૮-૧૦. મહાદિટ્ઠિસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૩-૨૧૫. અકતાતિ સમેન વા વિસમેન વા કેનચિ હેતુના ન કતા એવ. કેનચિ કતં કરણં વિધાનં નત્થિ એતેસન્તિ અકતવિધાના. પદદ્વયેનપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અભિનિબ્બત્તિતાભાવં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો દેવસ્સ બ્રહ્મુનો વા ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્મિતાતિ વા કસ્સચિ અનિમ્માપકા. અજનકાતિ એતેન પથવીકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. રૂપસદ્દાદયો હિ પથવીકાયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ લદ્ધિ. યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તકં, એવમેતેપીતિ આહ ‘‘કૂટટ્ઠા’’તિ. યમિદં ‘‘બીજાદિતો અઙ્કુરાદિ જાયતી’’તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ, નાવિજ્જમાનં, અઞ્ઞથા યતો કુતોચિ યસ્સ કસ્સચિ ઉપ્પત્તિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. ઠિતાતિ નિબ્બિકારભાવેન ઠિતા. ન ચલન્તીતિ ન વિકારં આપજ્જન્તિ. વિકારાભાવેન હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા. અનિઞ્જનઞ્ચ અત્તનો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવ. તેનાહ ‘‘ન વિપરિણમન્તી’’તિ. અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ ચ ને અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ. સતિ હિ વિકારં આપાદેતબ્બતાય બ્યાબાધકતાપિ સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બતાય અનુગ્ગાહકતાતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘નાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પથવી એવ કાયેકદેસત્તા પથવિકાયો. જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારાભાવતો ન હન્તબ્બતા, ન ઘાટેતબ્બતા ચાતિ નેવ કોચિ હન્તા ઘાતેતા વા. તેનાહ ‘‘સત્તન્નન્ત્વેવા’’તિઆદિ. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં સત્થપ્પહારોતિ આહ ‘‘યથા મુગ્ગરાસિઆદીસૂ’’તિઆદિ. કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતિ, ન ઘાતનાદિ, પરમત્થતો સત્તન્નન્ત્વેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

પમુખયોનીનન્તિ મનુસ્સતિરચ્છાનાદીસુ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિસીહબ્યગ્ઘાદિવસેન પધાનયોનીનં. સટ્ઠિસતાનિ છસહસ્સાનિ. ‘‘પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાની’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં ‘‘પઞ્ચ કમ્મસતાનિ ચા’’તિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘કેવલં તક્કમત્તેન નિરત્થકદિટ્ઠિં દીપેતી’’તિ ઇમમેવ અત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ તક્કમત્તકેનાતિ ઇમિના યસ્મા તક્કિકા નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તનો પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તક્કદિટ્ઠિગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થૂસુ વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. તે હિ ‘‘પઞ્ચ કમ્માનીતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ‘પઞ્ચ કમ્માનીતિ પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ વદન્તિ. કમ્મન્તિ લદ્ધીતિ ઓળારિકભાવતો પરિપુણ્ણકમ્મન્તિ લદ્ધિ. મનોકમ્મં અનોળારિકત્તા ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ લદ્ધીતિ યોજના. ‘‘દ્વાસટ્ઠિપટિપદા’’તિ વત્તબ્બે સભાવનિરુત્તિં અજાનન્તા ‘‘દ્વટ્ઠિપટિપદા’’તિ વદન્તિ. એકસ્મિં કપ્પેતિ એકસ્મિં મહાકપ્પે. તત્થાપિ ચ વિવટ્ટટ્ઠાયિસઞ્ઞિતે એકસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પે.

ઉરબ્ભે હનન્તીતિ ઓરબ્ભિકા. એવં સૂકરિકાદયો વેદિતબ્બા. લુદ્દાતિ અઞ્ઞેપિ યે કેચિ માગવિકનેસાદાદયો, તે પાપકમ્મપસુતતાય કણ્હાભિજાતીતિ વદન્તિ. ભિક્ખૂતિ બુદ્ધસાસને ભિક્ખૂ. તે કિર ‘‘સચ્છન્દરાગા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ અધિપ્પાયેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તીતિ વદન્તિ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા તે પણીતપણીતે પચ્ચયે પટિસેવન્તીતિ તસ્સ મિચ્છાગાહો. ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગાહિતાય પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ નામાતિ વદન્તીતિ અપરે. એકે પબ્બજિતા, યે વિસેસતો અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તન્તા વિય હોન્તીતિ કણ્ટકવુત્તિકાતિ વુત્તા. ઠત્વા ભુઞ્જનનહાનપટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પણ્ડરતરા. અચેલકસાવકાતિ આજીવકસાવકે વદતિ. તે કિર આજીવકસમયે આજીવકલદ્ધિયા દળ્હગાહિતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા. નન્દાદયો કિર તથારૂપં આજીવકપટિપત્તિં ઉક્કંસં પાપેત્વા ઠિતા, તસ્મા નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ ચ પણ્ડરતરા વુત્તા. પરમસુક્કાભિજાતીતિ અયં તેસં લદ્ધિ.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનપુગ્ગલેન નિદ્દેસો. ઇત્થીનમ્પેતા ભૂમિયો ઇચ્છન્તેવ. ભિક્ખુ ચ પન્નકોતિઆદિ તેસં પાળિ એવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકો, તેસં વા પટિપત્તિયા પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો જરાવસેન હીનધાતુકો, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખે જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો ધમ્મમ્પિ કસ્સચિ ન કથેતિ. તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. નિટ્ઠુહનાદિવિપ્પકારે કેનચિ કતેપિ ખમનવસેન ન કિઞ્ચિ વદતીતિ વદન્તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) નયેન વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં. તતો એવ જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતતાય સયનપરાયણં સમણં પન્નભૂમીતિ વદન્તિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનં આજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા, મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિસબ્બમિગજાતિ. બહૂ દેવાતિ ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન તેસં અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચે અન્તરભેદા મહાસમયસુત્તવસેન (દી. નિ. ૨.૩૩૧ આદયો) દીપેતબ્બા. મનુસ્સાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગેન મનુસ્સાપિ અનન્તભેદા. પિસાચા એવ પેસાચા, તે મહન્તમહન્તા અજગરપેતાદયો. છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુળીરમુચલિન્દનામેન વદન્તિ.

પવુટાતિ સબ્બગણ્ઠિકા. પણ્ડિતોપિ…પે… ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ. કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો.

અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં સીલાદિના પરિપાચેતિ નામ સીઘંયેવ વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા. પરિપક્કં કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ પત્વા પત્વા કાલે પરિપક્કભાવાપાદનેન બ્યન્તી કરોતિ નામ. સુત્તગુળેતિ સુત્તવટ્ટિયં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ ઉપમાય સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન તસ્સ વડ્ઢીતિ દસ્સેતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તા. નિબ્બેઠિયમાનમેવ સુત્તગુળં ગચ્છતીતિ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ ખો સુત્તપમાણેન, સુત્તે પન અસતિ કુતો ગચ્છતિ સુત્તગુળં. તેનાહ – ‘‘સુત્તે ખીણે ન ગચ્છતી’’તિ. તત્થેવ તિટ્ઠતિ સુત્તપરિયન્તન્તિ અધિપ્પાયો. કાલવસેનાતિ અત્તનિ વેઠેત્વા ઠિતં સુખદુક્ખં યથાવુત્તસ્સ કાલસ્સ વસેન નિબ્બેઠિયમાનો બાલો ચ પણ્ડિતો ચ પલેતિ ગચ્છતિ, નાતિક્કમતિ સંસારં.

મહાદિટ્ઠિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.