૧. અનિચ્ચવગ્ગો

૧. અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, ઞાણં, યથાસભાવતો આરમ્મણસ્સ જાનનેન સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય પવત્તતીતિ અત્થો. તથા મંસચક્ખુ. તમ્પિ હિ રૂપદસ્સને ચક્ખતીતિ ચક્ખુ. બુદ્ધાનંયેવ ચક્ખૂતિ બુદ્ધચક્ખુ, અસાધારણતો હિ સત્તસન્તાનેસુ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ અનુલોમિકઞાણયથાભૂતઞાણાનઞ્ચેવ કામરાગાનુસયાદીનઞ્ચ યાથાવતો વિભાવિતઞાણં આસયાનુસયઞાણં ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ. હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા ચતુસચ્ચધમ્મેસુ વુત્તાકારેન પવત્તિયા ધમ્મે ચક્ખૂતિ ધમ્મચક્ખુ, તથા તેસં ફલાનિ તંતંપટિપક્ખેસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનવસેન પવત્તનતો. સમન્તતો સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુકિચ્ચસાધનતો સમન્તચક્ખુ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. દિબ્બવિહારસન્નિસ્સયેન લદ્ધબ્બતો દેવાનં દિબ્બચક્ખુ વિયાતિ તં દિબ્બચક્ખુ, અભિઞ્ઞાવિસેસો. આલોકં વડ્ઢેત્વા રૂપદસ્સનતો ‘‘આલોકફરણેના’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) નયેન આગતત્તા ચતુસચ્ચપરિચ્છેદકઞાણં ‘‘પઞ્ઞાચક્ખૂ’’તિ વુત્તં. તદિદં ‘‘વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, ‘‘વિપસ્સનામગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણાની’’તિ અપરે.

પચ્ચયભૂતેહિ એતેહિ અભિસમ્ભરીયન્તીતિ સમ્ભારા, ઉપત્થમ્ભભૂતા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપા. સહ સમ્ભારેહીતિ સસમ્ભારં. મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસીદતીતિ પસાદો. અક્ખિકૂપકે અક્ખિપટલેહીતિ ઉભોહિ અક્ખિદલેહિ. સમ્ભવોતિ આપોધાતુમેવ સમ્ભવભૂતમાહ. ઇધ ‘‘તેરસ સમ્ભારા’’તિ વુત્તં. અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૬) પન સણ્ઠાનેન સદ્ધિં ‘‘ચુદ્દસ સમ્ભારા’’તિ આગતં. તત્થ સણ્ઠાનન્તિ વણ્ણાયતનમેવ પરિમણ્ડલાદિસણ્ઠાનભૂતં. વિસું વચનં પન નેસં તથાભૂતાનં અતથાભૂતાનઞ્ચ આપોધાતુવણ્ણાયતનાનં યથાવુત્તે મંસપિણ્ડે વિજ્જમાનત્તા. સમ્ભવસ્સ ચતુધાતુનિસ્સિતેહિ સહ વુત્તસ્સ ધાતુત્તયનિસ્સિતતા યોજેતબ્બા. દિટ્ઠિમણ્ડલેતિ અભિમુખં ઠિતાનં પટિબિમ્બપઞ્ઞાયનટ્ઠાનભૂતે ચક્ખુસઞ્ઞિતાય દિટ્ઠિયા પવત્તિટ્ઠાનભૂતે મણ્ડલે. સન્નિવિટ્ઠન્તિ એતેન ચક્ખુપસાદસ્સ અનેકકલાપગતભાવો દસ્સિતો. તથા હિ સો સત્ત અક્ખિપટલાનિ અભિબ્યાપેત્વા વત્તતિ. યસ્મા સો સત્ત અક્ખિપટલાનિ બ્યાપેત્વા ઠિતેહિ અત્તનો નિસ્સયભૂતેહિ કતૂપકારં તંનિસ્સિતેહેવ આયુવણ્ણાદીહિ અનુપાલિતપરિવારિતં તિસન્તતિરૂપસમુટ્ઠાપકેહિ ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. રૂપદસ્સનસમત્થન્તિ અત્તાનં નિસ્સાય પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ વસેન રૂપાયતનદસ્સનસમત્થં. વિત્થારકથાતિ તસ્સ ચક્ખુનો સોતાદીનઞ્ચ હેતુપચ્ચયાદિવસેન ચેવ લક્ખણાદિવસેન ચ વિત્થારકથા.

સમ્મસનચારચિત્તન્તિ વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભૂતં વિપસ્સિતબ્બં ચિત્તં. કેચિ ‘‘વિપસ્સનુપગતકિરિયમયચિત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. તીણિ લક્ખણાનિ દસ્સેત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તસ્સ પાપનવસેન દેસનાય પવત્તત્તા.

અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૩. અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના

૨-૩. દ્વે લક્ખણાનીતિ દુક્ખાનત્તલક્ખણાનિ. એકં લક્ખણન્તિ અનત્તલક્ખણં. સેસાનીતિ વુત્તાવસેસાનિ લક્ખણાનિ. તેહીતિ યેહિ દુતિયતતિયાનિ સુત્તાનિ દેસિતાનિ, તેહિ. સલ્લક્ખિતાનીતિ સમ્મદેવ ઉપધારિતાનિ. એત્તકેનાતિ દ્વિન્નં એકસ્સેવ વા લક્ખણસ્સ કથનેન.

અજ્ઝત્તદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૬. બાહિરાનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના

૪-૬. વુત્તસદિસોવાતિ ‘‘દ્વે લક્ખણાની’’તિઆદિના વુત્તસદિસો એવ. નયોતિ અતિદેસનયો.

બાહિરાનિચ્ચસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૧૨. અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તાદિવણ્ણના

૭-૧૨. સલ્લક્ખેત્વાતિ અતીતાનાગતાનં અવિજ્જમાનત્તા ગાહસ્સ દળ્હતાય સલ્લક્ખેત્વા. પચ્ચુપ્પન્નેસુ વિજ્જમાનત્તા બલવતા તણ્હાદિગાહેન વિપસ્સનાવીથિં પટિપાદેતું કિલમન્તાનં વિનેય્યાનં વસેન.

અજ્ઝત્તાનિચ્ચાતીતાનાગતસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનિચ્ચવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.