. ‘‘તણ્હા-માનદિટ્ઠિમઞ્ઞિતાન’’ન્તિ વુત્તં મઞ્ઞિતત્તયં સપરસન્તાનેસુ પટિપક્ખવસેન યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘ચક્ખું અહન્તિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘ચક્ખું અહ’’ન્તિ ઇમિના અજ્ઝત્તવિસયં દિટ્ઠિમઞ્ઞિતઞ્ચ દસ્સેતિ અત્તાભિનિવેસાહંકારદીપનતો. ‘‘મમ’’ન્તિ ઇમિના તણ્હામઞ્ઞિતં માનમઞ્ઞિતમ્પિ વા, પરિગ્ગહમુખેનપિ સેય્યાદિતો માનુપ્પજ્જનતો. સેસપદદ્વયેપિ ઇમિના નયેન મઞ્ઞિતવિભાગો વેદિતબ્બો. અહન્તિ અત્તાવ, સો ચ ચક્ખુસ્મિં તદધીનવુત્તિત્તા ‘‘પરો’’તિ ન મઞ્ઞતિ. મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુસ્મિં સતિ લબ્ભનતો, અસતિ ન મઞ્ઞતિ તથામઞ્ઞિતસ્સ પચ્ચયઘાતતો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

અહં ચક્ખુતો નિગ્ગતોતિ ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તબ્બો અયં સત્તો ચક્ખુતો નિગ્ગતો તત્થ સુખુમાકારેન ઉપલબ્ભનતો. મમ કિઞ્ચનપલિબોધો ચક્ખુતો નિગ્ગતો તસ્મિં સતિ એવ ઉપલબ્ભનતો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થ પરોતિ પરો સત્તો. મમ ચક્ખૂતિ ન મઞ્ઞતિ યસ્સ તં ચક્ખુ, તસ્સ ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તબ્બસ્સેવ અભાવતો. મમત્તભૂતન્તિ મમ કારણં. સેસં ઉત્તાનમેવ. એવમેતસ્મિં સુત્તે ચક્ખુરૂપ-ચક્ખુવિઞ્ઞાણ-ચક્ખુસમ્ફસ્સ-સુખદુક્ખાદુક્ખમસુખવસેન સત્ત વારા ચક્ખુદ્વારે, તથા સોતદ્વારાદીસૂતિ છ સત્તકા દ્વેચત્તાલીસ. પુન સક્કાયવસેન ‘‘સબ્બં ન મઞ્ઞતી’’તિઆદિના વુત્તં, તેન તેચત્તાલીસ. પુન તેભૂમકવટ્ટં ‘‘લોકો’’તિ ગહેત્વા ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ વુત્તં, તેન ચતુચત્તાલીસ હોન્તિ. એવં સબ્બથાપિ ચતુચત્તાલીસાય ઠાનેસુ અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘ચતુચત્તાલીસાધિકસતેસૂ’’તિ કેસુચિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, સા ચ પમાદલેખા.

સમુગ્ઘાતસારુપ્પસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૩૧. ઉપકારભૂતા તદાવહત્તા. તતોતિ મઞ્ઞિતાકારતો. તન્તિ મઞ્ઞનાવત્થું. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ યથા મઞ્ઞતિ અનિચ્ચાદિઆકારતો, અઞ્ઞેન અનિચ્ચાદિના આકારેન હોતિ. અઞ્ઞથાભાવં વિપરિણામન્તિ ઉપ્પાદવયતાય અઞ્ઞથાભાવં જરાય મરણેન ચ દ્વેધા વિપરિણામેતબ્બં. તં ઉપગમનેન અઞ્ઞથાભાવી, એવંભૂતો હુત્વાપિ જીરણભિજ્જનસભાવેસુ. ભવેસુ સત્તો લોકો ઉપરિપિ ભવંયેવ અભિનન્દતિ. હેટ્ઠા ગહિતમેવ સઙ્કડ્ઢિત્વાતિ ‘‘ચક્ખું ન મઞ્ઞતી’’તિઆદિના હેટ્ઠા ગહિતમેવ ખન્ધધાતુઆયતનાતિ ખન્ધાદિપરિયાયેન એકતો ગહેત્વા પુનપિ મઞ્ઞનાવત્થું દસ્સેતિ. અવસાને ‘‘તતો તં હોતી’’તિ વુત્તપદેન સદ્ધિં સબ્બવારેસુ અટ્ઠ અટ્ઠ હોન્તીતિ ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસાય ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં.

પઠમસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૩૨. દસ્સેત્વાતિ એત્થ લક્ખણે અયં ત્વા-સદ્દો, હેતુમ્હિ વા. અનાદિસત્તસન્તાનગતગાહત્તયલક્ખિતા હિ સત્થુ, તિપરિવટ્ટદેસના તંનિમિત્તં યાવદેવ તપ્પહાનાય પવત્તિતભાવતો. અરહત્તં પાપેત્વા વિપસ્સના કથિતાતિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સહ વિપસ્સનાય ચત્તારોપિ મગ્ગા કથિતા’’તિ.

દુતિયસમુગ્ઘાતસપ્પાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સબ્બવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.