૧. સોતાપત્તિવગ્ગો

૧. વાતસુત્તવણ્ણના

૨૦૬. ન એતે વાતાતિ યે ઇમે રુક્ખસાખાદિભઞ્જનકરા, એતે સત્તકાયત્તા વાતા નામ ન હોન્તિ. તે હિ નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા. તેનાહ ‘‘વાતો પના’’તિઆદિ. તેન સત્તસુ કાયેસુ ચતુત્થં કાયમાહ. રુક્ખસાખાદિભઞ્જનકો એસો વાતલેસો નામ, વાતસદિસોતિ અત્થો. એસિકત્થમ્ભો વિયાતિ ઇમિના નિચ્ચલભાવમેવ દસ્સેતિ, પબ્બતકૂટં વિયાતિ ઇમિના પન સસ્સતિસમંવાપિ. અયઞ્હિ વાયુ કાયસ્સ નિચ્ચતં અભિનિવિસ્સ ઠિતો ‘‘મા ચ અનિચ્ચતા પરો હોતૂ’’તિ ન વાતા વાયન્તીતિ બાધતિ. એસ નયો નદિયો સન્દન્તીતિઆદીસુ. ઉદકં પનાતિ દુતિયં કાયં સન્ધાયાહ. ગબ્ભો પન ન નિક્ખમતિ કૂટટ્ઠાદિભાવેનેવ તસ્સ લબ્ભનતો. નેવ તે ઉદેન્તિ યથા વાતા, એવં તિટ્ઠનતો લોકસ્સ પન તથા મતિમત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

વાતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨-૪. એતંમમસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૭-૨૦૯. દિટ્ઠં રૂપાયતનં ચક્ખુના દટ્ઠબ્બતો. સુતં સદ્દાયતનં સોતેન સોતબ્બતો. મુતં ગન્ધાયતનાદિ તિવિધં સમ્પત્તગાહીહિ ઘાનાદીહિ પત્વા ગહેતબ્બતો. અવસેસાનિ ચક્ખાદીનિ સત્તાયતનાનિ વિઞ્ઞાતં નામ કેવલં મનોવિઞ્ઞાણેન વિજાનિતબ્બતો. પત્તન્તિ અનુપ્પત્તં, યં કિઞ્ચિ પાપુણિતબ્બં પરિયેસિત્વા ગવેસિત્વા સમ્પત્તન્તિ અનુપ્પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પરિયિટ્ઠં. ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતન્તિ મનસા ચિન્તિતં. ‘‘પત્તં પરિયેસિત’’ન્તિ એતસ્મિં પદદ્વયે ચતુક્કં સમ્ભવતીતિ તં દસ્સેત્વા તસ્સ વસેન પત્તપરિયેસિતપદાનિ, તતો મનસા અનુવિચરિતઞ્ચ નીહરિત્વા દસ્સેતું ‘‘લોકસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિયેસિત્વા પત્તં નામ પરિયેસનાય પરિગ્ગાહભાવતો. પરિયેસિતં નામ કેવલં પરિયેસિતમેવાતિ કત્વા પરિયેસિત્વા પત્તસ્સ મનુસ્સાનુવિચરિતસ્સ વુત્તત્તા. પઠમવિકપ્પે સઙ્કરો અત્થીતિ અસઙ્કરતો ચ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બન્તિ વિઞ્ઞાતાદિ. તઞ્હિ મનોવિઞ્ઞાણેન ગહિતત્તા મનસા અનુવિચરિતં નામ ન દિટ્ઠં સુતં મુતં.

એતંમમસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નત્થિદિન્નસુત્તવણ્ણના

૨૧૦. દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવં સન્ધાયા’’તિ, દિન્નં પન અન્નાદિવત્થું કથં પટિક્ખિપન્તિ. એસ નયો ‘‘યિટ્ઠં હુત’’ન્તિ એત્થાપિ. મહાયાગોતિ સબ્બસાધારણં મહાદાનં. પહેણકસક્કારોતિ પાહુનકાનં કાતબ્બસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલં નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસફલં. પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થીતિ પરલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો અયં લોકો ન હોતિ. ઇધલોકે ઠિતસ્સપિ પરલોકો નત્થીતિ ઇધલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો પરલોકો ન હોતિ. તત્થ કારણમાહ – ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ. ઇમે સત્તા યત્થ યત્થ ભવે યોનિઆદીસુ ચ ઠિતા, તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ નિરુદયવિનાસવસેન નસ્સન્તિ. ફલાભાવવસેનાતિ માતાપિતૂસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલસ્સ અભાવવસેન ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિ વદન્તિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ ઇદાનિ કરિયમાનસક્કારાસક્કારાનં અભાવવસેન તેસં લોકપચ્ચક્ખત્તા. પુબ્બુળકસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલો, ન ભવતો ચવિત્વા આગમનપુબ્બકોતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘ચવિત્વા ઉપ્પજ્જનકસત્તા નામ નત્થી’’તિ. સમણેન નામ યાથાવતો જાનન્તેન કસ્સચિ અકથેત્વા સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા આહોપુરિસિકા નામ સિયા. કિઞ્હિ પરો પરસ્સ કરિસ્સતિ, તથા ચ અત્તનો સમ્પાદનસ્સ કસ્સચિ અવસ્સયો એવ ન સિયા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતોતિ આહ ‘‘યે ઇમઞ્ચ…પે… પવેદેન્તી’’તિ.

ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિયુત્તોતિ ચાતુમહાભૂતિકો. યથા પન મત્તિકાય નિબ્બત્તં ભાજનં મત્તિકામયં, એવમયં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તોતિ આહ ‘‘ચતુમહાભૂતમયો’’તિ. અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂતિ સત્તસન્તાનગતા પથવીધાતુ. બાહિરં પથવીધાતુન્તિ બહિદ્ધા મહાપથવિં. અનુયાતીતિ તસ્સ અનુરૂપભાવેન યાતિ ઉપેતિ. ઉપગચ્છતીતિ પુબ્બે બાહિરપથવીકાયતો તદેકદેસભૂતા પથવી આગન્ત્વા અજ્ઝત્તિકભાવપ્પત્તિયા સત્તભાવેન સણ્ઠિતા ઇદાનિ ઘટાદિપથવી વિય તમેવ બાહિરપથવીકાયં ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ, સબ્બસો તેન નિબ્બિસેસતં એકીભાવમેવ ગચ્છતીતિ અત્થો. આપાદીસુપિ એસેવ નયોતિ એત્થ પજ્જુન્નેન મહાસમુદ્દતો ગહિતઆપો વિય વસ્સોદકભાવેન પુનપિ મહાસમુદ્દં, સૂરિયરંસિતો ગહિતઇન્દગ્ગિસઙ્ખાતતેજો વિય પુનપિ સૂરિયરંસિં, મહાવાયુખન્ધતો નિગ્ગતમહાવાયો વિય તમેવ વાયુખન્ધં ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ દિટ્ઠિગતિકો સયમેવ અત્તનો વાદં ભિન્દતિ. ઉમ્મત્તકપચ્છિસદિસઞ્હિ દિટ્ઠિગતિકદસ્સનં. મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ આકાસં પક્ખન્દન્તિ તેસં વિસયભાવા વિસયાપીતિ વદતિ. વિસયિગ્ગહણેન હિ વિસયા ગહિતા એવ હોન્તીતિ. ગુણાગુણપદાનીતિ ગુણદોસકોટ્ઠાસા. સરીરમેવ પદાનીતિ અધિપ્પેતં સરીરેન તંતંકિરિયાય પજ્જિતબ્બતો. દબ્બન્તિ મુય્હન્તીતિ દત્તૂ, મૂળ્હપુગ્ગલા. તેહિ દત્તૂહિ બાલમનુસ્સેહિ પઞ્ઞત્તં.

નત્થિદિન્નસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કરોતોસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. સહત્થા કરોન્તસ્સાતિ સહત્થેન કરોન્તસ્સ. નિસ્સગ્ગિયથાવરાદયોપિ ઇધ સહત્થકરણેનેવ સઙ્ગહિતા. હત્થાદીનીતિ હત્થપાદકણ્ણનાસાદીનિ. પચનં દહનં વિબાધનન્તિ આહ ‘‘દણ્ડેન પીળેન્તસ્સા’’તિ. પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘તજ્જેન્તસ્સ ચા’’તિ અત્થો વુત્તો, ઇધ પન સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં વિય તજ્જનં પરિભાસનં દણ્ડેનેવ સઙ્ગહેત્વા ‘‘દણ્ડેન પીળેન્તસ્સ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. સોકં સયં કરોન્તસ્સાતિ પરસ્સ સોકકારણં સયં કરોન્તસ્સ, સોકં વા ઉપ્પાદેન્તસ્સ. પરેહિ અત્તનો વચનકરેહિ. સયમ્પિ ફન્દતોતિ પરસ્સ વિબાધનપ્પયોગેન સયમ્પિ ફન્દતો. અતિપાતયતોતિ પદં સુદ્ધકત્તુઅત્થે હેતુકત્તુઅત્થે ચ વત્તતીતિ આહ – ‘‘હનન્તસ્સપિ હનાપેન્તસ્સપી’’તિ. કારણવસેનાતિ કારાપનવસેન.

ઘરસ્સ ભિત્તિ અન્તો ચ બહિ ચ સન્ધિતા હુત્વા ઠિતાવ ઘરસન્ધિ. કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા નિરવસેસો લોપો નિલ્લોપો. એકાગારે નિયુત્તો વિલોપો એકાગારિકો. પરિતો સબ્બસો પન્થે હનનં પરિપન્થો. પાપં ન કરીયતિ પુબ્બે અસતો ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા, તસ્મા નત્થિ પાપં. યદિ એવં કથં સત્તા પાપે પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘સત્તા પન કરોમાતિ એવંસઞ્ઞિનો હોન્તી’’તિ એવં કિરસ્સ હોતિ ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં હિંસાદિકિરિયા ન અત્તાનં ફુસતિ તસ્સ નિચ્ચતાય નિબ્બિકારત્તા, સરીરં પન અચેતનં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમં, તસ્મિં વિકોપિતેપિ ન કિઞ્ચિ પાપન્તિ. ખુરનેમિનાતિ નિસિતખુરમયનેમિના, ખુરસદિસનેમિનાતિ અત્થો.

ગઙ્ગાય દક્ખિણા દિસા અપ્પતિરૂપદેસો, ઉત્તરદિસા પતિરૂપદેસોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દક્ખિણઞ્ચેપી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દક્ખિણતીરે મનુસ્સા કક્ખળા’’તિઆદિ. મહાયાગન્તિ મહાવિજિતયઞ્ઞસદિસં મહાયાગં. ઉપોસથકમ્મેનાતિ ઉપોસથકમ્મેન ચ. ચ-સદ્દો હેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. દમસદ્દો હિ ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ ઉપોસથસીલસ્સ ચ વાચકો ઇધાધિપ્પેતો. કેચિ પન ‘‘ઉપોસથકમ્મેના’’તિ ઇદં ઇન્દ્રિયદમનસ્સ વિસેસનં, તસ્મા ‘‘ઉપોસથકમ્મભૂતેન ઇન્દ્રિયદમેના’’તિ અત્થં વદન્તિ. સીલસંયમેનાતિ સીલસંવરેન. સચ્ચવચનેનાતિ સચ્ચવાચાય. તસ્સા વિસું વચનં લોકે ગરુતરપુઞ્ઞસમ્મતભાવતો. યથા હિ પાપધમ્મેસુ મુસાવાદો ગરુ, એવં પુઞ્ઞધમ્મેસુ સચ્ચવાચા. તેનાહ ભગવા – ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સા’’તિઆદિ (ઇતિવુ. ૨૫). પવત્તીતિ યો કરોતીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ સન્તાને ફલસ્સ નિબ્બત્તિયા પચ્ચયભાવેન પવત્તિ. સબ્બથાતિ ‘‘કરોતો’’તિઆદિના વુત્તેન સબ્બપ્પકારેન કિરિયમેવ પટિક્ખિપન્તિ.

કરોતોસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. હેતુસુત્તવણ્ણના

૨૧૨. ઉભયેનાતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધવચનેન. સંકિલેસપચ્ચયન્તિ સંકિલિસનસ્સ મલીનભાવસ્સ કારણં. વિસુદ્ધિપચ્ચયન્તિ સંકિલેસતો વિસુદ્ધિયા વોદાનસ્સ કારણં. નત્થિ બલન્તિ સત્તાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકનિબ્બાનસમ્પત્તિઆવહં બલં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘યમ્હી’’તિઆદિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, સંકિલેસિકમ્પિ ચાયં પટિક્ખિપતેવ. અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનીતિ તસ્સા તસ્સા કિરિયાય ઉસ્સન્નટ્ઠેન બલં, સૂરવીરભાવાવહટ્ઠેન વીરિયં, તમેવ દળ્હગ્ગાહભાવતો પોરિસં ધુરં વહન્તેન પવત્તેતબ્બતો પુરિસથામો, પરં પરં ઠાનં અક્કમનપ્પવત્તિયા પુરિસપરક્કમોતિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

સત્વયોગતો, રૂપાદીસુ વા સત્તતાય સત્તા, પાણનતો અસ્સાસનપસ્સાસનવસેન પવત્તિયા પાણા, તે પન સો એકિન્દ્રિયાદિવસેન વિભજિત્વા વદતીતિ આહ ‘‘એકિન્દ્રિયો’’તિઆદિ. અણ્ડકોસાદીસુ ભવનતો ભૂતાતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘અણ્ડ…પે… વદન્તી’’તિ. જીવનતો પાણં ધારેન્તા વિય વડ્ઢનતો જીવાતિ સાલિયવાદિકે વદન્તિ. નત્થિ એતેસં સંકિલેસવિસુદ્ધીસુ વસોતિ અવસા. નત્થિ તેસં બલં વીરિયન્તિ અબલા અવીરિયા. નિયતતાતિ અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણિનો વિય નિયતપ્પવત્તિતાય ગતિજાતિબન્ધાપવગ્ગવસેન નિયમો. તત્થ તત્થ ગમનન્તિ છન્નં અભિજાતીનં વસેન તાસુ તાસુ ગતીસુ ઉપગમનં. સમવાયેન સમાગમો સઙ્ગતિ. સભાવોયેવાતિ યથા કણ્ટકસ્સ તિક્ખતા, કપિત્થફલાનં પરિમણ્ડલતા, મિગપક્ખીનં વિચિત્તાકારતા, એવં સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ હેતુપચ્ચયેહિ વિના તથા તથા પરિણામો, અયં સભાવો એવ અકિત્તિમો એવ. તેનાહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ. છળભિજાતિયો પરતો વિત્થારીયન્તિ. સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તીતિ વદન્તા અદુક્ખમસુખભૂભિં સબ્બેન સબ્બં ન જાનન્તીતિ ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘અઞ્ઞા સુખદુક્ખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેન્તી’’તિ આહ.

હેતુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૧૦. મહાદિટ્ઠિસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૩-૨૧૫. અકતાતિ સમેન વા વિસમેન વા કેનચિ હેતુના ન કતા એવ. કેનચિ કતં કરણં વિધાનં નત્થિ એતેસન્તિ અકતવિધાના. પદદ્વયેનપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અભિનિબ્બત્તિતાભાવં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો દેવસ્સ બ્રહ્મુનો વા ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્મિતાતિ વા કસ્સચિ અનિમ્માપકા. અજનકાતિ એતેન પથવીકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. રૂપસદ્દાદયો હિ પથવીકાયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ લદ્ધિ. યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તકં, એવમેતેપીતિ આહ ‘‘કૂટટ્ઠા’’તિ. યમિદં ‘‘બીજાદિતો અઙ્કુરાદિ જાયતી’’તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ, નાવિજ્જમાનં, અઞ્ઞથા યતો કુતોચિ યસ્સ કસ્સચિ ઉપ્પત્તિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. ઠિતાતિ નિબ્બિકારભાવેન ઠિતા. ન ચલન્તીતિ ન વિકારં આપજ્જન્તિ. વિકારાભાવેન હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા. અનિઞ્જનઞ્ચ અત્તનો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવ. તેનાહ ‘‘ન વિપરિણમન્તી’’તિ. અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ ચ ને અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ. સતિ હિ વિકારં આપાદેતબ્બતાય બ્યાબાધકતાપિ સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બતાય અનુગ્ગાહકતાતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘નાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પથવી એવ કાયેકદેસત્તા પથવિકાયો. જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારાભાવતો ન હન્તબ્બતા, ન ઘાટેતબ્બતા ચાતિ નેવ કોચિ હન્તા ઘાતેતા વા. તેનાહ ‘‘સત્તન્નન્ત્વેવા’’તિઆદિ. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં સત્થપ્પહારોતિ આહ ‘‘યથા મુગ્ગરાસિઆદીસૂ’’તિઆદિ. કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતિ, ન ઘાતનાદિ, પરમત્થતો સત્તન્નન્ત્વેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

પમુખયોનીનન્તિ મનુસ્સતિરચ્છાનાદીસુ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિસીહબ્યગ્ઘાદિવસેન પધાનયોનીનં. સટ્ઠિસતાનિ છસહસ્સાનિ. ‘‘પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાની’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં ‘‘પઞ્ચ કમ્મસતાનિ ચા’’તિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘કેવલં તક્કમત્તેન નિરત્થકદિટ્ઠિં દીપેતી’’તિ ઇમમેવ અત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ તક્કમત્તકેનાતિ ઇમિના યસ્મા તક્કિકા નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તનો પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તક્કદિટ્ઠિગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થૂસુ વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. તે હિ ‘‘પઞ્ચ કમ્માનીતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ‘પઞ્ચ કમ્માનીતિ પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ વદન્તિ. કમ્મન્તિ લદ્ધીતિ ઓળારિકભાવતો પરિપુણ્ણકમ્મન્તિ લદ્ધિ. મનોકમ્મં અનોળારિકત્તા ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ લદ્ધીતિ યોજના. ‘‘દ્વાસટ્ઠિપટિપદા’’તિ વત્તબ્બે સભાવનિરુત્તિં અજાનન્તા ‘‘દ્વટ્ઠિપટિપદા’’તિ વદન્તિ. એકસ્મિં કપ્પેતિ એકસ્મિં મહાકપ્પે. તત્થાપિ ચ વિવટ્ટટ્ઠાયિસઞ્ઞિતે એકસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યકપ્પે.

ઉરબ્ભે હનન્તીતિ ઓરબ્ભિકા. એવં સૂકરિકાદયો વેદિતબ્બા. લુદ્દાતિ અઞ્ઞેપિ યે કેચિ માગવિકનેસાદાદયો, તે પાપકમ્મપસુતતાય કણ્હાભિજાતીતિ વદન્તિ. ભિક્ખૂતિ બુદ્ધસાસને ભિક્ખૂ. તે કિર ‘‘સચ્છન્દરાગા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ અધિપ્પાયેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તીતિ વદન્તિ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા તે પણીતપણીતે પચ્ચયે પટિસેવન્તીતિ તસ્સ મિચ્છાગાહો. ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગાહિતાય પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ નામાતિ વદન્તીતિ અપરે. એકે પબ્બજિતા, યે વિસેસતો અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તન્તા વિય હોન્તીતિ કણ્ટકવુત્તિકાતિ વુત્તા. ઠત્વા ભુઞ્જનનહાનપટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પણ્ડરતરા. અચેલકસાવકાતિ આજીવકસાવકે વદતિ. તે કિર આજીવકસમયે આજીવકલદ્ધિયા દળ્હગાહિતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા. નન્દાદયો કિર તથારૂપં આજીવકપટિપત્તિં ઉક્કંસં પાપેત્વા ઠિતા, તસ્મા નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ ચ પણ્ડરતરા વુત્તા. પરમસુક્કાભિજાતીતિ અયં તેસં લદ્ધિ.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનપુગ્ગલેન નિદ્દેસો. ઇત્થીનમ્પેતા ભૂમિયો ઇચ્છન્તેવ. ભિક્ખુ ચ પન્નકોતિઆદિ તેસં પાળિ એવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકો, તેસં વા પટિપત્તિયા પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો જરાવસેન હીનધાતુકો, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખે જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો ધમ્મમ્પિ કસ્સચિ ન કથેતિ. તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. નિટ્ઠુહનાદિવિપ્પકારે કેનચિ કતેપિ ખમનવસેન ન કિઞ્ચિ વદતીતિ વદન્તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) નયેન વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં. તતો એવ જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતતાય સયનપરાયણં સમણં પન્નભૂમીતિ વદન્તિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનં આજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા, મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિસબ્બમિગજાતિ. બહૂ દેવાતિ ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન તેસં અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચે અન્તરભેદા મહાસમયસુત્તવસેન (દી. નિ. ૨.૩૩૧ આદયો) દીપેતબ્બા. મનુસ્સાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગેન મનુસ્સાપિ અનન્તભેદા. પિસાચા એવ પેસાચા, તે મહન્તમહન્તા અજગરપેતાદયો. છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુળીરમુચલિન્દનામેન વદન્તિ.

પવુટાતિ સબ્બગણ્ઠિકા. પણ્ડિતોપિ…પે… ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ. કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો.

અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં સીલાદિના પરિપાચેતિ નામ સીઘંયેવ વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા. પરિપક્કં કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ પત્વા પત્વા કાલે પરિપક્કભાવાપાદનેન બ્યન્તી કરોતિ નામ. સુત્તગુળેતિ સુત્તવટ્ટિયં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ ઉપમાય સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન તસ્સ વડ્ઢીતિ દસ્સેતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તા. નિબ્બેઠિયમાનમેવ સુત્તગુળં ગચ્છતીતિ વુચ્ચતિ. તઞ્ચ ખો સુત્તપમાણેન, સુત્તે પન અસતિ કુતો ગચ્છતિ સુત્તગુળં. તેનાહ – ‘‘સુત્તે ખીણે ન ગચ્છતી’’તિ. તત્થેવ તિટ્ઠતિ સુત્તપરિયન્તન્તિ અધિપ્પાયો. કાલવસેનાતિ અત્તનિ વેઠેત્વા ઠિતં સુખદુક્ખં યથાવુત્તસ્સ કાલસ્સ વસેન નિબ્બેઠિયમાનો બાલો ચ પણ્ડિતો ચ પલેતિ ગચ્છતિ, નાતિક્કમતિ સંસારં.

મહાદિટ્ઠિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧-૧૮. અન્તવાસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૬-૨૨૩. એકતો વડ્ઢિતનિમિત્તન્તિ એકપસ્સેન વડ્ઢિતં કસિણનિમિત્તં. ગાહેનાતિ લાભી ઝાનચક્ખુના પસ્સિત્વા ગહણેન. તક્કેનાતિ ન લાભી તક્કમત્તેન. ઉપ્પન્નદિટ્ઠીતિ ‘‘લોકો’’તિ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. સબ્બતો વડ્ઢિતન્તિ સમન્તતો અપ્પમાણકસિણનિમિત્તં. એકમેવાતિ ‘‘એકમેવ વત્થૂ’’તિ ઉપ્પન્નદિટ્ઠિ. અટ્ઠારસ વેય્યાકરણાનીતિ વેય્યાકરણલક્ખણપ્પત્તાનિ અટ્ઠારસ સુત્તાનિ. એકં ગમનન્તિ એકં વેય્યાકરણગમનં.

અન્તવાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.